تۋعان حالقىن ءان بەسىگىنە, ۆالس ىرعاعىنا بولەگەن سازگەردى ەستە ساقتاۋ ماقساتىمەن جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ اتىنداعى پاۆلودار وبلىستىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترى ء«شامشى» اتتى سپەكتاكل-كونتسەرتىن كورەرمەنگە ۇسىندى. ء«ان پاديشاسىنىڭ حالىق اۋزىنان تۇسپەيتىن, كلاسسيكاعا اينالعان شىعارمالارى قالاي دۇنيەگە كەلدى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەيتىن قويىلىم زور انشلاگپەن ءوتتى.
قويىلىمنىڭ العاشقى مينۋتىنان-اق زالدا وتىرعان كورەرمەن ءشامشىنىڭ ىشكى بۇلقىنىسى مەن شابىتىنىڭ يىرىمدەرىن ايقىن سەزىندى. ءاۋ باستا درامالىق تۇرعىدا ءوربيدى-اۋ دەپ كۇتكەن ەدىك, ويلاماعان جەردەن سپەكتاكلدە ءشامشىنىڭ ءازىلى دە جاراسىپ, كەيبىر تۇستارىندا كومەديالىق وبرازى بايقالىپ قالدى.
ءشامشى بىردە شارق ۇرىپ شابىتىن ىزدەسە, ەندى بىردە كوڭىلىنىڭ جىرتىعىن جامايتىن «مۇقاعالي شىركىن جانىمدا بولار ما ەدى؟», دەپ تولعاندى. قويىلىم ادەتتە ادامدى تولعاندىرىپ, ويلانتىپ وتىراتىن. بۇل تۋىندى ادامنىڭ جانسارايىن, تىنىسىن اشىپ, دەمالدىراتىنداي. «ەلىم جۇرەگىمدى تۇسىنسە دەيمىن, قايدا بارسام دا داۋ-داماي», دەپ قامىعادى كومپوزيتور. ەندى بىردە ساعىنىشىن ىزدەپ تاۋسىلادى. ال يەسىنە ادال شابىتى جارىق دۇنيەنى تاستاعانشا قاسىنان تابىلدى. ءار ءسات, ءار بەينە ءان بولىپ اقتارىلىپ, كوڭىلدەرگە نۇر بولىپ قۇيىلىپ جاتتى. كونتسەرت-سپەكتاكلدە ديريجەر بولات راحىمجانوۆتىڭ جەتەكشىلىگىندەگى سيمفونيالىق وركەستردىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن ءشامشى قالداياقوۆتىڭ 18 ءانى شىرقالدى. بارلىق ءاندى اكتەرلەر جاندى داۋىستا ورىنداپ, ۆوكالدىق ونەرلەرىنە ەرىكسىز ءتانتى ەتتى.
قويىلىم اۆتورى – نۇركەن تۇرلىبەك, رەجيسسەرى – ادىلەت اقانوۆ, قويۋشى-سۋرەتشىسى – ايسۇلۋ ءشارىپوۆا. باستى رولدە – مادەنيەت قايراتكەرى بەيبىت ءشانىم (ەكىنشى قۇرامدا كەنجەعازى قارىمساقوۆ), شابىتتى تەاتردىڭ جاس اكتەرى باۋىرجان ەگىنباي, ساعىنىشتى رايحان جۇماقانوۆا, اناسىن گۇلجيحان حاميتوۆا, سىعان قىزى يزولدانى ايزانا تاسبولاتوۆا سومدادى.
ۇجىمنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى, قويىلىم رەجيسسەرى ادىلەت اقانوۆ بۇعان دەيىن كەرەكۋلىك تەاتر ساحناسىندا ايگىلى كومپوزيتوردىڭ شىعارماشىلىعىنا قاتىستى «سىعان سەرەناداسى» قويىلىمى بولعانىن جەتكىزدى. ال ء«شامشى» سپەكتاكل-كونتسەرتى جۇرتشىلىقتى ءشامشىنىڭ اندەرىمەن الديلەپ, سازگەردىڭ ىشكى الەمىنە ءۇڭىلىپ كورۋگە جەتەلەيدى. ماقساتى – تۇلعانىڭ ىشكى وي-تولعام, يىرىمدەرىن, شابىت شىڭىن ۇعىندىرۋ.
ء«شامشى اندەرى قوعامدا ءالى كۇنگە ومىرشەڭدىگىن ساقتاپ, توي-دۋماندا, وتباسىلىق مەرەكەدە تۇراقتى شىرقالىپ كەلەدى. اسىرەسە اعا بۋىن ءشامشىنىڭ ءانى دەسە, ىشەر اسىن جەرگە قوياتىنى راس. قويىلىمنىڭ ءمانى – ءشامشى مەن شابىت. ولاردىڭ تەك ەكەۋارا عانا تۇسىنىسەتىن الەمدەرى بار. ءشامشىنىڭ ىشكى سىرى ءاربىر جۇرەكتى تولعايدى. ول ءومىردىڭ قۇلازىتقان ساتتەرىنە مويىماي, ماڭگىلىك اۋەندەردى مۇراعا قالدىردى. تۋىندىدا ءان الەمىنىڭ مايتالمانى, ۆالس كورولى, ۇلى كومپوزيتور ءشامشى قالداياقوۆتىڭ ءومىرى مەن ونەرى, جەتىستىگى مەن جەڭىلىسى, ماحابباتى مەن عاداۋاتى سيپاتتالادى», دەپ ادىلەت اقانوۆ ساحنا سىرتىنداعى اڭگىمەدە ۇجىمنىڭ شىعارماشىلىق ىزدەنىستەرى تۋرالى ايتىپ بەردى.
جالپى, بۇل تۋىندىنىڭ ساحنالىق نۇسقاسىنىڭ جازىلۋىنا تەاتردىڭ بەلدى اكتەرى, مادەنيەت قايراتكەرى بەيبىت ءشانىم جانە ونەر ۇجىمىنىڭ وزگە دە اعا بۋىن اكتەرلەرى تۇرتكى بولسا كەرەك. جەرگىلىكتى كورەرمەنگە كورول ريچارد, كورول لير سياقتى كەسەك تۇلعالاردىڭ وبرازىمەن تانىمال ب.ءشانىم ءشامشىنىڭ اندەرىن بالا كەزدەن جاتتاپ وستىك دەيدى. تاعدىردىڭ تەپەرىشىن كوپ كورگەن سازگەردىڭ اندەرىنە زامانىندا شەكتەۋ قويىلىپ, كەيبىر اندەرىنىڭ راديودان بەرىلۋىنە تىيىم دا سالىنعان. ماسەلەن, «اقماڭدايلىم» ءانى 1957 جىلى جارىققا شىقسا, راديودا ويناتۋعا تەك 1958 جىلى عانا رۇقسات بەرىلگەن. وسىنداي قيىندىقپەن كۇرەسە ءجۇرىپ, اساۋ شابىتتىڭ ورىنەن تۇسپەگەن ونەر يەسىنىڭ ىشكى جان دۇنيەسى الەم-تاپىرىق بولعانى انىق. تاعدىرلى تۇلعانىڭ ىشكى جان ارپالىسىن ء«شامشى» سپەكتاكل-كونتسەرتى ساحنادا اشىپ كورسەتە الدى.
«بەيبىت اعا سياقتى تەاتر مايتالماندارى عانا مۇنداي كەسەك ءرولدى ساحناعا الىپ شىعا الادى. سەبەبى شىعارماشىلىق ادامىنىڭ ىشكى جان دۇنيەسىن تانىپ-ءبىلۋ, ونى ساحنادا سومداۋ ۇلكەن شەبەرلىكتى عانا ەمەس, وسى سالاداعى تالاي جىلعى تاجىريبەنى قاجەت ەتەدى. ءشامشىنى ءوز زامانىنداعى ادامدار تۇسىنە المادى, جان دۇنيەسىن اشا المادى. بۇل قويىلىمنىڭ ساحنالىق نۇسقاسىن ازىرلەمەس بۇرىن ش.قالداياقوۆ تۋرالى كوپتەگەن ءفيلمدى كورىپ, كىتاپ, گازەت-جۋرنالدارعا ءۇڭىلدىم. و.بودىقوۆتىڭ ءشامشى تۋرالى كىتابىنا كوپ سۇيەندىم», دەيدى ج.ايماۋىتوۆ تەاترى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, قويىلىم اۆتورى نۇركەن تۇرلىبەك.
ال تەاتر ديرەكتورى ارمان تەمىربەك اتاپ وتكەندەي, ء«شامشى» – بيىلعى ماۋسىمنىڭ سوڭعى پرەمەراسى.
«بىلتىر تەاترىمىز ءۇشىن ءساتتى كەزەڭ بولدى. قازان ايىنىڭ سوڭى مەن قاراشا ايىنىڭ باسىندا تەاتر ترۋپپاسى رەسەيدىڭ ماسكەۋ وبلىسى مىتيششي قالاسىنداعى «فەست» دراما جانە كومەديا تەاترىندا وتكەن «پودموسكوۆنىە ۆەچەرا» فەستيۆالىنە قاتىسىپ, «ۇزدىك انسامبل» اتالىمىنا يە بولدى. جالپى, قويىلىمنىڭ ءوزى مەن اكتەرلەردىڭ ويىنى رەسەيلىك تەاتر مايتالماندارىنىڭ وڭ باعاسىن الدى. ال ماۋسىم باسىنان بەرى ونەر ۇجىمى جاڭا پرەمەرانىڭ تۇساۋىن كەستى. ولار – شەكسپيردىڭ ء«ىىى ريچارد», ورالحان بوكەيدىڭ «كەربۇعى» قويىلىمدارى», دەدى تەاتر باسشىسى.
ەرەكشە اتاپ وتەرلىگى, بيىل الاش قايراتكەرى, قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى, دراماتۋرگ, پۋبليتسيست, قازاق ادەبيەتىن قالىپتاستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ تۋعانىنا 135 جىل تولىپ وتىر. تۇلعانىڭ مەرەيتويىنا وراي ايماۋىتوۆ تەاترى 20-25 قىركۇيەك كۇندەرى «ەرتىس-بايان» I رەسپۋبليكالىق تەاترلار فەستيۆالىن وتكىزۋدى ۇيعارىپ وتىر. فەستيۆال وتاندىق تەاتر ونەرىندەگى ۇزدىك جۇمىستى, زاماناۋي تەاتر ءۇردىسىنىڭ نەگىزگى باعىتىن انىقتاۋ جانە تەاتر ونەرىنىڭ كلاسسيكالىق, زاماناۋي مۇرالارى اراسىنداعى شىعارماشىلىق بايلانىستى نىعايتۋ, اكتەرلىك كاسىبي دەڭگەيدى شىڭداۋ, تەاتر الەمىندەگى جاڭا ەسىمدەردى انىقتاۋ ماقساتىندا وتكىزىلەدى.
«ەلىمىزدەگى ەڭ ۇزدىك دەگەن سپەكتاكلدەر پاۆلودار تورىندە قويىلىپ, جەرگىلىكتى كورەرمەن دە وزگە اكتەرلەردىڭ ونەرىنە ءتانتى بولادى دەگەن ويدامىز. بۇل فەستيۆالدەگى نەگىزگى تالاپ قاتىساتىن جۇمىس بۇرىن وزگە تەاترلاردىڭ ساحناسىندا قويىلماۋى كەرەك ءارى كەيىنگى ءبىر جىل ىشىندە پرەمەراسى وتكەن بولۋعا ءتيىس. بۇل ارىپتەستەرىمىزدىڭ اراسىنداعى باسەكەلەستىكتى ارتتىرا تۇسەدى دەگەن سەنىمدەمىز. قازىردىڭ وزىندە فەستيۆالعا قاتىسۋعا نيەت بىلدىرگەندەر بارشىلىق. ءتىپتى سوناۋ يتاليادان حابارلاسىپ, قاتىسۋ مۇمكىندىگىن ءبىلىپ جاتقاندار كەزدەستى», دەيدى ج.ايماۋىتوۆ اتىنداعى پاۆلودار وبلىستىق قازاق مۋزىكا-دراما تەاترىنىڭ باسشىسى ارمان تەمىربەك.
قازىرگى ۋاقىتتا رەسپۋبليكالىق سىنعا قاتىسۋ جونىندە 7-8 تەاتردان ءوتىنىم تۇسكەن. ال كۇزدە بۇل ءتىزىم 10-12-گە جەتەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. ايماۋىتوۆ تەاترى بيىلعى ماۋسىمدى تۋار ايدا قورىتىندىلاپ, بەسجىلدىق ەسەپ بەرۋ ماقساتىمەن الماتى, تالدىقورعان قالالارىنا گاسترولدىك ىسساپارمەن شىعۋدى جوسپارلاپ وتىر.
پاۆلودار وبلىسى
