كارى قۇرلىقتى كەزەكتى داعدارىس بۇلتى تورلادى. ءبۇتىن ءبىر قۇرلىقتى تىعىرىققا تىرەگەن بۇل داعدارىستىڭ سەبەبى ەۋروپاعا تولاسسىز اعىلعان زاڭسىز ميگرانتتار تاسقىنى بولىپ وتىر. زاڭسىز جولمەن جەر اۋعان افريكالىقتاردىڭ جەرورتا تەڭىزىندە ءجيى-ءجيى اپاتقا ۇشىراۋى جاھان جۇرتىن الاڭداتىپ, ەۋروپالىق وداقتى شۇعىل شارالار قابىلداۋعا ماجبۇرلەۋدە.
اۋىر اپاتتارعا توسقاۋىل قاجەت
وتكەن جەكسەنبىدە جەرورتا تەڭىزىنىڭ سيتسيليا بۇعازىندا 700-دەن استام زاڭسىز ميگرانتتار مىنگەن كەمە اپاتقا ۇشىراپ, تەڭىزگە باتىپ كەتتى. وسى جانتۇرشىگەرلىك اپات سالدارىنان كەمەگە مىنگەن ادامدار تۇگەلگە دەرلىك قازا تاپتى. باتىستىڭ سۇرقيا ساياساتىنىڭ سالدارىنان مەملەكەتتىك توڭكەرىس بولىپ, ازامات سوعىسىنىڭ جالىنىنا شارپىلعان ليۆيا مەملەكەتىنىڭ تۇرعىندارى بوسقىنعا ۇشىرادى. جان ساقتاۋدىڭ قامىمەن سوعىستان قاشقان حالىق قولىنا ىلىككەن قايىقپەن بۇعازدى كەشىپ ءوتىپ, ەۋروپاعا جەتۋگە تىرىسادى. الايدا, قاۋىپسىزدىك شارتتارىن ساقتاماي, جاسىرىن قونىس اۋدارۋشىلار ءجيى-ءجيى اپاتقا ۇشىراپ جاتىر.
ۇستىنە 700-دەن استام ادام مىنگەن ەسكى كەمەنىڭ ليۆيادان شىعىپ, يتاليا جاعالاۋىنا قاراي بەت العاندىعى تۋرالى تەڭىز جاعالاۋىنداعى شەكاراشىلار حاباردار بولعان ەدى. سوعان بايلانىستى وسى ءوڭىردى تورۋىلداپ جۇرگەن پورتۋگاليانىڭ King Jacob كەمەسى ءتيىستى تاپسىرما الىپ, شەكتەن تىس ادام تيەلگەن ەسكى كەمەگە قاراي اسىعىس اتتاندى. وكىنىشكە قاراي, كۋالاردىڭ ايتۋىنشا, King Jacob كەمەسى زاڭسىز قونىس اۋدارۋشىلار مىنگەن كەمەگە جاقىنداي بەرگەن كەزدە ول سۋعا باتادى. جان-جاقتان كومەككە جەتكەن مالتالىق, يتاليالىق كەمەلەر مەن تىكۇشاقتاردىڭ كوزىنشە جۇزدەگەن ادام سۋ تۇبىنە كەتە باردى. قۇتقارۋشىلاردىڭ تەك 28 ادامدى امان الىپ قالۋعا شاماسى كەلدى.
ادام شىعىنى جاعىنان بۇل اپات جەرورتا تەڭىزىندەگى ەڭ ۇلكەن اپاتقا اينالدى. تەڭىز ارقىلى ەۋروپاعا زاڭسىز قونىس اۋدارعان افريكالىقتار بۇدان بۇرىن دا تالاي-تالاي اپاتقا ۇشىراعان ەدى. تەك وتكەن جىلى عانا جەرورتا تەڭىزى ارقىلى ەۋروپاعا قاشقان ميگرانتتاردىڭ ىشىنەن 3,5 مىڭ ادام سۋعا كەتكەن بولاتىن. الايدا, بيىلعى جىلدىڭ باسىنان بەرى جەرورتا تەڭىزىندە ورىن العان اپاتتار سالدارىنان بولعان قاسىرەت وتكەن جىلعىدان بىرنەشە ەسە اسىپ تۇسەتىن سياقتى. تەك ءساۋىر ايىنىڭ ورتاسىنا دەيىن تەڭىز ارقىلى كارى قۇرلىققا قاشقان 900-دەن استام افريكالىقتار مەرت بولدى. ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى ايەلدەر مەن بالالار ەدى. ءساۋىر ايىنىڭ سوڭعى اپتالارىندا جەرورتا تەڭىزىندە بىرىنەن كەيىن ءبىرى 3 ۇلكەن اپات ورىن الدى. وسى اپاتتاردىڭ سالدارىنان ءبىر جۇمانىڭ ىشىندە عانا 1300 ميگرانت سۋعا كەتتى. جەرورتا تەڭىزى جاعالاۋىندا ءجيى-ءجيى ورىن العان اپاتتار سالدارىنان يتاليا پرەمەر-ءمينيسترى ماتتەو رەنتسي شۇعىل مالىمدەمە جاساپ, بريۋسسەل قالاسىندا ەۋروپالىق سامميت شاقىرىلۋىن تالاپ ەتتى.
وتكەن دۇيسەنبىدە ليۋكسەمبۋرگتە ەۋرووداققا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ىستەر جانە ىشكى ىستەر مينيسترلەرى شۇعىل جينالدى. ولار بەيسەنبى كۇنى وتەتىن ءسامميتتىڭ كۇن ءتارتىبىن بەلگىلەدى. سامميت كۇن تارتىبىندە ءبىر-اق ماسەلە – ەۋروپاعا زاڭسىز كەلىپ جاتقان ميگرانتتار جايى بولماق.
جەرورتا تەڭىزى ارقىلى زاڭسىز قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى يتالياعا جەتۋگە اسىققان ليۆيا تۇرعىندارى بولىپ وتىر. يتاليا ۇكىمەتىنىڭ جاۋاپتى شەنەۋنىگىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل ەلگە زاڭسىز كەلىپ جاتقان ليۆيالىقتار سانى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن 1 ميلليون ادامعا جەتەتىن كورىنەدى. ونىڭ ۇستىنە ەلدەگى بوسقىنداردى قابىلدايتىن ورتالىقتار ءۇستى-ۇستىنە اعىلعان جۇرتتى قابىلداۋعا قاۋقارسىز بولىپ وتىر. ميگرانتتارعا جۇمسالاتىن شىعىن كولەمى ونسىز دا قالت-قۇلت ەتىپ تۇرعان يتاليا ەكونوميكاسىنا قوسىمشا سوققى بولىپ تيۋدە. يتاليا ءوز كۇشىمەن تولاسسىز اعىلعان بوسقىندار پروبلەماسىن شەشە المايدى. وعان «جەرورتا تەڭىزى» اتتى ميگرانتتاردى قۇتقارۋ جونىندەگى يتاليالىق ءتيىمدى باعدارلامانىڭ بار بولعانى ءبىر-اق جىل ءومىر سۇرگەندىگى دالەل بولادى. وتكەن جىلدىڭ كۇزىندە قارجى تاپشىلىعىنان بۇل باعدارلاما جابىلدى. ونىڭ ورنىنا قازىرگى كەزدە تيىمدىلىگى دە, مازمۇنى دا وتە تومەن Fortex اتتى ەۋروپالىق تەڭىز اگەنتتىگىنىڭ «تريتون» باعدارلاماسى جۇمىس ىستەپ تۇر.
جەرورتا تەڭىزىندە اپاتقا ۇشىراعان ميگرانتتاردى قۇتقارۋ جۇمىسى ەۋروپالىق تەڭىزشىلەردىڭ مىندەتىنە كوشكەننەن بەرى قازا بولعاندار سانى كۇرت ءوسىپ كەتتى. ونىڭ سەبەبى, يتاليالىق شەكاراشىلاردىڭ قايىرىمدىلىعى مەن شەبەرلىگىندە ەمەس. ماسەلە, ەكى باعدارلامانىڭ اۋقىمى مەن قارجىلاندىرۋىنداعى ايىرماشىلىقتا جاتىر. يتاليالىق «جەرورتا تەڭىزى» باعدارلاماسى بويىنشا 70 مىڭ شارشى شاقىرىم تەڭىز اۋماعى باقىلاۋعا الىنعان بولسا, قازىر ەۋروپالىق شەكاراشىلار يتاليا جاعالاۋىنىڭ 30 شاقىرىم اۋماعىن عانا باقىلاۋعا الادى. ەگەر, « جەرورتا تەڭىزى» باعدارلاماسى بويىنشا تەڭىزدەگى قۇتقارۋ جۇمىسىمەن 900 مامان اينالىسقان بولسا, «تريتون» باعدارلاماسى بويىنشا 65 ادام عانا اينالىسادى. ەكى باعدارلامانىڭ قارجىلاندىرۋ دەڭگەيى دە كوپ جايدان حابار بەرسە كەرەك: «جەرورتا تەڭىزى» باعدارلاماسىنا اي سايىن 9 ميلليون ەۋرو قارجى ءبولىنىپ وتىرسا, «تريتون» باعدارلاماسىنا 2,7 ميلليون ەۋرو عانا قارجى بولىنەدى.
سوڭعى اپتادا ورىن العان اۋىر اپاتتار يتاليا پرەمەر-ءمينيسترى ماتتەو رەنتسيدى ەۋروكوميسسياعا باتىل تالاپتار قويۋعا ءماجبۇر ەتتى. ءبىرىنشى كەزەكتە ريم بريۋسسەلدەن ميگرانتتاردى قابىلدايتىن جاڭا ورتالىقتار سالۋ ءۇشىن جانە قولدانىستاعى ورتالىقتاردى جەتىلدىرۋ ءۇشىن قارجى تالاپ ەتىپ وتىر. قالىپتاسقان جاعداي كارى قۇرلىقتى ميگرانتتار پروبلەماسىنا باسقا قىرىنان قاراۋعا ماجبۇرلەيدى. دۇيسەنبىدە وتكەن ەۋروپالىق وداقتىڭ سىرتقى ىستەر جانە ىشكى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ باسقوسۋىندا بۇل ماسەلە كۇن تارتىبىنە وتكىر قويىلدى.
Tsmc توقىراۋعا تاپ بولدى
وسكەلەڭ زاماننىڭ وزىق تەحنولوگياسىنىڭ بارلىعىندا دەرلىك قولدانىلاتىن چيپتەردى وندىرەتىن تايۆانداعى Taiwan Semiconduسtor Manufacturing Co (TSMC) اتتى ءىرى كەلىسىمشارت كاسىپورىنى 2015 جىلى ءوزىنىڭ بيۋدجەتىن 1 ميلليارد دوللارعا قىسقارتاتىندىعىن مالىمدەدى. ەندى TSMC وندىرىستىك قۋاتىن ارتتىرۋعا جانە تەحنولوگيانى دامىتۋعا بۇرىن بەلگىلەنگەن 12 ميلليارد اقش دوللارىنىڭ ورنىنا 11 ميلليارد دوللار قارجى جۇمسايتىن بولدى. بۇل تۋرالى جاقىندا TSMC-ءتىڭ قارجى ديرەكتورى لورا حو مالىمدەدى.
ساراپشىلار بۇل كومپانيا بيۋدجەتىنىڭ بيىلعى جىلى ميلليونداعان دوللارعا قىسقاراتىندىعىن بولجاعان ەدى. ماسەلەن, Credit Suisee اگەنتتىگىنىڭ ساراپشىسى رەندي ابرامس كومپانيا ءوزىنىڭ نەگىزگى شىعىندارىن جۇزدەگەن ميلليون دوللارعا قىسقارتاتىندىعىن ايتقان. بىراق ءىس جۇزىندە بۇل شىعىن ميللياردتان اسىپ ءتۇستى. ەسكە سالا كەتەتىن بولساق, TSMC ۇستىمىزدەگى جالدىڭ 1-ءشى توقسانىن 65 پايىز پايدامەن اياقتاعان بولاتىن. قاڭتار-ناۋرىز ايلارىندا كومپانيانىڭ تازا پايداسى وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىندەگى 47,87 جاڭا تايۆاندىق دوللاردىڭ ورنىنا 78,99 ميلليارد جاڭا تايۆاندىق دوللارعا دەيىن اسىپ ءتۇستى. TSMC توقساندىق ءتۇسىم كولەمىن 50 پايىزعا ارتتىرىپ, 222,03 ميلليارد جاڭا تايۆاندىق دوللارعا جەتكىزدى. ال بيىلعى جىلدىڭ 2-ءشى توقسانىنا ارنالعان بولجام بويىنشا توقساندىق ءتۇسىم 7,5 پايىزعا تومەندەيتىن كورىنەدى.
TSMC شىعاراتىن چيپتەر ءىسجۇزىندە وزىق ءوندىرىستىڭ بارلىق سالاسىندا, اتاپ ايتقاندا, مەديتسينالىق جابدىقتار وندىرىسىندە, اۆتوموبيل وندىرىسىنەن, ۇيالى تەلەفوندار ءوندىرىسىنە دەيىن قولدانىلادى. TSMC كومپانياسىنىڭ كۇردەلى قارجى سالاسىنداعى جوسپارلارىنىڭ وزگەرۋى الەمدىك رىنوكتاعى چيپ وندىرىسىنە وزىندىك ىقپالىن تيگىزۋدە. اتالمىش كومپانيانىڭ پرەزيدەنتى ءارى قوسىمشا ديرەكتورى مارك ءليۋدىڭ ايتۋىنشا, 2015 جىلى بۇكىل جارتىلاي وتكىزگىشتەر ءوندىرىسىنىڭ ءوسىمى جوسپارداعى 5 پايىزدىڭ ورنىنا 4 پايىز كولەمىندە بولماق. كەيبىر ساراپشىلار تايۆاندىق TSMC كومپانياسى 2015 جىلى ءوز دامۋىنىڭ شىرقاۋ بيىگىنە شىقتى, ەندى ەكونوميكالىق توقىراۋ كەزەڭىنە اۋىسادى دەگەن بولجام ايتادى.
دايىنداعان جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
