سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
ومىرزاق وزعانباەۆ,
«ارداگەرلەر ۇيىمى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى:
– ءيا, بەسىك ۇلت مادەنيەتىنىڭ التىن تيەگى دەسەك جاڭىلىسپايمىز. كەيىنگى ەلۋجىلدىقتى ەسەپكە الماعاندا, قازاقتىڭ ەڭ ەجەلگى بابالارىنان باستاپ حاندىق داۋىردەن بەرى مۇقىم قازاق بەسىكتەن شىققانىن ايتسا دا جەتكىلىكتى. كەيىنگى كەزدەرى الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى عاسىرلار بويى قالىپتاسقان سالت-داستۇرلەرىمىزدى, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى كەلەمەجدەۋگە كەلىڭكىرەيتىن كەلەڭسىزدىكتەر قاتتى الاڭداتادى. ءار حالىقتىڭ كەمسىتۋگە, كەلەمەجدەۋگە جاتپايتىن ەرەكشەلىكتەرى مەن قۇندىلىقتارى بار. ولار سول حالىقپەن عاسىرلار بويى جاساسىپ كەلە جاتقان ۇلتتىق قاسيەتى, ءتىپتى ار-نامىسى دەسە ارتىق ەمەس. ءبىزدىڭ حالىق وتان اتتى ۇعىمنىڭ ءوزىن التىن بەسىك تۋعان جەر دەپ بەينەلەپ ايتادى. سونىمەن قاتار مانسۇقتالىپ جاتقان جالعىز بەسىك قانا ەمەس ەكەنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. سوندىقتان سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپ دەگەن ۇعىمدار ءجۇردىم-باردىم قاراعاندى كوتەرمەيدى. دامۋدىڭ جولىنا تۇسكەن بىردە-ءبىر ەل ونداي قاسيەتتى عۇرىپتارىن كەلەكە ەتكەنىن كورمەدىك تە, ەستىمەدىك. ونىڭ ۇستىنە قازاق ەلى ۇلكەن وزگەرىستەردىڭ, ۇلى ماقساتتاردىڭ تابالدىرىعىندا تۇرعان حالىق. مۇنى ەسكەرۋ كەرەك ءارى سوعان ساي ارەكەت ەتۋگە لايىقتى بولمايىنشا ءىس وڭالمايدى. ءىس وڭالۋ ءۇشىن وتان, ۇلت, ونىڭ قۇندىلىقتارى الدىندا ءار قازاق جاۋاپكەرشىلىكتى وزىنەن باستاۋعا ءتيىس.
رۋسلان رۇستەموۆ,
پارلامەنت سەناتىنىڭ دەپۋتاتى:
– ادەت-عۇرىپتاردىڭ ۇلتتىڭ رۋحاني بايلىعىنا, سالت-ساناسىنا, ادامگەرشىلىگىنە, ساۋلىعىنا اسەرى زور. ونى مويىنداۋىمىز كەرەك. ماسەلەن, ءسابيدى بەسىككە بولەۋدىڭ فيلوسوفيالىق ءمانى بار, ەكىنشى جاعى, بالانىڭ تازالىعىنا, دەنساۋلىعى مىعىم بولىپ وسۋىنە اسەرى كوپ. بەسىك جىرىن ساناسىنا ءسىڭىرىپ وسكەن بالا ۇلتىنا ادال بولىپ قالىپتاساتىنى دا انىق.
قازاق ۇلتىنىڭ سيمۆوليكالىق بولمىسىن سۋرەتتەگەندە ەسىمىزگە جىلقى, شاڭىراق, دومبىرا, سوسىن بەسىك تۇسەدى. اتالارىمىز بەسىكتى قاسيەتتى بۇيىم سانادى. ءتىپتى بوس بەسىكتى تەربەتۋگە بولمايدى دەپ تىيىم سالاتىن. ويتكەنى ۇيگە كەلگەن ادام بوس بەسىكتى تەربەتۋ ارقىلى ءوزىنىڭ ۇرپاقسىز قالعانىن ۇندەمەي-اق بىلدىرگەن جايتتار ورىن العانىن تاريحتان بىلەمىز.
ەندى وسى عۇرىپتار جۇيەسىنەن جيرەندىرەتىن جاعداي الەۋمەتتىك جەلىدە تاراپ, جاعامىزدى ۇستادىق. شىنى كەرەك, كۇلدىرەم دەپ قوعامدى ءبۇلدىرىپ, ءداستۇرلى قازاق قوعامىنا رۋحاني شابۋىلدى وزگەلەر ەمەس, ءوزىمىز جاساپ جاتقانىمىزدى تۇسىنەمىز بە؟ كەيىنگى جىلدارى تويدا باتىستان ەنگەن ەلەمەنتتەر كوبەيىپ, قايسىسى داستۇرىمىزگە ساي, قايسىسى جات ەكەنىن اجىراتا الماي قالدىق. ەندەشە مۇنداي جيىندارىمىزدى ۇلتتىق ەرەكشەلىككە ساي قايتا قاراپ, رەفورمالاۋ ماڭىزدى. اقپاراتتىق زاماندا سانالى ادامدار لايك باسىپ ەمەس, ۇلتتىق سالت-داستۇرگە بەكەم بوپ, لايىقتى ءومىر ءسۇرۋدىڭ جولىن تاڭداعانى دۇرىس. بولماسا, جاس بۋىنعا قانداي ءتالىم قالدىرامىز؟
بەسىك قۇرلى ۇلت مادەنيەتى قۇندىلىقتارىنىڭ قاي-قايسىنا دا اسقان جاۋاپكەرشىلىك تانىتۋ كەرەك. بىلتىر دومبىرانى ۇشاققا الدىرماي قويعاندا ەل شۋلاپ كەتە جازداعان. حالقىمىزدىڭ دومبىراسى مەن قوبىزى, كيىز ءۇيى مەن بەسىگى زاڭمەن قورعالۋ كەرەك شىعار؟ ولاي بولماعان كۇندە ساۋىق قۋعاندار قىزدى-قىزدىمەن ويىنا كەلگەنىن جالعاستىرماسىنا كىم كەپىل؟
ءتىلى مەن جۇرەگى, ويى مەن ءسوزى ءبىر جەردەن شىعاتىن كەز كەلگەن قازاقتىڭ وسىلاي سويلەرى انىق. وركەنيەت تورىنە وزعان ەلدىڭ دەنى ادەت-عۇرپى مەن سالت-ساناسىن زاماناۋي جەتىلدىرگەن سايىن دامي تۇسەدى. ونى مانسۇقتاپ, ءوز پيعىلىنا پايدالانۋ كورگەنسىزدىك بولارىن تۇسىنگەن ۇلتتاردان ۇلگى العان دامۋشى ەلدىڭ بولاشاعى قاشان دا جارقىن.
