سايراش اپايدىڭ اكەسى ءابىش سوعىس باستالعاندا اسكەرگە الىنىپ, ستالينگراد پەن دونداعى روستوۆتا بولعان قاندى شايقاستارعا قاتىسىپ, اۋىر جارالانادى. بىرنەشە اي گوسپيتالدا ەمدەلىپ, 1943 جىلى ەلگە ورالادى. كەلەسى جىلى اكەسىنىڭ 42 جاسىندا سايراش اپاي دۇنيە ەسىگىن اشتى. سوعىستا جۇرگەن ەكى اعاسى امان-ەسەن ورالىپ, سايرانداپ ءجۇرسىن دەگەن نيەتپەن راحيما اجەسى نەمەرەسىنىڭ اتىن «سايرانگۇل» دەپ قويىپتى. بىراق اتا-اناسى ەركەلەتىپ «سايراش» اتاپ كەتەدى. ول نەمەرەنىڭ تۇڭعىشى بولعاندىقتان, اجەسىنىڭ تاربيەسىندە ءوستى. ونىڭ جاقسى ازامات بولىپ وسۋىنە اجەسىنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى زور. اجەسى اۋقاتتى وتباسىنان شىققان, ەر مىنەزدى, ءبىر اۋىلدى اشسا الاقانىندا, جۇمسا جۇدىرىعىندا ۇستاعان ۇلكەن جۇرەكتى انا بولعان. ەكىنشى تاربيە العان نۇرباتيما اپاسى دا وت مىنەزدى, وراق اۋىزدى اقىلدى انا بولىپتى. وسىنداي ەكى اناسىن تەل ەمگەن ارداقتى جاننىڭ وسال بولۋعا قاقى دا جوق. س.ابىشقىزىنىڭ ەرىك-قايراتىنىڭ كۇشتى, اعايىنعا باۋىرمال, ۇلكەن جۇرەكتىلىگى وسى انالارىنان دارىسا كەرەك.
كىشكەنتايىنان راحيما اجەسىنىڭ تاربيەسىندە ءوسىپ, اۋىز ادەبيەتىنىڭ سيقىرلى اسەرىنە بولەنىپ, سەزىمتال بولىپ بويجەتتى. اۋدانداعى مەكتەپ-ينتەرناتتا ون جىلدىقتى كۇمىس مەدالمەن ءبىتىرىپ, الماتىداعى سول كەزدەگى اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ تاريح-فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتى اتاندى. «حالىق جاۋى» دەگەن جالعان ايىپپەن ونداعان جىلىن تەمىر توردا وتكىزگەن اكادەميك قاجىم جۇماليەۆ, تاريحشى-پروفەسسور حالەل ادىلگەرەەۆ, ادەبيەتشى, ءتىلشى توكەن ءابدىراحمانوۆ, قابدوللا قاليەۆ, اسقات ابىلقاەۆ, نۇرجامال ورالباەۆا, حاسەن ادىباەۆ, شايحى كارىباەۆ, داۋلەت ءالىمجانوۆ, كۇلتاي بەيسەمباەۆا, ءشامشيا بايتىكوۆا, بەكسۇلۋ شىمىرباەۆا, مارگاريتا ايتباكينا, ءرازيا رۇستەمبەكوۆا سەكىلدى پاراساتتى ۇستازدارىنىڭ ءدارىسىن تىڭدادى. ءتورت جىل بويى ۇزدىك ستۋدەنت اتانىپ, كوتەرىڭكى ستيپەنديا الدى. ستۋدەنتتەردىڭ عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيالارىنا قاتىسىپ, بەل ورتاسىنان كورىندى.
جوعارى وقۋ ورنىن قىزىل ديپلوممەن بىتىرگەن جاس مامان جولدامامەن ءوزىنىڭ تۋعان جەرى, قازىرگى اباي وبلىسى اقسۋات اۋدانىنا كەلدى. ءبىرجارىم جىلعا جۋىق تۋعان جەرىندە ەڭبەك ەتكەننەن كەيىن ءوزى ءبىلىم العان اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنان اسپيرانتۋراعا شاقىرۋ حاتىن الدى. الماتىعا كەلىسىمەن قازپي-ءدىڭ قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, اكادەميك قاجىم جۇماليەۆتىڭ الدىنا كەلدى. ۇستازى شاكىرتىن جىلى قارسى الىپ, اسپيرانتۋرادا وقۋعا شاقىرۋ قاعازىن الىپ, رەكتورعا كىرىپ شىعادى دا: «ال سايراش, قۇتتىقتايمىن! سەن بۇگىننەن باستاپ قازپي-ءدىڭ قىزمەتكەرىسىڭ. اسپيرانتۋراعا قابىلداۋ ەمتيحانى وتەتىن كەلەسى 1968 جىلدىڭ قىركۇيەگىنە دەيىن اسپيرانتتار مەن عىلىمي ىزدەنۋشىلەر جيناعىنىڭ رەداكتورىسىڭ. جۇمىس ورنىڭ – ينستيتۋتتىڭ پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى كابينەتىندەگى ءبىر ۇستەل», دەپ باتاسىن بەردى.
بىردەن قىزۋ جۇمىس باستالادى. زىر جۇگىرىپ جۇمىس ىستەپ, قانشا كىتاپ اقتارىپ ءجۇرىپ, اسپيرانتۋرانىڭ ەمتيحان ۋاقىتى تەز جەتكەنىن ءبىر-اق بىلەدى. ەمتيحاندى جاقسى باعالارعا تاپسىرىپ, اسپيرانت اتاندى. بۇل كەزدە ۇستازى ق.جۇماليەۆ اۋرۋحانادا جاتقان ەدى. كوپ ۇزاماي جەلتوقسان ايىنىڭ سوڭىنا قاراي قازاقتىڭ ابزال ازاماتى دۇنيە سالدى. ءسويتىپ, قازاقتىڭ قايسار قىزىنىڭ ءۇمىتى اقتالماي, عىلىمي كەڭەستە ديسسەرتاتسيالىق زەرتتەۋ تاقىرىبى بەكىتىلمەي قالدى. 1969 جىلدىڭ كوكتەمىندە جاس عالىمدى ينستيتۋتتىڭ قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور سەرىك قيراباەۆ شاقىردى. عىلىمي جەتەكشىلىكتى ءوزى الۋى ءۇشىن كەڭەس ءداۋىرى ادەبيەتىنەن زەرتتەۋ تاقىرىبىن ۇسىندى. تاقىرىبىن بەكىتەدى.
جاس عالىم جەتەكشىنىڭ بەرگەن باعىت-باعدارىمەن بىردەن جۇمىسقا كىرىسەدى. ەكى جىلدا ديسسەرتاتسيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن جازىپ, بىرنەشە ماقالاسى عىلىمي جۋرنالداردا جارىق كوردى. اسپيرانتۋرادا وقۋ مەرزىمى اياقتالعان 1971 جىلى قىركۇيەك ايىندا جەتەكشىسى ديسسەرتاتسيالىق عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىن كافەدرانىڭ عىلىمي كەڭەسىنىڭ تالقىلاۋىنا ۇسىندى. كافەدرانىڭ عىلىمي كەڭەسى ەسكەرتپەلەرىمەن عىلىمي اتاق الۋعا, قورعاۋعا ۇسىنىلاتىنى جازىلعان شەشىم شىعارادى. بىراق بۇل باعىتتاعى ىزدەنىسىن جالعاستىرۋعا اسپيرانتتىڭ ماتەريالدىق جاعدايى مويىن بۇرعىزبادى.
اسپيرانتۋراداعى وقۋىن بىتىرگەننەن كەيىن عىلىم جولىنداعى ىزدەنىستى توقتاتا تۇرىپ, كۇنكورىستىڭ قامىمەن كەيىپكەرىمىز 1971 جىلدىڭ قازان ايىندا رەسپۋبليكالىق «سوتسياليستىك قازاقستان» («Egemen Qazaqstan») گازەتىنە جۇمىسقا ورنالاستى. جۋرناليستىك ەڭبەك جولىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتى بولعان «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىندە جەتى جىلعا جۋىق ەڭبەك ەتتى. قىزمەتكە كىشى ادەبي قىزمەتكەردەن ەڭبەكشىلەر حاتتارى جانە سپورت ءبولىمىنىڭ ادەبي قىزمەتكەرى, عىلىم جانە وقۋ ورىندارى ءبولىمىنىڭ اعا ادەبي قىزمەتكەرى ساتىلارىنان ءوتتى. زور قۇلشىنىسپەن ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ, الماتى قالالىق جۋرناليستىك شەبەرلىك ينستيتۋتىن ءتامامدايدى. ۇزاق باعاەۆ, ساپار بايجانوۆ, ماعاۋيا ماشاقوۆ, قابي مىڭجانوۆ, ساپارجان قايداروۆ, سارباس اقتاەۆ سەكىلدى مايتالمانداردان جۋرناليستيكانىڭ قىر-سىرىن ۇيرەنىپ, مول تاجىريبە جيناقتادى.
ودان كەيىن س.ابىشقىزى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتى يدەولوگيا ءبولىمىنىڭ شەشىمىمەن «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى قىزمەتىنە اۋىستى. سايراش اپايدىڭ ەسىنەن «قازاقستان ايەلدەرى» جۋرنالىنداعى شۋاقتى جىلدار ەشقاشان كەتپەيدى. جۋرنالدىڭ تارالىمى جىلدان-جىلعا ارتىپ, ءورىسى ۇزاردى. شىعارماشىلىق ساپارلاردان قالىسپاي, تىڭ كەيىپكەرلەر, تىڭ تاقىرىپتار ىزدەدى. 1980 جىلى جۋرنالدا «قازاق كسر-ءى كومپارتياسىنىڭ 60 جىلدىعى قارساڭىندا» ايدارىمەن جاريالانعان ادەبي جازبالارى مەن وچەركتەرى ءۇشىن قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ ەكىنشى سىيلىعىن الدى. بۇدان سوڭ قارىمدى قالامگەر رەسپۋبليكالىق عىلىمي-پەداگوگيكالىق «قازاقستان مەكتەبى» جۋرنالى باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى – «باستاۋىش مەكتەپ» قوسىمشاسىنىڭ رەداكتورى قىزمەتىنە كىرىستى. بۇل جۋرنالدىڭ نەگىزىن احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن سماعۇل سادۋاقاس ۇلى سەكىلدى الاش ارداقتىلارى قالاعان. جۋرنالدىڭ باس رەداكتورى جۋرناليست, ادەبيەت سىنشىسى مۇقاش سارسەكەەۆ زەينەتكەرلىك دەمالىسقا شىعىپ, 1987 جىلدىڭ شىلدە ايىندا وقۋ ءمينيسترى قوجاحمەت بالاحمەتوۆتىڭ بۇيرىعىمەن «قازاقستان مەكتەبى» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. س. ابىشقىزى 1983 جىلدىڭ قاڭتارىنان 2011 جىلدىڭ شىلدەسىنە دەيىن 28 جىلدان استام, ونىڭ 24 جىل 8 ايى باس رەداكتور قىزمەتىندە بولدى.
جەكە ادام تۋرالى جازعاندا ەسەيۋ كەزەڭى دەپ, ءومىر جولدارىن تاعى باسقا بىرنەشە ساتىعا ءبولىپ باياندايمىز. سايراش اپايدىڭ «قازاقستان مەكتەبىندە» باس رەداكتور بولىپ ىستەگەن جىلدارى ونىڭ ناعىز ەسەيگەن كەزەڭى بولدى.
كەڭەس زامانىندا ماسكەۋدەن ورىس تىلىندە جيىرما شاقتى پەداگوگيكالىق جۋرنال شىقسا, ال ەلىمىزدە سونىڭ ءبارىنىڭ دەرلىك مىندەتىن جالعىز «قازاقستان مەكتەبى» اتقاردى. مۇنىمەن بارلىق ءپاندى قامتۋ, ءاربىر مۇعالىمنىڭ قاجەتىن وتەۋ مۇمكىن ەمەس-ءتى. قوسىمشالاردىڭ اشىلۋى وسىلاي باستالعان. قانشاما ەسىكتەر قاعىلدى, مورلەر مەن قولدار جينالدى. ءسويتىپ, سايراش ابىشقىزى قازاق ءباسپاسوزى تاريحىندا وزىندىك ورنى بار, 1925 جىلدان باستاپ شىعىپ كەلە جاتقان «قازاقستان مەكتەبى» جۋرنالىنىڭ ءورىسىن ودان ءارى كەڭەيتىپ, شىققان بيىگىن جوعارىلاتا بەرۋدى ماقسات ەتتى. اۋەلى, 1959 جىلى جابىلىپ قالعان «قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى» جۋرنالى شىعا باستادى. 1991 جىلى «وتباسى جانە بالاباقشا», 1992 جىلى «ينفورماتيكا, فيزيكا, ماتەماتيكا», 1993 جىلى «قازاق تاريحى», 1996 جىلى «بيولوگيا, گەوگرافيا جانە حيميا» اتتى قوسىمشا جۋرنالدارىن شىعارىپ, كەڭ تاراۋىنا ۇيىتقى بولدى. 2002 جىلدىڭ قاراشاسىنان باستاپ شىعا باستاعان «تاربيە قۇرالى» جۋرنالىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى دە – ونىڭ ىسكەرلىگى مەن بىلىكتىلىگىنىڭ جەمىسى. بۇل قوسىمشا جۋرنالداردى بىرتىڭدەپ «قازاقستان مەكتەبى» جۋرنالىنان ءبولىپ شىعاردى. ءسويتىپ, كەڭەس داۋىرىندە جەتپىس جىلداي قازاق ءتىلدى جالعىز جۋرنال بولىپ كەلگەن «قازاقستان مەكتەبى» باسىلىمىنىڭ مازمۇندىق ءورىسى كەڭەيىپ, جاڭا سيپاتقا يە بولدى. ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇمىسىنىڭ قاي ماسەلەسىنە بولسىن اتسالىسىپ, جەدەل ءۇن قاتۋىنا كەڭ جول اشىلدى. اۆتورلار قۇرامى دا تولىقتى. سالالىق باسپاسوزدەگى بۇل جاڭالىقتار ەل نازارىنان تىس قالعان جوق. سونىمەن قاتار رەسپۋبليكادا قازاق ءتىلدى پەداگوگيكالىق باسىلىمدار قاتارىنىڭ وسۋىنە, قازاق جۋرناليستەرىنە جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىنا قول جەتكىزىلدى. وتاندىق ءبىلىم جۇيەسىن, قازاق جۋرناليستيكاسىن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى لايىقتى باعاسىن الىپ, ەڭبەكقور پەداگوگ-جۋرناليست قۇرمەت بيىگىنە كوتەرىلدى.
سايراش ابىشقىزى تۋرالى تولعانعاندا ءتىل ۇشىنا «تۇڭعىش» دەگەن ءسوز ورالا بەرەدى. ونىڭ سەبەبى بار. اتا-انانىڭ تۇڭعىش پەرزەنتى, «قازاقستان مەكتەبى» جۋرنالىنىڭ تۇڭعىش ايەل رەداكتورى, قازاق تىلىندەگى جەكە پاندەرگە ارنالعان جۋرنالداردى تۇڭعىش جازعان. 1997 جىلى شەتەل ساپارلارىندا جازىلعان جولجازبالارى ءۇشىن مۇحامەتجان سەرالين اتىنداعى سىيلىقتىڭ تۇڭعىش لاۋرەاتى اتاندى. 2000 جىلى الىستاعى ۇلىبريتانيانىڭ ۇزدىك جەتىستىكتەر مالىمەتتەرىن تىركەيتىن كەمبريدج الەمدىك-عۇمىرنامالىق ورتالىعىنىڭ ەنتسيكلوپەدياسىنا ءبىلىم بەرۋ جانە جۋرناليستىك سالادا ۇزدىك كورسەتكىش كورسەتكەن جەكە تۇلعا رەتىندە ەسىمى ەنگىزىلىپ, ارنايى ديپلوممەن ماراپاتتالعان تۇڭعىش قازاق ايەلى. سونداي-اق ۇكىمەت تاراپىنان پەداگوگ-جۋرناليست رەتىندە ىبىراي التىنسارين اتىنداعى مەدالىمەن, ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى اتاقتارىمەن دە تۇڭعىش ماراپاتتالعانداردىڭ قاتارىندا بولدى. وسىلايشا, ءاربىر جاقسى ءىستىڭ باسىندا تۇرۋ ءۇشىن «ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل, جىلى جۇرەك» دەپ, اباي ايتقان ءۇش قاسيەتتى بويعا سىڭىرگەن بولەك جاراتىلىس يەسى بولۋ كەرەك شىعار. بۇل قاسيەتتەردىڭ العاشقىسى حالىق ءۇشىن قىزمەت ەتكىزىپ, قايراتكەرلىككە جەتكىزسە, ەكىنشىسى – جان بايلىعىمەن جاراسىم تاپقان قالامگەرلىككە جەتەلەيدى, ال ءۇشىنشىسى – تابيعاتىنا بىتكەن تالىمگەر ۇستازدىقتان تۋاتىن جىلى جۇرەك پەن مەيىرىم. بايقاساڭىز, ءبىر ەمەس بىرنەشە ادامنىڭ ەنشىسىنە بۇيىراتىنداي-اق ءىس-ارەكەت, اتاق, ابىروي. مۇنىڭ بارىنە ول كىسى تىنىمسىز ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىندە جەتسە كەرەك. قولىنان قالامى تۇسپەگەن قالامگەردىڭ الار اسۋى ءالى دە الدا. تالاي-تالاي تەرەڭ ماعىنالى ويلارىن وقيتىنىمىزعا ءشۇبامىز جوق. جان-جاعىنا نۇرىن شاشىپ, لەبىزىنەن مولدىرلىك پەن تازالىق, مەيىرىمدىلىك پەن حالقىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك لەبى ەسەتىن سايراش ابىشقىزى – ۇلت رۋحانياتىندا ءوز ورنى بار تۇلعا.
سىرىم حاسەنوۆ,
ۇلتتىق مۋزەيدىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى
