ۇركىنشىلىك – قازاق حالقىنىڭ قاسىرەتى

– راۋشان قايساقىزى, الدىمەن ۇركىنشىلىك ياكي بوسقىنشىلىق ماسەلە­سىنە تۇسىنىكتەمە بەرىپ, بۇل تاقىرىپ­تىڭ زەرتتەلمەگەن قانداي باعىتتارى بار ەكەنىنە توقتالا كەتسەڭىز.

– ەڭ الدىمەن, قۋعىن-سۇرگىن قۇربان­دارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا ءۇش جىل ىشىندە وتە ماڭىزدى, اۋقىمدى ىستەردى اتقارعانىن ايتا كەتكەن ءجون. ونىڭ ىشىندە ەلىمىزدەن 1920-1930 جىلدارى ەرىكسىز, ءماجبۇرلى تۇردە شەتەلدەرگە كەتكەندەردىڭ, جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان بوسقىندار تاعدىرىن, تاريحىن زەرتتەۋ جۇمىستارى دا تىڭعىلىقتى جۇرگىزىلدى.

بولشەۆيكتىك-ستاليندىك يدەولوگيا مەن ناسيحاتقا نەگىزدەلگەن كەڭەستىك تاريح عىلىمى, سونداي-اق پوستكەڭەستىك كەزەڭدەگى جەرگىلىكتى عالىمداردىڭ قازاق جەرىندە ورىن العان جاپپاي بوس­قىن­شىلىقتىڭ شىنايى سەبەپتەرىن بۇركە­مەلەپ, تۇرعىلىقتى جەرىن تاستاپ, رەسپۋب­ليكامىزدان تىس جەرگە كەتۋگە ءماجبۇر بولعان ادامداردى «وتكوچەۆنيك» – «اۋا كوشۋشىلەر», «قونىس اۋدارۋشىلار» دەپ اتاپ كەلدى.

بۇل ماسەلەگە كوزقاراس ساياسي قۋ­عىن-سۇر­گىن قۇرباندارىن تولىقتاي اقتاۋ جو­نىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇ­رىل­عاننان كەيىن عانا تۇبەگەيلى وزگەردى. كوميسسيا قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ ءۇشىن جوبالىق كەڭسە, سونىمەن قاتار ستراتەگيالىق جانە تاكتيكالىق جوس­پارلاردى ازىرلەۋ ماقساتىندا قۇقىق قورعاۋشى عالىم س. قاسىموۆتىڭ باسشى­لىعىمەن ادىستەمە جونىندەگى كىشى كوميسسيا قۇرىلدى. مەملەكەتتىك كوميس­سيانىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارى مەن جاڭا ءادىس­ناما اۆتورلارى جاپپاي قۋعىن-سۇرگىندى زەرتتەۋ اياسىندا ءماجبۇرلى بوسقىندار بو­يىنشا جۇمىس توبىن جاساقتادى. ءۇش جىل ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەگەن مامان-عالىمدار بۇعان دەيىن جابىق بولىپ كەلگەن مۇراعات ماتەريالدارىمەن تانىسا وتىرىپ, سونداي-اق بۇرىن زەرتتەلمەگەن وڭىرلىك, اۋداندىق مۇراعاتتار نەگىزىندە حح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ورىن العان بوسقىنشىلىق قازاق حالقىنىڭ باسىنداعى اسا ءىرى تراگەديا بولدى دەگەن قورىتىندىعا كەلدى.

حالقىمىزدىڭ باسىنان وتكەن وسى قاسىرەتتىڭ ءالى دە بولسا تولىق اشىلماعان جاقتارى بار. ءبىز وتانىمىزدان تىس جەرلەرگە ءماجبۇرلى تۇردە قاشۋدىڭ ساياسي سەبەپتەرىن, اشتىقتان, سۋىقتان, اۋرۋدان قىرىلعان ادام سانىن, اسىرەسە, بالالار مەن قارتتار اراسىنداعى شىعىندى ءالى تولىق زەرتتەپ بىتكەن جوقپىز. ءماجبۇرلى بوسقىنشىلىقتىڭ ۇلتىمىزعا تيگىزگەن ماتەريالدىق جانە مورالدىق زيانى سىندى تولعاقتى ماسەلەلەردىڭ دە ءالى كۇنگە دەيىن باسى اشىق.

جالپى, ۇركىنشىلىك نەمەسە بوسقىن­شىلىق دەگەنىمىز – قالىپ­تاسقان ساياسي-الەۋ­مەتتىك, ەكونومي­كا­لىق جانە تا­بي­عي-كليماتتىق اۋىر احۋال­دارعا, اپات­تارعا بايلانىستى ادام­داردىڭ اتاقونىس­تارى­نان, تۇرعى­لىق­تى مەكەن­دەرىنەن امالسىز بوسىپ, باسقا جاققا ءماجبۇرلى كوشۋى. بوسقىنشى­لىقتىڭ ازاپتى احۋالىن قازاق حالقى حح عاسىردا ەكى رەت باستان وتكەردى. ۇلكەن بوسقىنشىلىق 1916-1921 جىلدارى بولدى. ۇلت-ازاتتىق قوزعالىستىڭ اياۋسىز باسىپ-جانشىلۋى, 1918-1920 جىلدارداعى ازامات سوعىسى مەن 1921 جىلعى اشتىق كەزىندە قازاقتار بوسقىنشىلىققا ۇشىراپ, اسا قاسىرەتتى كەزەڭدى باستان كەشتى.

ال اسا اۋقىمدى, جان تۇرشىكتىرەر الاپات بوسقىنشىلىق قازاق جەرىندە 1928-1934 جىلدارى كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى قازاق شارۋالارىنىڭ مالىن جاپپاي تاركىلەۋ, زورلاپ وتىرىق­شىلاندىرۋ, كۇشپەن ۇجىمداستىرۋ جانە حالىق كوتەرىلىستەرىن قارۋ قولدانۋ ارقىلى جانىشتاۋ بارىسىندا ورىن الدى. سونىڭ سالدارىنان قازاق دالاسىندا جاپپاي اشتىق باستالىپ, حالىقتىڭ ءبىر بولىگى جان ساۋعالاپ, ءوزىن, وتباسى مۇشەلەرىن, تۋعان-تۋىسقاندارىن ولىمنەن, قۋدالاۋدان ساقتاۋ ءۇشىن شەكارا اسىپ, بوسىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. ولارعا رەسمي بيلىك «وتكوچەۆنيكي», «ۋكوچەۆنيكي», كەڭەس وكىمەتىنە قارسى «باندفورميروۆانيا» دەگەن جالعان اتاۋ بەرىپ, سول ارقىلى قازاق حالقىنىڭ باسىنداعى ۇلكەن قاسىرەتتى جاسىرىپ قالۋعا تىرىستى. بۇل ف.گولوششەكين ايتقانداي, «كوشىپ ۇيرەنگەن قازاقتاردىڭ ءداستۇرلى كوشۋى» ەمەس ەدى. قىستىڭ كوزى قىراۋدا مال-جانىنان ايرىلعان, جۇپىنى جەڭىل كيىنگەن قازاقتاردىڭ سولتۇستىككە قاراي بوسۋىنىڭ ءوزى ماجبۇرلىكتەن بولعاندىعىن دالەلدەيدى.

بوسقىن مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيا 1951 جىلدىڭ 28 شىلدەسىندە قابىلدانعانى بەلگىلى. ونىڭ نەگىزىنە 1920-1930 جىلدارى جەنەۆادا قول قويىلعان ورىس جانە ارميان, سونىمەن قاتار گەرمانيادان كەلگەن بوسقىندار تۋرالى كەلىسىمدەر مەن حاتتامالار الىنعان. وسىعان سۇيەنە وتىرىپ, قازىرگى كونۆەنتسياعا نەگىزدەلگەن بوسقىنداردىڭ مارتەبەسى مەن قۇقىقتارى تۋرالى حالىقارالىق اكتىلەر قازاق حالقى ءۇشىن قاسىرەتتى كەزەڭدە قابىلدانىپ قويعانىن بىلۋگە بولادى, بىراق ولار ءبىز­دىڭ بوسقىندارعا قولدانىلمادى. بۇل كەڭەس وكىمەتىنىڭ قازاق جەرىندەگى جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن, كەيبىر جەردە بولعان جۇت, اشتىق سالدارىنان تۋىنداعان جاپ­پاي بوسقىنشىلىق فاكتىلەرى تۋرالى اق­پاراتتىڭ تارالۋىن بولدىرماۋ جونىن­دەگى ساياساتىنا نەگىزدەلدى. قازاق بوسقىن­دارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى ماسەلە ۇزاق ۋاقىت بيلىك نازارىنان تىس قالدى. تەك پرە­زي­دەنت ق.توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن قولعا الىنعان ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربان­دارىن تولىق اقتاۋ ءۇردىسى بارىسىندا بوسقىندار ساناتى العاش رەت زەرتتەۋ نىسانىنا اينالىپ, ولارعا تولىق ساياسي باعا بەرۋ مۇمكىنشىلىگى تۋدى. بوس­قىن­دار دا بولشەۆيكتىك-cتاليندىك بي­لىك­­تىڭ جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىنىنىڭ قۇر­بان­دارىنىڭ ساناتتارىنا كۇمانسىز كىرىپ وتىر.

– ءماجبۇرلى ۇركىنشىلىكتىڭ سەبەپ­تەرىنە كەڭىرەك توقتالىپ وتسەڭىز. بوسقىنشىلىق ەلىمىزدىڭ قاي ايماق­تارىن قامتىدى؟

– جالپى, ۇركىنشىلىك اۋماعى وتە كەڭ بولعانىن ايرىقشا اتاپ كەتكەن ءجون. بوسقىنشىلىققا ۇشىراماعان ايماق جوق, ونىڭ سەبەپتەرى بارلىعىنا ورتاق. 1928 جىلدىڭ 9 تامىزىندا قابىل­دانعان بۇكىلرەسەيلىك كوممۋنيستىك (بول­شەۆيكتىك) (برك(ب)پ) ورتالىق كومي­تەتىنىڭ (وك) «شارۋاشىلىقتاردى تاركىلەۋ جانە اسا ءىرى مال وسىرۋشىلەردى جەر اۋدارۋ تۋرالى», 1928 جىلعى 27 تا­مىز­داعى قازاقستان ولكەلىك اتقارۋ كومي­تەتى مەن حالىق كوميسسارلار كومي­تەتىنىڭ ء«ىرى باي شارۋاشىلىقتارى مەن جار­تىلاي فەودالداردى تاركىلەۋ جانە جەر اۋدارۋ تۋرالى» دەكرەتتەرىنىڭ اسا اۋىر زاردابى بولدى. بۇل شارالار قازاقتىڭ ءداستۇرلى شارۋاشىلىعىنا قاتتى سوققى بولىپ ءتيدى.

بايلاردىڭ شارۋاشىلىقتارىن تاركىلەۋ دەگەن سىلتاۋمەن ولاردىڭ مال-مۇلكى تالان-تاراجعا ءتۇستى. سونداي-اق ءوز كۇندەرىن وزدەرى كورىپ وتىرعان, قازاق شارۋالارىنىڭ ەڭ ەڭبەكقور توبى – ورتاشا شارۋالار دا قۋدالاۋعا ۇشىراپ, تىرشىلىك قۇرالدارىنان اجىراتىلدى. كۇشتەپ جاسالعان ەت, استىق, مال دايىنداۋ ناۋقاندارى, سالىق سالۋ سالاسىندا ورىن العان ورەسكەل بۇرمالاۋشىلىق حالىقتىڭ جاعدايىن كۇرت ناشارلاتتى. سودان كەيىنگى ۇجىمداستىرۋ مەن وتى­رىق­شىلاندىرۋ شارالارى وراسان زور قاسىرەتكە الىپ كەلدى, ەل ءىشىن جاپ­پاي اشتىق جايلادى. اتالعان ءىس-شارا­لاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا ادام قۇقىق­تارى اياققا تاپتالدى: ولار تىرشى­لىك ەتۋ قۇرالدارىنان اجىرا­تىل­دى; مەنشىكتەرىنەن, داۋىس بەرۋ جانە ازاماتتىق قۇقتارىنان كۇشتەپ ايى­رىل­دى; ەركىنەن تىس تۋعان جەرىنەن جەر اۋدارىلدى; جازالاۋ ورگاندارى ادامدارىنىڭ قولدارىمەن نەگىزسىز سوتتاۋ ارەكەتتەرى ءجيى ورىن الا باس­تادى. 1926 جىلعى رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58, 82, 84, 59-3-باپتارى بو­يىنشا جاۋاپقا تارتۋ كۇرت ءوستى.

مۇقتاجدىق قۋعان ادامدار توبى ءبىر عانا ماقساتپەن – ءتىرى قالۋ ءۇشىن تۇرعى­لىقتى مەكەندەرىن تاستاپ قالالاردى, كەنتتەردى, تەمىرجول ستانسالارىن جاعا­لاپ كەتتى. بوسقىندار اراسىندا ىندەت اۋرۋلارى تاراپ, اشتىقتان السىرەگەن ادامدار كوپتەپ قازاعا ۇشىرادى. ال شەكارالىق ايماق تۇرعىندارى كورشىلەس, سونداي-اق شەت مەملەكەتتەر (قىتاي, ءۇندىستان, اۋعانستان, يران, تۇركيا) اۋماعىنا شۇبىرا كوشتى. بىرىككەن مەملەكەتتىك ساياسي باسقارمانىڭ (وگپۋ) تولىق ەمەس مالىمەتتەرى بويىنشا, تەك 1930 جىلدان 1932 جىلدىڭ ماۋسىمىنا دەيىنگى ارالىقتا ەلىمىزدەن جاپپاي قۋ­عىن-سۇرگىنگە, اشتىققا بايلانىستى تۇ­راق­تى, تۇرعىلىقتى جەرىن تاستاپ 281 231 شا­رۋا­شىلىق بوسىپ كەتكەن, بۇل شاما­مەن 1 124 924 – 1 406 155 ادامدى قۇرايدى.

قازاقتاردىڭ ىرگەلەس وڭىرلەرگە كوشىپ بارىپ قونىستانۋىنا ناقتى دالەل بولاتىن دەرەكتەر 1926 جانە 1939 جىلعى ساناقتاردا كەلتىرىلگەن. وسى ەكى ارالىقتا قازاقتىڭ ءوز جەرىندە سانى ازايىپ, ال كەرىسىنشە رسفسر-داعى قازاقتار سانى 2,3 ەسە, وزبەكستاندا – 1,7 ەسە, تۇرىكمەنستاندا – 6 ەسە, تاجىكستاندا – 7 ەسە, قىرعىزستاندا 10 ەسە وسكەن.

مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ وسى ماسەلەمەن اينالىسقان جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى وتاندىق, شەتەلدىك ارحيۆتەر­دىڭ بۇرىن بەيمالىم بولعان قۇجاتتارى­مەن تانىسا كەلە, قازاقستاننان تىس جەرگە بوسىپ كەتكەن حالىقتىڭ سانى شاما­مەن 1 ملن 800 مىڭ – 2 ملن ادام ارالىعىندا دەگەن تۇجىرىم جاساپ وتىر. شىندىعىندا, بۇل مالىمەتتەردى تولىق دەپ ايتا المايمىز, بوسقىندار سانى الدەقايدا كوپ بولۋى مۇمكىن.

– ەلىمىزدەن تىس ايماققا كەتكەن بوس­قىنداردىڭ جاعدايى تۋرالى مالى­مەت­تەر بار ما؟ جاڭا جەرلەردە ولاردىڭ الەۋمەتتىك بەيىمدەلۋ ءۇردىسى قالاي ءجۇردى؟

– ارحيۆ دەرەكتەرى كورشىلەس ايماق­تارعا اۋىپ بارعان قازاق بوسقىندارى­نىڭ ايانىشتى جاعدايىنان مول مالىمەت بەرەدى. مىسالى, رەسەيدىڭ استراحان, ساراتوۆ, ورىنبور, قورعان, تۇمەن, ومبى, ءنوۆوسىبىر, چەليابى جانە التاي ولكەسى اۋماعىنا قاشقان قازاقتاردىڭ شىعۋ اۋماعى اتىراۋ, اقتوبە, ماڭعىستاۋ, قوس­تاناي, سولتۇستىك قازاقستان, پاۆلو­دار, سەمەي, شىعىس قازاقستان وبلىستارى بولدى. ارينە, ولاردى ەشكىم قۇشاق جايىپ قارسى الماعانى بەلگىلى. ارحيۆ دەرەكتەرىندە «1930 جىلدىڭ كوكتەمىندە, قار كوبەسى سوگىلگەن كەزدە جول بويىنان اشتىقتان السىرەپ قۇلاپ, ايازدا ءۇسىپ ولگەن قازاقتاردىڭ مايىتتەرى كوپتەپ تابىلىپ جاتىر» دەگەن مالىمەتتەر ءجيى كەزدەسەدى. قىستان امان شىققان بوسقىنداردىڭ دا جاعدايى وتە قيىن بولدى. بوسقىنداردىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ ورىس ءتىلىن بىلمەۋى ولاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋىنا كەدەرگى جاسادى. سونىمەن قاتار جۇمىس كۇشىنىڭ جەتىسپەۋىنە قاراماستان, «قازاقتاردى جۇمىسقا الماۋ» تۋرالى بۇيرىقتار ءجيى كەزدەسەدى. جۇمىسقا ورنالاسقان كۇننىڭ وزىندە دە جالاقى مەن ازىق-ت ۇلىك پايكتەرى جەكە ونىمدىلىككە بايلانىستى بولدى, ال اشتىقتان السىرەگەن بوسقىنداردىڭ ءوندىرىس نورماسىن ورىنداۋعا كۇشتەرى كەلمەدى.

«كوشپەلى حالىقتاردى سوتسياليزم رەلستەرىنە كوشىرۋ» ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە كوپتەگەن ادام زارداپ شەكتى. بىراق سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ قورعانسىزى بالالار بولدى, اشتىق پەن جاپپاي بوسقىنشىلىق سالدارىنان جەتىمدەر مەن تاستاندى بالالاردىڭ سانى كۇرت ءوستى. مىسالى, 1932 جىلى ناۋرىز-ءساۋىر ايلارىندا ورتا ەدىلگە بارعان بۇكىلوداق­تىق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى (بواك) جانىنداعى بالالار كوميسسيانىڭ بريگاداسى ورتا ەدىل ولكەسىنىڭ 11 اۋدانىندا 50 مىڭ بوسقىن قازاقتىڭ بار ەكەنىن, ولاردىڭ 30 پا­يىزى بالالار ەكەنىن انىقتاعان. بالالار­دىڭ سانيتارلىق-تۇرمىستىق جاع­دايى جانتۇرشىكتىرەرلىك اسا اۋىر بولدى: ولار ىلعالدى, قاراڭعى قيراعان جەركەپەلەردە ءومىر ءسۇردى, باسىم بولىگىنىڭ كيەرگە كيىمى جوق, جالاڭاش, اشتىقتان ءىسىنىپ كەتكەن. كوميسسيا بالالار اراسىندا ءولىم-ءجىتىمنىڭ اسا جوعارى ەكەنىن جانە ونىڭ 85 پايىزى اشتىقتان بولعانىن دالەلدەگەن.

بوسقىنداردىڭ تاعى ءبىر باستى باعىتى قىتايدىڭ شىڭجاڭ ولكەسى بولدى. وگپۋ-دىڭ قۇپيا-ساياسي ءبولىمىنىڭ «قازاق­ستاننان قىتايعا كوشى-قون تۋرالى» 1931 جىلدىڭ قازانىنداعى ارنايى انىقتاماسىندا شەكارالىق بەلدەۋ­­دەگى حالىقتىڭ بوسقىنشىلىققا ۇشى­راۋى­نىڭ باستى سەبەپتەرى اتالعان: ءتۇرلى شارۋا­شىلىق ناۋقانى كەزىندە ورىن العان اسىرا سىلتەۋشىلىك, تۇرعىنداردى ونەر­كاسىپ تاۋارلارىمەن قامتاماسىز ەتۋدە جىبەرىلگەن ولقىلىقتار, كەڭەستىك بيلىك­كە قارسى توپتاردىڭ بەلسەندىلىگىنىڭ ارتۋى.

شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قىتاي­مەن شەكتەسەتىن زايسان, تاربا­عاتاي, كاتونقاراعاي, كۇرشىم, ءۇرجار, ماقان­شى اۋداندارىنان بوسقىنداردىڭ سانى 1930 جىلعا قاراي ءوسىپ, شەكارا ماڭىن­داعى ەلدى مەكەندەر قاڭىراپ, بوس قالا باستادى. ءبىر عانا زايسان اۋدانىنان 1930 جىلى قىتايعا شامامەن 1 238 وتباسى كوشىپ كەتتى, بۇل اۋدانداعى حالىقتىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى ەدى. جالپى ەلدىڭ شە­كارا­لىق اۋماقتارىنان 1930-1932 جىل­­دارى قىتايعا كەم دەگەندە 200 مىڭعا جۋىق بوسقىن ءوتىپ كەتكەن.

بوسقىنداردىڭ ءبىر بولىگى شەكارا اسۋ كەزىندە جەرگىلىكتى قۇپيا پوليتسيا (وگپۋ) تاراپىنان ادام سەنگى­سىز جاۋىزدىقتىڭ قۇربانى بولدى. كاتون­قاراعاي, تارباعاتاي, زايسان اۋداندارىندا اسكەريلەر تاراپىنان بوسقىنداردى جاپپاي قىرۋ ارەكەتتەرى ءجيى ورىن الدى. شەكارالىق ايماقتا اشىق تەررور باس­تالدى. گپۋ-ءدىڭ شەكارا كۇزەتى جانە اس­كەرى باسقارماسىنىڭ 1931 جىلدىڭ 28 اق­پانىنداعى بايانداماسىندا «1930 جىلى قازاقستان شەكاراسىندا بوسقىندارمەن قاقتىعىس كەزىندە 734 ادام ءولتىرىلدى, 38 ادام جاراقات الدى, ال شەكاراشىلار تاراپىنان شىعىن – 24 ادام, 15 جارالاندى» دەگەن مالىمەتتەر كەلتىرىلگەن. كەڭەس اسكەرلەرى بوسقىنداردى قىتاي جەرىندە دە قۋدالاپ بارىپ, قىرىپ وتىرعانى تۋرالى مالىمەتتەر بار.

– قازىرگى كۇنى بوسقىن ساناتىنداعى قۇربانداردى تولىق قۇقىقتىق, ساياسي اقتاۋ ءۇشىن زاڭ جوبالارىن ازىرلەۋ قاجەت دەپ سانايسىز با؟

 – ارينە. 1993 جىلعى 14 ساۋىردە قابىلدانعان «جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى» زاڭ قۋعىن-سۇرگىننەن زارداپ شەككەندەر ساناتىنا بوسقىنداردى جاتقىزبايدى. سونداي-اق 2009 جىلدىڭ 9 جەلتوقسانىندا قابىلدانعان «بوسقىندار تۋرالى» زاڭ دا تەك رەسپۋبليكا اۋماعىنا پانا ىزدەپ كەلگەن شەتەل ازاماتتارىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن, مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن ايقىنداپ بەرۋمەن شەكتەلىپ, بوسقىنداردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى رەتتەلمەگەن. ەلىمىز كەڭەس وكىمەتىنىڭ ادامگەرشىلىككە قارسى قىلمىستىق ساياساتىنىڭ جازىقسىز قۇربانى بولعان قازاق بوسقىندارى مەن ولاردىڭ ۇرپاق­تارى­نىڭ تاعدىرىنا, ولاردىڭ قۇقتا­رىن قالپىنا كەلتىرۋ ماسەلەسىنە ءالى دە بولسا نەمقۇرايدى قاراپ كەلەدى. وسى ول­قىلىقتىڭ ورنى تولتىرىلۋى كەرەك. مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ زاڭگەر عالىمدارى مەن ساراپشىلارى «قازاق­ستاننان كەتكەن ءماجبۇرلى بوسقىندار تۋرالى» زاڭ جوباسىن جاسادى. حح عاسىرداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن ناتيجەسىندە بوسقىندار مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارى جوعالتقان بارلىق اجىراماس قۇقىقتار مەن بوستاندىقتاردى قالپىنا كەلتىرۋ قاجەت.

– مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جۇمىس توبىنىڭ قىزمەتى بارىسىندا قيىندىقتار, ءالى دە شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر بار ما؟

– مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جوبالىق كەڭسەسىنىڭ باسشىلىعىمەن قىرۋار جۇمىس جۇزەگە اسىرىلدى. جوبالىق كەڭسەنىڭ باسىندا س. قاسىموۆ سياقتى ءوز ىسىنە ادال, قۋعىن-سۇرگىن پروبلەمالارىن ۇزاق ۋاقىت, جان-جاقتى زەرتتەگەن مامان, العا قويعان ماقساتقا جەتە بىلەتىن, بەدەلدى باسشىنىڭ بولۋى دا شەشۋشى ءرول اتقاردى.

دەگەنمەن, كەيبىر باسى اشىق ماسەلە­لەردىڭ بار ەكەندىگىن مويىنداۋىمىز كەرەك. جۇمىس توبى مۇشەلەرىنە ارحيۆتەردىڭ قۇپيا قورلارىندا جۇمىس ىستەۋگە رۇقسات ەتىلگەنىمەن, تابىلعان قۇجاتتاردى قۇپياسىزداندىرۋ ءۇردىسى باياۋ ءجۇرىپ جاتىر. سونىمەن قاتار ءالى دە بولسا زەرتتەۋشىلەر ءۇشىن كەيبىر قولجەتىمسىز قۇجاتتار مەن قورلار بار. تاعى ءبىر ماسەلە – ارحيۆ ماتەريالدارىن ورتالىقتاندىرۋ ماقساتىندا وبلىستارداعى قۋعىن-سۇرگىنگە بايلانىستى ماتەريالداردىڭ باسىم بولىگى­ن الماتى قالاسىنداعى پرەزيدەنت ارحيۆىنە الىپ كەتۋى وڭىرلەردەگى عالىم­داردىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى بولدى. سونىڭ سالدارىنان قازىرگى تاڭدا اۋماقتىق عالىمدار مەن زەتتەۋشىلەر, قۋعىن-سۇر­گىنگە ۇشىراعان قۇربانداردىڭ ۇرپاق­تارى اتا-بابالارىنىڭ تاعدىرىنا قاتىستى قۇجاتتارىمەن تانىسۋدان جاساندى تۇردە قول ءۇزىپ وتىر.

وبلىستىق جانە اۋداندىق ارحيۆتەردە ساقتالعان 1920-1930 جىلدارعا قاتىستى قۇجاتتاردىڭ ءبىر بولىگى توتە جازۋمەن جازىلعان, بۇل قۇجاتتاردىڭ جاعدايى اسا مۇشكىل. ارحيۆتەردە اراب الىپبيىمەن تانىس بىردە-ءبىر مامان كەزدەسپەدى, مازمۇنى تۇسىنىكسىز بولعاندىقتان ارحيۆ ماماندارى تاراپىنان نەمقۇرايدىلىق باسىم. اتالعان قۇجاتتاردىڭ جاعدايى اسا مۇشكىل, جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار. ولار نەگىزىنەن قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا تىكەلەي قاتىسى بار ەكەندىگىن ەسكەرسەك, ءتول تاريحىمىزعا قاتىستى ماڭىز­دى مالىمەتتەردەن ايرىلىپ قالۋى­مىز مۇمكىن. جەرگىلىكتى ارحيۆتەردە قۋعىن-سۇرگىنگە تىكەلەي قاتىسى بار, اراب گرافيكاسىمەن جازىلعان, ناعىز قۇندى اقپاراتتار مەن مالىمەتتەر تۇگەندەلىپ, عىلىمي ماڭىزى بار قۇجاتتار پرەزي­دەنت ءارحيۆىنىڭ قاراماعىنا وتۋگە ءتيىس. مامانداندىرىلعان عىلىمي مەكەمەلەر تاراپىنان وسى ماسەلەگە ءجىتى كوڭىل اۋدارىلۋى قاجەت.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

جومارت وسپان,

«Egemen Qazaqstan»