كوللاجدى جاساعان – امانگەلدى قياس, «EQ»
جاقىندا قولجازبامدى قايتا قاراپ وتىرعانىمدا 1930–1933 جىلدارى بولشەۆيكتەردىڭ بۇكىلوداقتىق كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى نۇسقاۋشىسى بولعان ءا.دوسوۆتىڭ ماسكەۋدە ءارتۇرلى باسشىلىق قىزمەتتەر اتقارعان بەلگىلى قازاق ازاماتتارىنىڭ قازاقستانداعى اشتىققا كوزقاراستارى مەن ءىس-ارەكەتتەرى تۋرالى جازباسى قازىرگى الماعايىپ ۋاقىتتا دا ماڭىزدى ەكەنىنە كوز جەتكىزدىم. ونى نكۆد-نىڭ تەرگەۋ اباقتىسىنان امان شىعۋى ەكىتالاي بولعانىن سەزگەن رەۆوليۋتسيونەر-بولشەۆيك ءوزى بىلەتىن شىندىق تاريحتا قالسىن دەپ جازىپ كەتكەن سياقتى.
«...1929 جىلى ماسكەۋدەگى ماركسيزم كۋرسىندا قازاق اكسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنىڭ بۇرىنعى توراعاسى نىعمەت نۇرماقوۆ وقىپ جاتتى. مەن ول كەزدە بۇكىلوداقتىق اتقارۋ كوميتەتى پرەزيديۋمىنىڭ مۇشەسى ءارى حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ىستەيتىنمىن.
نۇرماقوۆپەن ايىنا ەكى-ءۇش رەت كەزدەسىپ تۇردىم. كوبىنە ونىڭ ۇيىنە باراتىنمىن. سەبەبى مەنىڭ الماتىدا ىستەيتىندەردىڭ ەشقايسىسىمەن جەكە بايلانىسىم بولماعاندىقتان, بىزدىكىنە ەشكىم كەلمەيتىن. ال ونىڭ ۇيىندە قاشان بولسىن قازاقستان قىزمەتكەرلەرىنىڭ بىرەۋ-مىرەۋىن, ءتىپتى ماسكەۋگە جولساپارمەن كەلگەن حالكومدارعا دەيىن كەزدەستىرۋگە بولاتىن.
1930 جىلدىڭ قاڭتارىنىڭ اياعىندا بولعان ءبىر كەزدەسۋدە نۇرماقوۆ قازاقستاندا ماسقارا اسىرا سىلتەۋشىلىكتەر, باسسىزدىقتار ورىن الۋدا دەدى. «اۋداندارداعى قازاقتار اشارشىلىقتان شىبىنداي قىرىلىپ جاتىر. وڭتۇستىكتە جانە الماتى وبلىسىندا ءىس مىناعان دەيىن جەتكەن. قىستىگۇنى قازاقتارعا ءبىر مىڭداي كيىز ءۇي تىكتىرىپ, ءبارىن نومىرلەپ, ءار كوشەگە پارتيا كوسەمدەرىنىڭ, سونىڭ ىشىندە گولوششەكيننىڭ, قۇرامىسوۆتىڭ, يساەۆتىڭ ەسىمدەرىن بەرگىزگەن», دەدى.
وسىنى ەستىگەندە اشۋعا بۋلىعىپ, پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتىنە (وك) حابارلايىق دەگەن ۇسىنىس ايتتىم. نۇرماقوۆ مىرس ەتىپ كۇلدى دە: «ودان ەشتەڭە شىقپايدى. ساعان سەنە قويار دەيمىسىڭ. ەگەر وك-عا جازساڭ, ونداعىلار اۋەلى گولوششەكيننەن سۇرايدى, ال ول قازاق ەمميگرانتتارى بىزدەگى قيىنشىلىقتاردى اسىرەلەپ كورسەتىپ وتىر, جۇمىس ىستەۋىمىزگە كەدەرگى كەلتىرۋدە دەپ جاۋاپ بەرەدى دە, تاعى دا كەمىندە جارتى جىل قىزمەت ىستەيدى», دەدى. بۇعان قوسا, قازاقستانداعى زاڭسىزدىقتار مەن زورلىق-زومبىلىقتار تۋرالى فاكتىلەردى جيناستىرىپ جاتقاندىعىن, جيناپ بولعان سوڭ عانا وك-عا حابارلاۋعا بولاتىنىن ايتتى. مەن ونىمەن كەلىستىم. كەشىكپەي مەنى باشقۇرتستانعا ۇزاقمەرزىمدى جولساپارعا جىبەردى.
سودان ءساۋىر ايىندا ءبىر-اق ورالىپ, ماسكەۋگە كەلىسىمەن تاعى ءبىر كەشتە نۇرماقوۆتىڭ ۇيىنە بارىپ جولىقتىم. «فاكتىلەر جيناپ قويدىڭ با؟» دەپ سۇرادىم. ول: ء«يا, ارتىعىمەن جەتەدى. بىراق وك-عا جازۋدى قاجەتسىز دەپ سانايمىن», دەدى. سوسىن ءوزىنىڭ مەنىمەن كوپتەن بەرى سويلەسكىسى كەلىپ جۇرگەنىن ايتىپ, اڭگىمەنى ماسكەۋدەگى قازاق قىزمەتكەرلەرى قازاقستانعا قايتىپ ورالۋى قاجەت دەگەن سوزدەن باستادى. «بۇل تەك گولوششەكين باستاعان ولكەلىك باسشىلىق كوللەكتيۆتەندىرۋ, استىق, ەت دايىنداۋ ماسەلەلەرىندە ءىرى ساياسي ساتسىزدىككە ۇشىراعان جاعدايدا عانا مۇمكىن بولماق. تەك سوندا عانا وك ولاردى ورىندارىنان الىپ, ءبىزدى جىبەرەدى. ال ءبىز بارعان سوڭ جاعدايدى تۇزەتەمىز», دەدى. «قازاقستان شارۋاشىلىق جانە مادەني قۇرىلىستا كورشىلەس رەسپۋبليكالاردان كوپ ارتتا قالىپ قويدى. قازاقتاردىڭ بار بايلىعى سانالاتىن مال تۇياعى قالماۋعا اينالدى», دەپ ءبىرسىپىرا مىسال كەلتىردى. سولاردىڭ ىشىنەن ەسىمدە قالعانى: جۋىردا الماتىدا وزىنە تانىس بىرنەشە ءارتىستى اشتىقتان ءبىر مەكەمەنىڭ اتتارىن ۇرلاعاندىعى ءۇشىن قاماۋعا الىپتى.
نۇرماقوۆ ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا بۇرىنعى قازاق قىزمەتكەرلەرىنىڭ بيلىك باسىنا كەلۋ ءادىسى تۋراسىندا كەلىسپەۋشىلىك بولدى. مەن ماسەلەنى بىلاي قويدىم: «ەلگە ورالۋىمىز ءۇشىن ساياسي, شارۋاشىلىق سيپاتتاعى بۇلدىرۋشىلىكپەن اينالىسۋىمىز قاجەت پە؟ ەكىنشىدەن, قاتەلىكتەردى شۇعىل تۇزەتۋدىڭ ورنىنا, ودان سايىن ۇلعايتۋ حالىقتىڭ كەڭەس وكىمەتىنە, ۇجىمشار قۇرىلىسىنا نارازىلىعىن تۋعىزباي ما؟ ۇشىنشىدەن, حالىقتى بۇرىنعىدان بەتەر قايىرشىلاندىرامىز. وسىلاردىڭ سالدارىنان كوتەرىلىستەر بۇرق ەتە ءتۇسۋى مۇمكىن, ال ولارعا جول بەرۋگە بولمايدى», دەدىم.
نۇرماقوۆ مەنى بىلايشا يلاندىردى: ء«بارىبىر, اسىرا سىلتەۋشىلىكتەر بولدى. نە ايتساڭ دا گولوششەكين وعان قۇلاق اسپايدى. اۋىلدا ەت دايىنداۋ جوسپارىن ورىنداۋعا مال باسى جەتىسپەيتىنىن, ال شەت اۋدانىنىڭ ءومىرى ەگىن ەگىپ كورمەگەن كوشپەلى قازاقتارىنا استىق سالىعىن سالىپ وتىرعاندىقتان, ولار قولدارىنداعى بار مالىن ارزانعا ساتىپ, تۇسكەن پ ۇلىنا استىق ساتىپ الىپ, مەملەكەتكە وتكىزۋگە ءماجبۇر بولعاندىعىن ايتىپ كورشى, وندا بۇل ەسەرسوقتار سەنى پارتيادان شىعارىپ, وڭشىل تروتسكيستەرگە جاتقىزىپ, ونىمەن دە قويماي, تۇرمەگە اپارىپ تىعادى. شىندىقتى ايتقان ادامداردى, اۋپارتكومداردىڭ حاتشىلارىن وسىلايشا توپ-توبىمەن پارتيادان شىعارىپ جاتىر. حالىقتىڭ اشىنۋىنا كەلسەك, جاياۋ قالعان, اش-جالاڭاش جۇرت كوتەرىلىس جاساي قويماس, ال ەگەر كەي جەرلەردە ونداي باس كوتەرۋلەر بولا قالسا, وندا ولار تۋرالى وك ءبىلىپ, قازىرگى ولكەلىك باسشىلىقتى بىزدەرمەن الماستىرادى», دەدى. ماعان ونىڭ پىكىرى دۇرىس كورىندى (4-توم, 1-4, 14-21-بەتتەر).
...1932 جىلى ءساۋىر ايىنىڭ شاماسىندا مەن تاعى دا جولساپاردان كەلىسىمەن كەشكە نۇرماقوۆتىڭ ۇيىنە باردىم. م.ورىنباەۆ, ءا.لەكەروۆ, ع.توعجانوۆ, م.ءتاتىموۆ, ءا.وتەكين جينالىپ وتىر ەكەن. دالىزدە شەشىنىپ جاتقانىمدا نۇرماقوۆتىڭ: «وڭباعان نەمە, ونىڭ قانداي شارۋاسى بار ەدى؟» دەپ جەكىگەنىن ەستىدىم. ورىنباەۆقا: «و نە؟» دەدىم. ول: «نۇرماقوۆ تورەعوجيندى سوگىپ جاتىر», دەدى. سويتسەم, الماتىدا ەت دايىنداۋ جوسپارىنا بايلانىستى ولكەلىك كوميتەت مال سانىن انىقتاۋ جونىندە و.يساەۆ باسقارعان كوميسسيا قۇرىپتى. وسى كوميسسياعا ز.تورەعوجين قازاقستاندا قازىر شامامەن 4-4,5 ميلليون باس قانا مال قالدى دەگەن مالىمەت اكەلىپتى. ال و.يساەۆتىڭ كوميسسياسى ءالى دە 14-15 ميلليون باسقا جۋىق مال بار دەپ كورسەتكەن. وسىعان وراي, تورەعوجين يساەۆقا: «بۇل قالاي؟..» دەگەن ەكەن. ول ساسىڭقىراپ قالىپ: «ولكەلىك كوميتەتتىڭ انىقتاپ وتىرعان تسيفرى ودان دا ۇلكەن, 21 ميلليون باسقا جۋىق», دەپتى. سوسىن بيۋرودا ءوزىنىڭ كوميسسيا مالىمەتىن باياندايتىنىن ايتىپ, تورەعوجينگە: «سەن ءوز تسيفرىڭدى ايت», دەپ كەڭەس بەرىپتى. بيۋرودا تورەعوجين مىقتاپ تاياق جەپتى.
ورىنباەۆ ولكەلىك كوميتەتتىڭ بيۋروسىندا نە اڭگىمە بولعاندىعىن ەگجەي-تەگجەي اڭگىمەلەپ بەردى. لەكەروۆ ونىڭ الماتى وبلىسىنىڭ ءبىر اۋدانىندا بولعان كوتەرىلىستى باسۋعا قاتىسىپ, ورەسكەل قاتەلىك جاساعانى ءۇشىن كىنا تاقتى. ول ەسىمىن ەل بىلەتىن قازاق قىزمەتكەرلەرى كوتەرىلىستەردى باسۋعا قاتىسپاۋعا ءتيىستى, مۇنداي جاعدايلاردا جانگەلدين, سەيفۋللين, مەڭدەشەۆتەر سياقتى ارااعايىن ءرولىن اتقارعانى ءجون دەدى. ورىنباەۆتى ءبارىمىز دە كىنالادىق.
نۇرماقوۆ الماتىداعى قىزمەتكەرلەر ولكەلىك كوميتەتتى ساياسي بەدەلدەن ايىرۋ باعىتىن ۇستانىپ, وك الدىندا ابىرويسىزدىققا ۇشىراتۋ ءۇشىن مىناداي شارالاردى قولدانۋدى ۇسىندى:
- ولكەلىك كوميتەتتىڭ ءوزى ۇسىنىپ وتىرعانىنداي, كوللەكتيۆتەندىرۋدى كۇشەيتۋ كەرەك. وعان قارسىلاسۋدان ەش پايدا جوق.
- ەلدەن اۋا كوشۋ كوبەيىپ بارادى. حالىق كورشىلەس وبلىستارعا قاراي بوسىپ جاتىر. ال حالىق بوستان-بوس قىرىلماۋى جانە ولارعا ماسكەۋدە نازار اۋدارۋى ءۇشىن بوسقىندارعا ءسىبىر, سامارا, ساراتوۆ, ستالينگراد گۋبەرنيالارىنا, ورال جاققا قاراي باعىت الۋعا كەڭەس بەرۋ كەرەك. بىرىنشىدەن, بۇل جەرلەردەن ولار نان تابا الادى. ەكىنشىدەن, كورشىلەس وبلىستارداعىلار كوڭىل اۋدارادى. نۇرماقوۆ كالينيننەن سامارا وبكومىنىڭ حاتشىسى ەيحەنىڭ وك-عا قازاقستانداعى جاعداي تۋرالى حات جازعاندىعىن ەستىپتى.
- قازىر اسىرا سىلتەۋگە قارسىلاسۋدان كەلەر ەش پايدا جوق. كادرلاردان تەككە ايىرىلىپ قالامىز, ولاردى پارتيادان شىعارىپ جىبەرەدى. ماسەلەن, تورەعوجيننىڭ ايتقان ءسوزىن تىڭداعان كىم بار؟ ولاي ىستەسەك, ءبىزدى دە اقىماق قىلادى.
- ەڭ باستىسى – حالىقتى ساقتاۋ بولماق. قازاقتار كوتەرىلىسكە شىققان جەرلەردە قازاق قىزمەتكەرلەرى ءبىتىمشى بولىپ, ءىرى وقيعالارعا جول بەرمەۋى كەرەك. سەبەبى قان تەككە توگىلەدى.
ءتاتىموۆ ەكەۋمىز نۇرماقوۆقا قولداۋ بىلدىردىك. لەكەروۆ: «قازاقتار رەسەيدە بوسقا قۇريدى, ودان دا ولاردى وزبەكستان مەن قىرعىزستانعا قاراي كوشىرۋ كەرەك. تەكتەس حالىقتار ەمەس پە, كۇنكورىستەرى جەڭىلدەۋ تيەر. ال سامارانىڭ مۇجىعى اش قازاق ۇرلىقپەن اينالىسسا, جەلكەسىنەن تۇيمەي مە؟» دەدى. ءتاتىموۆ ستەپنياكتا كۇن سايىن جيىرما-وتىزدان اشتان ءولىپ جاتقان قازاقتار قوقىستاعى قالدىقتاردى تەرىپ جۇرەتىندىگىن, اسحانالاردىڭ جۋىندى توگەتىن جەرلەرىندە ءتىزىلىپ كەزەكتە تۇراتىندىعىن حابارلادى.
ورىنباەۆ نۇرماقوۆ پەن ماعان: «ماسكەۋدە وتىرسىڭدار, ۇلكەن ادامدارمەن ارالاسىپ جۇرسىڭدەر, بىراق, سولاردىڭ بىرەۋىن قازاقستانداعى جاعدايدى بارىپ كورۋگە جىبەرۋگە شامالارىڭ كەلمەۋى قالاي؟» دەگەن كىنا تاقتى.
«اۋا كوشۋ باعىتىن قالاي جۇزەگە اسىرامىز؟» دەگەن ساۋال ءتۇستى. ەلگە بارىپ ءوزىمىز ۇيىمداستىرۋ مۇمكىن بولماعاندىقتان, ەكى جولدى تاڭدادىق. ءبىرىنشىسى – اۋداندىق قىزمەتكەرلەر ارقىلى. ەكىنشىسى – حالىق جينالىپ قالعان ستانسالاردان ءوتىپ بارا جاتقاندا قاي-قايسىمىز بولسىن جۇرتقا رەسەيدە نان ارزان ەكەن, سولاي قاراي كوشىڭدەر دەپ كەڭەس بەرۋىمىز قاجەت. ول جاققا, اسىرەسە سەمەي, پەتروپاۆل, قوستاناي, ورال گۋبەرنيالارىنىڭ قازاقتارىن جىبەرۋ اسا قيىنعا سوقپايدى.
سودان كەيىن وتىرىسقا قاتىسۋشىلار ماعان وك اپپاراتىندا ۇلتى باسقا نۇسقاۋشىلار ارقىلى قازاقستانداعى جاعداي تۋرالى پىكىر تۋعىزۋدى تاپسىردى. نۇرماقوۆ بۇعان پەسسيميستىك تۇرعىدان قاراپ, بىزگە ءبارىبىر سەنبەيدى دەدى. مەن بۇل تاپسىرمانى تاباندىلىقپەن ورىندادىم. ءسولتستىڭ قازاقستانعا بارۋ ساپارىنا وك مەن ورتالىق باقىلاۋ كوميسسياسىنىڭ اپپاراتىندا قالىپتاسقان قوعامدىق پىكىر ەلەۋلى اسەر ەتتى.
ءبىر جولى, 1932 جىلدىڭ باسىندا, نۇرماقوۆقا كەشە ءسابيت مۇقانوۆتى كورگەنىمدى, ودان شىعىس قازاقستان وبلىسىندا ادام جەۋ وقيعالارى بولعاندىعىن ەستىگەنىمدى, سوعان وراي بۇل فاكت تۋرالى وك-ءنىڭ كادر ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەجوۆقا حابارلاپ, كاگانوۆيچتىڭ اتىنا قازاقستانداعى جاعداي, جاپپاي كوشىپ كەتۋشىلىك, اشتىق, اسىرا سىلتەۋ تۋرالى بايانداعان ءتىلحات جازىپ تاپسىرعانىمدى ايتتىم. نۇرماقوۆ: «بەكەر ىستەگەن ەكەنسىڭ, بۇدان ەشتەڭە دە شىقپايدى», دەپ ءبىر-اق كەستى. لەكەروۆ مەنى قولدادى. «وك-عا ءدال قازىر جازۋ كەرەك. وعان قوسا, جەرگىلىكتى جەرلەردەگى اۋداندىق قىزمەتكەرلەر مەن كولحوزشىلاردىڭ, تۇرعىنداردىڭ اتىنان ستالين, كاگانوۆيچ, مولوتوۆتاردىڭ اتىنا ارىز ۇيىمداستىرۋ كەرەك», دەدى. سول جەردە بىرەۋ وردجونيكيدزەنىڭ اتىنا جازۋ كەرەك دەدى. توعجانوۆ پا, الدە وتەكين بە, قايسىسى ەكەنى ەسىمدە جوق, ماسكەۋدەگى قازاق ستۋدەنتتەرىنىڭ كوڭىل كۇيلەرى جوقتىعىن, ەلدەگى اتا-انالارىنان حات الىپ, كەيبىرەۋلەرى وقۋلارىن تاستاپ كەتىپ جاتقاندىعىن ايتىپ, سولاردىڭ اتىنان دا ارىز ۇيىمداستىرۋ كەرەك دەدى.
1932 جىلعى قاراشادا نۇرماقوۆتىڭ ۇيىندە بولىپ, جاعدايدى سۇراعانىمدا, ول نەگىزگى ماقسات ورىندالدى دەۋگە بولاتىنىن, قازاقتاردىڭ قازىر سامارادا عانا ەمەس, لەنينگرادتا دا كەزدەسەتىندىگىن ءمالىم ەتتى. بىراق ءبىزدىڭ ادامدار ورىندارىندا قالا الماۋدا. بەلگىلى توقجىگىتوۆتى پارتيادان شىعارىپ, تۇرمەگە وتىرعىزدى دەدى (4-توم, 23-36, 313-بەتتەر).
1933 جىلى كوكتەمدە مەنىڭ ماسكەۋدەگى ۇيىمە سوڭعى رەت قوناق شاقىرىلىپ, ساۋدا اكادەمياسىندا وقيتىن الكەي وتەكيننىڭ ۇيلەنۋ تويى بولدى. تويعا نۇرماقوۆ, رىسقۇلوۆ, ق ۇلىمبەتوۆ, يساەۆ كەلدى. تويعا قاتىسقان ءاربىر ادام سويلەدى. ءبىرىنشى بولىپ ق ۇلىمبەتوۆكە ءسوز بەرىلدى. ول: «قازاقستان جاڭا جولعا ءتۇستى, – دەپ مالىمدەدى. – ەندىگى مىندەت – بىرىگۋ. قازىر قازاقستانداعى قازاقتار جانە قازاقستاننان شەتتەگى قازاقتار دەپ ءبولىنۋدىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى قازاقستاننىڭ جاعدايى وتە قيىن. سوندىقتان بۇرىنعى قازاق قىزمەتكەرلەرى الماتىعا ورالۋعا, بىلەك بىرىكتىرە جۇمىس ىستەۋگە, توپشىلدىق جانە وزىمشىلدىك پيعىلداردى ىسىرىپ تاستاۋعا ءتيىس. وسىنداي نيەت بولسا, ەلگە ورالۋ جونىندە قاشان بولسىن كەلىسۋگە بولادى». ونىڭ سوزىنە جۇرت قوستاۋ ءبىلدىردى.
سوسىن يساەۆقا ءسوز بەرىلدى. ول ق ۇلىمبەتوۆتىڭ پىكىرىن قۇپتاپ: «قازاقستاننىڭ الدىندا تۇرعان قيىنشىلىقتاردى جەڭۋ جولىندا بۇكىل قازاقتار بىرىگۋى قاجەت. «وسەر ەلدىڭ بالاسى ءبىرىن-ءبىرى باتىر دەر, وسپەس ەلدىڭ بالاسى ءبىرىن-ءبىرى قاتىن دەر». ءالى كۇنگە ءبىزدىڭ ارامىزدا ءبىر-ءبىرىمىزدى تۇسىنىسپەۋشىلىك بار. قازاق حالقىنىڭ كەيبىر كەزەڭدەرىن باعالاۋدا جاڭىلىسىپ ءجۇرمىز. بىراق باستى ماسەلە – قازاقستاننىڭ وتكەنىندە ەمەس, كەلەشەگىندە ەكەندىگى ءبارىمىزدى دە تولعاندىرۋعا ءتيىس. قىتايدى بىرلىگى بولماعانى ءۇشىن عانا ءبارى رەنجىتەدى. ويتكەنى وندا ليدەرلەر كوپ, پروۆينتسيالىق سۇمپايى توپتار كوپ. ءبىز قىتايلىقتار ەمەسپىز, بىزگە جەكەلەگەن سۇمپايى توپتارعا ءبولىنۋدىڭ قاجەتى جوق. اسىرا سىلتەۋ, اۋا كوشۋ, اشارشىلىق ءبىزدىڭ ءبارىمىزدى بىرىكتىرۋگە ءتيىس», دەدى. جۇرت وعان قول سوقتى.
سودان كەيىن رىسقۇلوۆ سويلەدى. ول: «يساەۆ دۇرىس ايتادى. ءبىز قىتايلىقتار ەمەسپىز. ءبىزدىڭ حالقىمىز قىتاي ەمەس. ءبىزدىڭ ارامىزداعى بۇگىنگى جاقىنداسۋ الداعى ىنتىماقتى جۇمىسىمىزعا جول اشۋعا ءتيىس. مەن قازاق حالقىنىڭ يگىلىگى ءۇشىن بارلىق كۇشتى بىرىكتىرۋدى جان-تانىممەن جاقتايمىن», دەپ مالىمدەپ, قازاقستاندا جانە قازاقستاننان تىس جەرلەردە جۇمىس ىستەيتىن بۇكىل قازاقتاردىڭ بىرلىگى ءۇشىن تىلەك ايتتى.
رىسقۇلوۆتان كەيىن نۇرماقوۆ سويلەدى. «بىرىگۋ تۋرالى وي ءار كەزدە مەنىڭ يدەيام بولدى. بىراق كەيبىر تۇلعالاردىڭ كىناسىنەن كەشىگىپ قالدىق. سول ءۇشىن كۇللى قازاق حالقى شەككەن زارداپ از ەمەس. ايتكەنمەن, ەشتەن كەش جاقسى. ەڭ الدىمەن, ءبىز ءوزىمىزدى كۇيزەلىسكە ۇشىراعان قازاق حالقىنىڭ مۇڭ-مۇددەسى بىرىكتىرەتىندىگىن ەستە ۇستاۋىمىز شارت. ال وزگەسى – ەكىنشى كەزەكتەگى ماسەلە دەپ بىلەمىن», دەي كەلىپ: «تەك قانا ءبىزدىڭ قىرسىعىمىزدان زارداپ شەككەن قازاق حالقى ءۇشىن», دەدى (4-توم, 37-40-بەتتەر)», دەپ جازىپتى ابىلقايىر دوسوۆ.
ول رەۆوليۋتسيونەر-بولشەۆيك رەتىندە ي.ءستاليننىڭ سولاقاي ساياساتىنىڭ سويىلىن سوعىسىپ, تالاي قاتەلىكتەرگە ۇرىنعانى انىق. ماسەلەن, ءوزىنىڭ تەرگەۋ بارىسىندا كورسەتكەنىندەي, بك(ب)پ ورتالىق كوميتەتىنە ۇسىنىلعان بايلاردى تاركىلەۋ جوباسىنىڭ العاشقى اۆتورى بولعاندىعىن ماقتانىش ەتكەن (4-توم, 241-بەت). سونداي-اق ءوزى باسقارعان وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا «حالىق جاۋلارىن» اشكەرەلەۋ ناۋقانىنا بىلەك سىبانا كىرىسىپ, وبكومنىڭ ەكىنشى حاتشىسى تاگانسكيدىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان, اسىرەسە قازاق قىزمەتكەرلەرىن جاپپاي قۋعىن-سۇرگىنگە سالعان. ولاردى اراشالاۋعا تىرىسقان تاگانسكيدىڭ ءوزىن ميرزويانعا ايتىپ, ورنىنان الۋعا ارەكەتتەنگەن ەكەن (4-توم, 290-291-بەتتەر).
1938 جىلعى 8 ناۋرىزدا الماتى قالاسىندا بولعان كسرو جوعارعى سوتى اسكەري القاسىنىڭ جابىق سوت ءماجىلىسى ءا.دوسوۆتىڭ قىلمىستىق ءىسىن نەبارى ون بەس مينۋت ۋاقىت ىشىندە قاراپ بىتىرگەن. ول سوڭعى سوزىندە ءوزىنىڭ «حالىق جاۋى» ن.نۇرماقوۆتىڭ قاقپانىنا ءتۇسىپ قالعانىن ايتقان, و.يساەۆتى كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىمنىڭ مۇشەسى دەپ ەسەپتەيتىندىگىن مالىمدەگەن. شاماسى, «ۇندەمەستەر»: «يساەۆتى كورسەتسەڭ, ءتىرى قالاسىڭ...» دەپ ازعىرعان بولار. ال ءا.دوسوۆ ءوزىنىڭ اتۋ جازاسىنا كەسىلەتىندىگىن سوت ۇكىمى وقىلعاندا ءبىر-اق بىلگەن ءتارىزدى. ۇكىم سول كۇنى ورىندالعان. كوپ كەشىكپەي, 31 مامىردا و.يساەۆ تۇتقىنعا الىنعان.
وسىلايشا, كەڭەس وكىمەتى وزىنە جانىن سالا قىزمەت ەتكەن قازاق بولشەۆيكتەرىن دە اياعان جوق. الدە, ولاردى وزدەرى قۋدالاپ, نكۆد-عا ۇستاتىپ جىبەرگەن الاش ارىستارىنىڭ قارعىسى اتتى ما ەكەن؟.. ماسەلەن, ءا.دوسوۆ ءوز ءومىربايانىندا جازعانىنداي, 1921 جىلى ومبىداعى قازاق كوميتەتىن كۇشپەن قۋىپ تاراتىپ, ونىڭ بەلدى مۇشەسى بولعان اقىن م.جۇماباەۆتى تۇتقىنداۋعا قاتىسقان ەكەن. ال ماعجان سونىڭ الدىندا ولاردى «سەندەر قازاق حالقىن ساتىپ كەتتىڭدەر» دەپ ايىپتاپتى. مۇنداي اۋىر ءسوزدى «تۇرانعا جەر جۇزىندە جەر جەتكەن بە؟ تۇرىككە ادامزاتتا ەل جەتكەن بە؟» دەپ جىرلاپ, ءتۇبى ءبىر تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ قايتا بىرىگۋىن ارمانداپ وتكەن تۇرىكشىل ۇلى اقىن بەكەردەن-بەكەر ايتپاسا كەرەك.
ءيا, نىعمەت نۇرماقوۆتىڭ ايتقانىنداي, حالقىمىزدى قىرعىنعا ۇشىراتقان الاپات اشتىق تا, ودان كەيىنگى جاپپاي ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربانى بولعان زيالى ازاماتتارىمىزدىڭ تىم كوپتىگى دە قازاقتىڭ باسى بىرىكپەگەندىگىنىڭ سالدارى دەسەك, قاتەلەسپەسپىز.
