جاقسىقىلىشتىڭ جاقسىلىعى
تاريحي دەرەكتەر وسى ماڭداعى تۇز كولدەردى يگەرۋ 1913 جىلداردان باستاۋ العانىن كورسەتەدى. بىراق ونى جاپپاي وندىرىستىك ماقساتتا پايدالانۋ 1925 جىلى «سول ارتەل» مەكەمەسى قۇرىلعاننان باستالىپتى. سول جىلدارى قولمەن قازىلىپ, تۇيەمەن تاسىلعان تۇز كولى قورىنىڭ عاسىرلارعا جەتەتىن قازىنا ەكەنىن ەشكىم دە بولجاماعان بولار. العاشقىدا بالىق شارۋاشىلىعىنا قوسىمشا كاسىپ رەتىندە باستالعان تۇز ءوندىرىسى جىل وتكەن سايىن قاناتىن كەڭگە جايىپ, 1960 جىلى يودتالعان اس تۇزى شىعارىلا باستادى.
وسى جىلى كاسىپورىن اتاۋى «ارالسول» بولىپ وزگەرىپتى. اراعا 10 جىل سالىپ, وداقتاعى تۇز ونەركاسىبىنىڭ كوشباسشىسىنا اينالعان كاسىپورىن ءوز تاريحىندا تاماق ونەركəسىبى سالاسىنداعى اۋىسپالى قىزىل تۋدى بىرنەشە مəرتە جەڭىپ العان.
وداق ىدىراعاننان كەيىن كومبينات جەكەگە ءوتىپ, ءوندىرىستى باسقارۋ مەن ءونىمدى جوسپارلاۋ نارىقتىق ەكونوميكا تالاپتارىنا ىڭعايلاندى. اس تۇزىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي كەلەتىن پوليەتيلەن پاكەتتەرمەن قاپتاۋ ءۇشىن جاڭا جەلىلەر ورناتىلدى. بىراق ءونىمىن وداقتىڭ ءار تۇكپىرىنە جىبەرەتىن وندىرىستە ىركىلىس پايدا بولا باستاعانى بايقالاتىن ەدى. وسىنىڭ سالدارىنان ءونىم ءوندىرۋ كۇرت قىسقارىپ, ونىڭ كولەمى 100 مىڭ تونناعا دەيىن ازايىپ كەتتى. بۇل سول كەزدەگى بارلىق كاسىپورىننىڭ باسىنداعى جاعداي بولاتىن.
«ارالسول» 1994 جىلى «ارالتۇز» اكتسيونەرلىك قوعامى بولىپ قايتا قۇرىلىپ, ىرگەلى ءوندىرىستى جاڭا زامان تالاپتارىنا بەيىمدەۋگە قادام جاسالدى. 2000 جىلداردان باستاپ وندىرىستە قايتا قۇرۋ جۇمىستارى باستالىپ, تۇزدى ەكىنشى مارتە بايىتۋ تەحنولوگياسى ەنگىزىلدى. بۇل تۇزدى يودتاۋ, جۋ, كەپتىرۋ جۇمىستارىن زاماناۋي تاسىلدەر ارقىلى جۇرگىزۋگە جول اشتى.
بۇگىندە كومبيناتتا 1 200 ادام تۇراقتى جۇمىس ىستەيدى. ولاردىڭ دەنى – تۇز كەنىن ءداستۇرلى وندىرىسكە اينالدىرعان جاقسىقىلىش كەنتىنىڭ تۇرعىندارى. بۇل مەكەننىڭ ينجەنەرلىك, الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمىن جەتىلدىرۋگە «ارالتۇز» اكتسيونەرلىك قوعامى قوسقان ۇلەس تە از ەمەس. كاسىپتىڭ قىر-سىرىن جەتە مەڭگەرگەن جۇمىسشى ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە كوپتەگەن رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق كورمەلەردە «ارالتۇز» اق ءونىمى جوعارى باعاعا يە بولىپ, ماراپات تورىنەن كورىنىپ كەلەدى.
ينۆەستور اكەلگەن يگىلىك
وسىدان 12 جىل بۇرىن ءوندىرىستى جاڭا ينۆەستور قولعا الىپ, اۋەلى كومپانيانىڭ دامۋى مەن الداعى جوسپارلاردى جۇيەلەگەن جاڭا ستراتەگيا قابىلداندى. 2021 جىلى اكتسيونەرلىك قوعام ستراتەگيالىق جوسپارعا سايكەس №5 تسەحقا ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن يسپان ءوندىرىسىنىڭ زاماناۋي قوندىرعىلارىن ورناتىپ, سول جىلى قازان ايىندا زاۋىت العاشقى ءونىمىن شىعارا باستادى. كاسىپورىندا اس تۇزىن ءوندىرۋ 5 مىڭ تونناعا دەيىن ارتتى. سونىمەن قاتار تۇز قالتالاۋ تسەحىنا رەسەيدەن 5 جاڭا اۆتومات الىنىپ, وندىرىسكە ەنگىزىلدى. قوسىمشا تاعى جۇزدەگەن جۇمىس ورنى اشىلدى.
وسى كۇنى تۇز كەنىندە سكرەپەر, تراكتورلى جۇك تيەگىش, بۋلدوزەر, تۇز سورعىش, فرەزەرلى كومبايندار تۇراقتى جۇمىس ىستەپ تۇر. 2013 – 2014 جىلدارى وسىنداي اۋقىمدى جۇمىستارعا 1 ميلليارد تەڭگە شاماسىندا قارجى جۇمسالىپتى. وسىنىڭ ارقاسىندا ءوندىرىس ىركىلىستەن سىلكىنىسكە كوشىپ, بۇگىندە ءونىمنىڭ 16 ءتۇرىن ۇسىنىپ وتىر. قازىر «ارالتۇز» سەرىكتەستىگى جىلىنا 800 مىڭ توننا اس تۇزىن وندىرەدى. بۇل تمد-داعى اس جانە تەحنيكالىق تۇز وندىرۋدەگى جەتەكشى كومپانيانىڭ جوعارى وندىرىستىك قۋاتىن جانە قازاقستانمەن قاتار شەت مەملەكەتتەردى تۇزبەن قامتاماسىز ەتۋگە قوسقان قوماقتى ۇلەستى كورسەتەدى.
ارال تۇزى الەمگە تارايدى
وسىدان 10 جىل بۇرىن «ارالتۇز» اق 59 206 توننا تۇز ەكسپورتتاپتى. ارادا ءۇش جىل وتكەندە سىرتقا شىعارىلاتىن ءونىم كولەمى 223 606 تونناعا جەتكەن. ال 2018 جىلى ارال تۇزىنا دەگەن سۇرانىس 260 000 تونناعا دەيىن ۇلعايدى. وسى جىلى كاسىپورىن رەسەي اۋماعىنداعى اس تۇزى نارىعىنىڭ 15 پايىزىن يەلەندى. كəسىپورىن ءونىمىنىڭ 85 پايىزى قىرعىز رەسپۋبليكاسى, گرۋزيا, Əزەربايجان ەلدەرىنە دە جەتكىزىلىپ وتىر. الداعى ۋاقىتتا ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنە, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى مەن ساۋد ارابياسىنا ەكسپورتتاۋدى قولعا الماقشى.
كاسىپورىن الدىنداعى نەگىزگى ستراتەگيالىق ماقسات – ساپانى جاقسارتىپ, نارىققا ساي يننوۆاتسيالىق ءونىم شىعارۋ. وسى باعىتتاعى باستامالار «ارالتۇزدى» ىشكى جانە سىرتقى نارىقتان لايىقتى ورىن العان كەن ءوندىرۋشى كومپانيا اتاندىردى.
بيىل كاسىپورىن ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنەن (ەقدب) 5,5 ملرد تەڭگە نەسيە الۋعا قولجەتكىزىپ وتىر. بۇل جوعارى ساپالى «ەكسترا» تۇزىن ءوندىرۋ ءۇشىن بۋلاندىرۋ زاۋىتىن سالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءارى بۇل نەسيەلىك قولداۋ كومپانياعا ەكسپورت قۇرىلىمىن ءارتاراپتاندىرىپ, ەۋروپا, تاياۋ شىعىس پەن قىتايدا ءوز قىزمەتىن كەڭەيتە تۇسۋگە سەپ بولماق.
بانك پەن كاسىپورىن اراسىنداعى كرەديتتىك كەلىسىم شەڭبەرىندە ەقدب, وبلىس اكىمدىگى مەن «ارالتۇز» اق اراسىندا ىنتىماقتاستىق تۋرالى ۇشجاقتى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. بۇل تاراپتار اراسىنداعى ارىپتەستىك قاتىناستاردى نىعايتۋعا, وڭىردە جاڭا الەۋمەتتىك جانە ەكولوگيالىق ستاندارتتاردى ەنگىزىپ, ارال اۋدانىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا دەم بەرەدى.
قىزىلوردا وبلىسى,
ارال اۋدانى
