مەن اكبار اعانى, ناقتىراق ايتقاندا, اكبار ءماجيت ۇلى شىعارماشىلىعىن وتكەن حح عاسىردىڭ 80-جىلدارىنىڭ سوڭىنان بەرى بىلەمىن. ونىڭ اتاقتى «اقساق قۇلانىن» ءبىز 9-سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە ورتا مەكتەپكە ارنالعان ادەبيەت وقۋلىعىنان, سودان ءسال كەيىن جازۋشىنىڭ «اقساق قۇلان», «كوك كوگەرشىن» دەگەن اڭگىمەلەر جيناعىن باسىمىزعا جاستانىپ وقىدىق. ول – قىتايدىڭ بەيجىڭ قالاسىندا تۇراتىن قازاق ۇلتىنان شىققان اتاقتى قالامگەر. شىعارمالارىن قىتاي تىلىندە جازادى. ءوزىنىڭ شىعارمالارى ارقىلى قىتاي پروزاسىنا جاڭا رەڭك, ستيل اكەلگەن سۋرەتكەر. قىتاي پروزاسىنىڭ كلاسسيگى, اتاقتى جازۋشى ۋاڭ مىڭ مىرزا اكبار ءماجيت ۇلىنىڭ تۋىندىلارىنا باعا بەرگەندە: «ول بۇرىن-سوڭدى تۇرمىستى دايىن قالىپقا نەگىزدەلىپ كوشىرە سالمايدى نەمەسە كوپتەگەن وقيعا جەلىسىن ويدان ويدىرىپ, شالاعايلىق ىستەمەيدى. كەرىسىنشە تۇرمىستىڭ ءار قيلى جاقتارىنا ءجىتى نازار اۋدارىپ, كەيىپكەردىڭ كوڭىل كۇيىن, وقيعانىڭ شيەلەنىسۋىن, پەيزاجدى جانە قاراما-قايشى قۇبىلىستى ۇستاپ قالۋعا قۇلشىنىپ, پروزا جاسامپازدىعىنا ءوزىنىڭ وزگەشە ۇلگىسىن ەنگىزدى. سول ءۇشىن دە ول – قىتاي پروزاسىنداعى ورنى بولەك سۋرەتكەر», دەپتى.
اكبار ءماجيت ۇلى قحر-دىڭ شىڭجاڭ پروۆينتسياسىنا قاراستى ىلە قازاق اۆتونوميالىق وبلىسى, قورعاس اۋدانىنىڭ سارىبۇلاق اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. ول زيالى وتباسىندا تاربيەلەنىپ ءوستى. زيالى دا وقىمىستى اكە ورىسشانى جاقسى مەڭگەرىپتى. سودان بولسا كەرەك, ۇلىن ورىسشا وقىتقىسى كەلىپ, قۇلجاداعى ورىس مەكتەبىنە اكەلسىن. بىراق ايماقتاعى جالعىز ورىس مەكتەبىنە وقۋشى سانى تولىپ كەتىپتى دە, وعان تۇسە الماي قالادى. الىس كەلەشەكتى بولجاعان اكەنىڭ ءبىر ويلاعانى بولۋى كەرەك, نە كەلەشەككە سوزعان ۇلكەن ءبىر ارمانى بولعان شىعار, بولاشاق جازۋشىنى قۇلجاداعى قىتاي مەكتەبىنە بەرەدى. ءسويتىپ, قىتاي مەكتەبىندە وقىعان ءجاسوسپىرىم ۇلكەن ارمانعا قول سوزادى. بىراق بالالىق ءجاسوسپىرىم شاعى قىتايداعى اتىشۋلى «مادەنيەت زور توڭكەرىسىنە» ءدوپ كەلدى. مەكتەپتەردە ساباق توقتاعان, ەكونوميكا قۇلدىراعان, ەلدىڭ ءبارى «وڭشىلداردى» اشكەرەلەۋمەن سىن تەزىنە الۋ, ستيل دۇرىستاۋ كۇرەسىمەن اينالىسىپ كەتكەن, توقىراعان زامان بولدى ول كەز. مەكتەپتى ەندى بىتىرگەن اكبار قۇلجا اۋدانىنىڭ «قىزىل جۇلدىز» كوممۋناسىنا قايتا تاربيە الۋعا تۇسەدى. باعىنا وراي جازۋ, سىزۋعا يكەمى بار, ەلگەزەك, كىشىپەيىل, ەلگە ۇيىرسەك بوزبالانى كوممۋنا باسشىلىعى كوممۋنانىڭ اقپارات جانە ۇگىت قىزمەتىنە جاۋاپتى ەتىپ كوپ ۇزاماي-اق ونى اقپارات جورالىعىنا وسىرەدى. وڭىرلىك باسپاسوزدە (گازەت, راديولاردا) حابارلارى, شاعىن ماقالالارى, وچەركتەرى مەن رەپورتاجدارى جاريالانىپ تۇرادى. بۇنىڭ بولاشاق جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىعىنداعى العاشقى دەرلىك قادامى بولعانى انىق.
سوندا اقپارات قىزمەتىمەن اينالىسىپ جۇرگەندە قۇداي ايداپ اكبار قىزمەت ىستەپ جاتقان كوممۋناعا سول كەزدەگى قىتاي كوشباسشىسى ماۋدىڭ (ماو تسزەدۋن) «ۇيىمداستىرۋ بولىمىنە كەلگەن جاس» دەگەن پوۆەسىمەن نازارىن اۋدارتقان اتاقتى جازۋشى, قىتاي پروزاسىنىڭ كلاسسيگى ۋاڭ مىڭ شىعارماشىلىق ساپارمەن كەلەدى. بىراق جازۋشىنىڭ كەلگەن جۇمىسى بىتپەي, شىعارماسى جازىلماي قالادى. ەسەسىنە تۋىندىلارىن قىتايشا جازاتىن وڭىرلىك باق-تا ماقالالارى جاريالانىپ جۇرگەن قازاقشا, ۇيعىرشا, قىتايشاعا بىردەي اعىپ تۇرعان جاس اكبارمەن تانىسادى. بۇل 1973 جىلدىڭ كوكتەمى بولۋى كەرەك, سودان كوپ وتپەي اكبار ءماجيت ۇلى سول جىلدىڭ كۇزىندە لانچجوۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قىتاي فيلولوگياسى بولىمىنە وقۋعا تۇسەدى. بۇل ارمانشىل دا, تالاپشىل جاستىڭ بولاشاعىنا ۇلكەن جول اشادى. 1977 جىلى وقۋىن ءبىتىرىپ, قۇلجاعا قايتا ورالعان ول ىلە قازاق اۆتونوميالىق وبلىستىق ۇكىمەتتىڭ اپپاراتىنا قىزمەتكە تۇرادى. وسى كەزدەن, ياعني 70-جىلداردىڭ سوڭىنان العاشقى اڭگىمەلەرى جاريالانا باستايدى. ءبىر قۋانتارلىعى, ۋاڭ مىڭ باياعى ءوزى تانىسقان اكباردى سىرتتاي سۇراستىرىپ, جاعدايىن ءبىلىپ تۇرىپتى. كەيىن كەلە ونىڭ شىعارماشىلىعىنا نازار اۋدارىپ, جازعاندارىن جوعارى باعالاپ, بايلانىستا بولىپتى. ۋاڭ مىڭ مىرزا 80-جىلدارى قىتايدىڭ مادەنيەت ءمينيسترى قىزمەتىندە بولدى. اكباردىڭ 1979 جىلى جازعان تىرناقالدى شىعارماسى – «نۇرمان قارت جانە ونىڭ تازىسى بارىس» دەگەن اڭگىمەسى «قىتاي جازۋشىلارى» جۋرنالىنا جاريالانادى. شىعارما سول جىلى بۇكىل مەملەكەت بويىنشا شىعارمالاردى باعالاۋدا ۇزىك اڭگىمە بولىپ باعالانىپ, قىتاي مەملەكەتتىك سىيلىعىن الادى. بۇكىل قىتايدىڭ ادەبيەت ساحناسى ءدۇر سىلكىنەدى. اكبار ءماجيت ۇلى قىتاي جازۋشىلار وداعىنا مۇشەلىككە قابىلدانادى.
اكبار 1980 جىلى بەيجىڭگە قىتاي جازۋشىلار وداعىنا قىزمەتكە شاقىرىلادى دا, اتاقتى لۋ ءشۇن ادەبيەت ينستيتۋتىندا وقۋمەن بىرگە جاڭا شىعىپ جاتقان «ۇلتتار ادەبيەتى» جۋرنالىنا رەداكتور بولادى. جۋرنالدىڭ نەگىزىن قالاپ, باس رەداكتورلىق قىزمەتىن اتقارادى. بۇكىل قىتايعا تانىمال جۋرنال بولۋىنا اكبار ءماجيت ۇلىنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگى مەن ۇلەسى ەرەسەن. قىتايداعى قىتاي, قازاق, ۇيعىر, زاڭزۋ (تيبەت), چاۋشيان (كارىس) ۇلتىنان شىققان جاس قالامگەرلەردىڭ ادەبيەت ساحناسىنا شىعۋىنا, بۇكىل ەلگە تانىلۋىنا ءماجيت ۇلىنىڭ ىقپالى بولعانىن ايتپاي كەتۋ ادىلدىك بولماس ەدى. ءاربىر پروۆينتسيادان رەداكتسياعا كەلىپ تۇسكەن جاس قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارىن سارالاپ, ونى جۋرنالعا جاريالاپ قانا قويماي, ولار تۋرالى رەتسەنزيا, ماقالا جازىپ, جاريالاپ وتىردى. ول مىقتى ۇيىمداستىرۋشىلىق رەداكتورلىق قابىلەتىمەن ارىپتەستەرىن عانا ەمەس, بۇكىل قىتايدىڭ ادەبي ورتاسىن مويىنداتا ءبىلدى. العاشقى اڭگىمەلەر جيناعى «اقساق قۇلان», «كوك كوگەرشىن» كىتاپتارى وسى تۇستا باسپادان شىقتى. اكبار ءماجيت ۇلى ءار جىلدارى «قىتاي جازۋشىلارى» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, قىتاي جازۋشىلار وداعىنىڭ جانىنداعى كينو, تەلەۆيزيا ادەبيەتى باسقارماسىنىڭ باسقارما توراعاسى, بۇكىلقىتايلىق كينو, ادەبيەت عىلىمي قوعامىنىڭ شىعارماشىلىق جونىندەگى ديرەكتورى, ۇنەمدىلىك ىستەرگە جاۋاپتى ءبىرىنشى ورىنباسارى, قىتاي جازۋشىلار باسپاسى كورپوراتسياسىنىڭ باسقارۋ كوميتەتىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, قىتاي جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارماسىنىڭ حاتشىسى قىزمەتتەرىن اتقاردى. مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ساناتىندا بەيجىڭ قالالىق ساياسي ءماسليحاتى قۇرىلتايىنىڭ تۇراقتى مۇشەسى, بۇكىلقىتايلىق ساياسي كەڭەس قۇرىلتايىنىڭ تۇراقتى مۇشەسى رەتىندە قوعامدىق مىندەتتەردى دە جۇزەگە اسىردى. سونىمەن قوسا ورتالىق ۇلتتار ۋنيۆەرسيتەتى, لانچجوۋ ۋنيۆەرسيتەتى جانە شىڭجاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى رەتىندە اسپيرانتتاردى تاربيەلەيدى.
بەيجىڭ قالاسى ءماسليحاتىنىڭ مۇشەسى رەتىندە 300-گە تارتا ۇسىنىس جوبانى, بۇكىلقىتايلىق ساياسي كەڭەس مۇشەسى رەتىندە 150-دەن اسا ۇسىنىس جوبانى ۇسىنعان. قايراتكەر جازۋشىنىڭ بيىك مىنبەردەن كوتەرگەن ماسەلەلەرى نەگىزىنەن ۇلتتىڭ رۋحانيات سالاسىن قامتيدى. سونىڭ ءبىر-ەكى دالەلى – ءبىر ۇلتتىڭ جانى مەن رۋحىنا, ونىڭ كۇرەتامىرى ەسەپتى ماتەريالدىق ەمەس رۋحاني بايلىقتاردى قورعاۋ جونىندەگى ۇسىنىستارى. «وسىنداي ۇسىنىستاردىڭ نەگىزىندە قازىر قىتايدا بەيزاتتىق مادەنيەتتى (ماتەريالدىق ەمەس رۋحاني مادەنيەت) قورعاۋ» جونىندەگى زاڭ قابىلدانعان. اكبار ءماجيتتىڭ تىكەلەي ارالاسۋىمەن قىتايداعى ەڭ ۇلكەن «Halyk» ينتەرنەت پورتالىنىڭ قازاقشا جانە ۇيعىرشا سايتتارى, قىتاي جازۋشىلار وداعىنىڭ جانىنداعى لۋ ءشۇن ادەبيەت ينستيتۋتىندا شىڭجاڭداعى جاس قالامگەرلەردىڭ تاربيەلەنىپ جاتقانىن, ولاردىڭ شىعارماشىلىعىنا ۇلكەن ءورىس اشىلعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى.
اكبار ءماجيت ۇلىنىڭ ەڭ العاشقى اڭگىمەلەر جيناعى «اقساق قۇلاننان» (بۇل كىتاپقا ۋاڭ مىڭ العىسوز جازعان) سوڭعى جارىق كورگەن «اسپانتاۋلار اياسىندا» دەگەن جيناعىنا دەيىن وتىزعا تارتا كىتابى, «اكبار ءماجيت ۇلى شىعارمالارىنىڭ» 10 تومدىعى, «مۇحاممەد پايعامبار» (جىجياڭ وقۋ اعارتۋ باسپاسىنىڭ «الەمگە ايگىلى 100 ادام سەرياسى» بويىنشا جازىلعان), «مۇقالي» (التىن وردا تاريحىن تەرەڭ مەڭگەرگەن قالامگەر ەسكى قىتاي ارحيۆتەرىندە, مۇراعاتتارىندا وتىرىپ جازعان) كىتابى جارىق كورىپتى. ال اۋدارماشى رەتىندە شىڭجاڭداعى قازاق پروزاسىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ شىعارمالارىن قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىلەرىن («اباي جولى» ەپوپەياسى سەكىلدى), اباي قاراسوزدەرىن, قازاق اندەرىنىڭ انتولوگياسىن, ۇيعىردىڭ كلاسسيكالىق مۋزىكالىق مۇراسى «12 مۇقاندى» قىتاي تىلىنە اۋداردى.
ارينە, بۇل – ۇلكەن رۋحاني بايلىق, ۇلت رۋحانياتىنا سالعان ۇلكەن ولجا دەگەن ءسوز. شىعارمالارى الەمنىڭ ءبىراز تىلىنە (اعىلشىن, نەمىس, ورىس, فرانتسۋز, جاپون, تۇرىك, كورەي, يسپان) اۋدارىلعان جازۋشىنىڭ كىتاپتارى مەن شىعارمالارى ەلىمىزدە دۇركىن-دۇركىن جارىق كورىپ وتىرماسا دا, رەسپۋبليكالىق ادەبي باسىلىمداردا اڭگىمەلەرى جارىق كورسە, «اقساق قۇلان» («فوليانت» باسپاسى), «مۇقالي», («الاتاۋ» باسپاسى) جانە دۇنيە ءجۇزى قازاق قاۋىمداستىعىنىڭ جانىنان «اكبار ءماجيت ۇلى شىعارمالارى» (4-توم) جارىق كورىپ, اتاجۇرتتاعى وقىرماندارىنىڭ قولىنا تيگەن بولاتىن.
اكبار ءماجيت ۇلى ۇلتارالىق كەلىسىم مەن ۇيلەسىمدىلىكتى ساقتاۋعا, ەلارالىق ديپلوماتيالىق بايلانىستار مەن مادەنيەتتى ۇيلەستىرۋگە ايىرىقشا ۇلەس قوستى. سونىڭ ءبىر عانا دالەلى – قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن ءىى دارەجەلى «دوستىق» وردەنىمەن, قازاقستان حالىق اسسامبلەياسىنىڭ ۇلتارالىق كەلىسىم مەن ۇيلەسىمدىلىكتى ساقتاۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن مەدالىمەن ماراپاتتالۋى.
اكبار ءماجيت ۇلى ازامات رەتىندە دە, جازۋشى رەتىندە دە, قايراتكەر رەتىندە دە ونىڭ اتقارعان جۇمىسى ءبىر باسىنا كوپ دەۋىڭىز ابدەن مۇمكىن. بىراق ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, جوق كوپ ەمەس ەكەن. ونىڭ ءومىر جولى كەشەگى حح عاسىردىڭ 20-30-جىلدارى ۇمىت بولا باستاپ, سودان كوپ كەيىن قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عانا ورتامىزعا قايتا ورالعان الاش زيالىلارىنىڭ جولىمەن, رۋحىمەن, تاعدىرىمەن ۇندەس, ساباقتاس سەكىلدى. حالقىنا نە قاجەت, سوعان ۇمتىلدى. جاقىندا الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازباسىندا جازۋشىنىڭ ءبىر وقىرمانى اكبار ءماجيت ۇلىن زاڭعار تاۋعا, ءزاۋلىم بايتەرەككە, ارنالى وزەنگە, ساۋلەلى جۇلدىزعا تەڭەپ جازىپتى. ول – بۇگىن جازۋشى رەتىندە ادەبيەتتىڭ اقساقالىنا, قايراتكەر رەتىندە ەل اعاسىنا اينالعان, ءار قازاقتىڭ, ۇلتتىق رۋحانياتتىڭ ات بايلار التىن قازىعى. قازاقتىڭ كورنەكتى قالامگەرى راحىمجان وتارباەۆتىڭ «سىزدەرمەن قاناتتاس ءومىر سۇرگەنىمە باقىتتىمىن» دەگەن ءسوزى بار ەدى. ءبىز دە اكبار اعامەن بىرگە جۇرمەسەك تە, رۋحتاس ءىنىسى بولىپ, قاناتتاس ءومىر سۇرگەنىمىزگە ءوزىمىزدى باقىتتى سەزىنەمىز.
سەرجان سارسەنباي ۇلى
