قۇقىقتىق ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ جاڭا كونتسەپتسياسى

ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى قۇقىقتىق ءبىلىم بەرۋدىڭ جاعدايىنا, زاڭگەر مامانداردىڭ ساپاسىنا قاتىستى سىن پىكىرلەردى ءجيى ەستيمىز. اسىرەسە جۇمىس بەرۋشىلەر زاڭ فاكۋلتەتىنەن شىققان تۇلەكتەردىڭ دايىندىعىنا كوڭىلى تولىڭقىراماي جاتادى.

«قۇقىق» باعىتى بويىنشا وقۋ-ادىستەمەلىك بىرلەستىكتىڭ ءساۋىر ايىنداعى جيىنىندا ەلىمىزدەگى قۇقىقتىق ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرىن انىقتاپ, ولاردى شەشۋ ماقساتىندا قۇقىقتىق ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ كونتسەپتسياسىن جازۋ ۇسىنىلدى. جوسپار بويىنشا ەلىمىزدە زاڭگەرلەردى وقىتاتىن 60 ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وسى سالانى دامىتۋعا قاتىستى, كونتسەپتسياعا ەنگىزەتىن ۇسىنىستارى الدىن الا جينالىپ, سۇرىپتالادى. ودان سوڭ كونتسەپتسيانىڭ قۇرىلىمى جاسالىپ, استانادا وتەتىن ستراتەگيالىق سەسسيادا بارلىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ وكىلدەرى جۇمىلا تالقىلاپ, كونتسەپتسيا جوباسىنىڭ سوڭعى نۇكتەسىن قويدى.

سودان 2024 جىلدىڭ 21-23 مامىرىندا Maqsut Narikbayev University عيماراتىندا «قۇقىق» باعىتى بويىنشا وقۋ-ادىستەمەلىك بىرلەستىك ۇيىمداستىرعان ستراتەگيالىق سەسسيا ءوتتى. بۇل ءىس-شاراعا قۇقىق سالاسىنداعى جەتەكشى ماماندار, اكادەميالىق قاۋىمداستىق وكىلدەرى جانە 52 جوعارى وقۋ ورنى مەن مەملەكەتتىك ورگان وكىلدەرى قاتىستى.

 العا قويىلعان ماقسات جانە مىندەتتەر

سەسسيانىڭ باستى ماقساتى – ەلىمىزدەگى قۇقىقتىق ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى مەن باسىمدىقتارىن ايقىندايتىن بىرىڭعاي كونتسەپتسيا ازىرلەۋ. سەسسياعا دايىندىق بارىسىندا زاڭ فاكۋلتەتتەرى جىبەرگەن ۇسىنىستار جۇيەلەنىپ, قازىرگى جاعدايدىڭ «SWOT» جانە «PESTL» تالداۋلارى جۇرگىزىلدى.

ۋنيۆەرسيتەتتەر ۇسىنعان دەرەكتەر مەن ۇسىنىستاردى نەگىزگە الا وتىرىپ, ءۇش كۇندىك جۇمىس بارىسىندا كونتسەپتسيا جوسپارى ازىرلەندى. 52 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ وكىلدەرى سالانىڭ ماسەلەلەرىن انىقتاپ, شەشۋ جولدارىن, دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن تالقىلاپ, تاجىريبە الماستى.

انىقتالعان ماسەلەلەر

ءبىرىنشىسى – وقۋ باعدارلامالارىنىڭ ساپاسىنىڭ تومەندىگى. قاراپ وتىرساق, ەل كولەمىندە 60 ۋنيۆەرسيتەت سان ءتۇرلى باعدارلامامەن زاڭگەر دايارلايدى ەكەن. وعان قوسا كوپتەگەن ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ تەوريالىق جانە جاريا قۇقىقتىق سيپاتى باسىم. ۋنيۆەرسيتەتتە بەرىلگەن بىلىمدە پراكتيكا مەن نارىقتىڭ قاجەتتىلىكتەرى ەسكەرىلمەگەندىكتەن تۇلەكتەر كەيىن جۇمىسقا تۇرعاندا العان تەوريالىق ءبىلىمىن تاجىريبەمەن ۇشتاستىرۋدا جانە نارىققا قاجەتتى قۇقىقتىق ماسەلەلەردى شەشۋدە  قيىندىققا تاپ بولادى.   

ەكىنشىسى – كادر ماسەلەسى. ەلىمىزدە بىلىكتى وقىتۋشىلاردىڭ كوبىنە ينفراقۇرىلىمى جاقسى, ءىرى قالالاردا شوعىرلانعانى بەلگىلى. سوندىقتان ەكى ۇلكەن مەگاپوليستەگى ۋنيۆەرسيتەتتەردە جوعارى بىلىكتى وقىتۋشىلار, حالىقارالىق تاجىريبەسى بار ماماندار تاپشى. الايدا مامان تاپشىلىعىنا قاراماستان, 20 ميلليون حالقى بار ەلدە 60 ۋنيۆەرسيتەت زاڭگەر دايىنداپ جاتقانىن دا ايتا كەتكەن ءجون. بۇلاردىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى, تەحنيكالىق, پەداگوگيكالىق پروفيلدەگى ۋنيۆەرسيتەتتەر بار. كادر مەن باعدارلامانىڭ ساپاسىنا, وقۋ ورنىنىڭ پروفيلىنە قاراماستان, سۇرانىس بار ەكەن دەپ بارلىعى قۇقىق جۇيەمىزگە كادر دايارلايدى. سوندا بەرىلگەن ءبىلىمنىڭ ساپاسى, تۇلەكتىڭ قۇزىرەتتىلىگى قايدا قالادى؟ وسى تۇستا ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ءوز كادرلارىن وزدەرى دايىندايتىن جۇيەسىنىڭ اقساپ جاتقانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. ءتيىستى ىنتالاندىرۋدىڭ جەتكىلىكسىزدىگىنەن, ۋنيۆەرسيتەتتەردە ۇرپاقتار ساباقتاستىعى ءۇزىلىپ, جاس وقىتۋشىلاردى جەتىلدىرەتىن عىلىمي مەكتەپ جۇيەسى توقىراي باستاعان.

بىلىكتى, حالىقارالىق تاجىريبەگە يە مامانداردىڭ جوقتىعى – ءۇشىنشى ماسەلەگە اكەلەدى. جاڭاشىل, تىڭ كوزقاراستىڭ جوقتىعىنان كەيبىر ۋنيۆەرسيتەتتەر زاڭگەر ماماندىعىنىڭ ساعات ساناپ وزگەرىپ جاتقان مىنا الەمدەگى زاماناۋي ءرولىن جەتە تۇسىنبەي جاتىر. بۇگىندە الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندەگى زاڭ فاكۋلتەتتەرى ەڭ الدىمەن بيزنەستىڭ سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەتىن, وزىق تەحنولوگيالاردىڭ, جاساندى ينتەللەكتىنىڭ, سمارت كەلىسىمشارتتاردىڭ, بلوكچەين مەن ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردىڭ قۇقىقتىق ماسەلەلەرىن شەشەتىن زاڭگەر دايىنداپ جاتقاندا, ءبىزدىڭ زاڭ فاكۋلتەتتەرىمىزدىڭ كوپشىلىگى ءالى كۇنگە دەيىن كەڭەس وداعىندا قالىپتاسقان مەنتاليتەتتەن, قىلمىستىق قۇقىق پەن تەوريانىڭ باسىمدىلىعىنان ارىلا الماي جاتىر. سوندىقتان بۇل ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ءونىمىنىڭ باستى تۇتىنۋشىسى – بيزنەس نەمەسە حالىقارالىق زاڭ فيرمالارى ەمەس, كوبىنە ىشكى ىستەر ورگاندارى نەمەسە مۇلدەم باسقا سالالار.

ءتورتىنشى ماسەلە – قازاق تىلىندەگى قۇقىقتىق ءبىلىمنىڭ مۇشكىل ءحالى. قۇقىق جۇيەمىزدىڭ ءتىلى ورىسشا قالىپتاسقان. زاڭدارىمىزدىڭ قازاق تىلىندەگى نۇسقاسىنداعى قاتەلەر, ءبىرىزدى قۇقىق تەرمينولوگياسىنىڭ جوقتىعى, قازاق تىلىندە ساباق بەرەتىن ماماندار مەن وقۋ ماتەريالدارىنىڭ تاپشىلىعى سياقتى كەمشىلىكتەر – ستۋدەنتتەردىڭ دۇرىس ءبىلىم الۋىنا, تۇلەكتەردىڭ تاجىريبەدە قۇقىقتى دۇرىس قولدانۋعا كەدەرگى كەلتىرەدى. بۇعان قوسا ەلىمىزدىڭ قۇقىق جۇيەسىنىڭ رەسەي قۇقىق دوكتريناسىنا شامادان تىس تاۋەلدىلىگى دە – نازار اۋداراتىن فاكتور. جاسىراتىنى جوق, ەلىمىزدەگى قۇقىقتىق ءبىلىم بەرۋ, دوكترينا, قۇقىق قولدانۋ جانە زاڭ شىعارماشىلىعى رەسەيلىك ستاندارتتار مەن پراكتيكانىڭ ىقپالىندا تۇر. وكىنىشكە قاراي بۇل جاعداي ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىز جانە وزىندىك قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ دامۋىن تەجەپ وتىر. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قۇقىق جۇيەسىنىڭ سىرتىندا قالىپ قويۋىنىڭ باستى سەبەبى دە – وسى.

كونتسەپتسيانىڭ نەگىزگى باعىتتارى

1-ءشى باعىت: ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ ساپاسىن كوتەرۋ

ءبىرىنشى ۇسىنىس: ورتاق ستاندارتتار مەن قۇزىرەتىلىكتەرى قاراستىرىلعان بىرىڭعاي تۇلەك ءپروفيلىن ەنگىزۋ. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, قۇقىقتىق ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى ءارتۇرلى. بىرىڭعاي ءبىتىرۋشى ءپروفيلىن ازىرلەۋ جانە بەكىتۋ ارقىلى زاڭ فاكۋلتەتتەرىنە قانداي ساپادا تۇلەك شىعارۋ كەرەكتىگىن كورسەتۋ كوزدەلىپ وتىر.

ەكىنشى ۇسىنىس: باكالاۆريات تۇلەكتەرى ءۇشىن كاسىبي قاۋىمداستىق تاراپىنان ۇيىمداستىرىلاتىن بىرىڭعاي بىلىكتىلىك ەمتيحانىن ەنگىزۋ. قازىرگى كەزدە ءاربىر جوعارى وقۋ ورنىندا وقۋ باعدارلاماسىنىڭ مازمۇنى, وقىتۋ ادىستەمەسى جانە جالپى ستۋدەنتتەرگە قويىلاتىن تالاپتار ءارتۇرلى بولعاندىقتان, ناتيجەسى دە سان قيلى. بىرىڭعاي بىلىكتىلىك ەمتيحانىن ەنگىزۋ تۇلەك ساپاسىن ينستيتۋتسيونالدى دەڭگەيدە رەتتەپ, ساپاسىز تۇلەكتەردى ماماندىقتان شەتتەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. دەسە دە, بۇل ۇسىنىستىڭ كونتسەپتسياعا ەنۋىنە تۇسىنىكتى سەبەپتەرمەن, ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ كوپشىلىگى قارسى بولدى.

ءۇشىنشى ۇسىنىس: جاھاندانۋ, تەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دامۋ جاعدايىندا بولاشاق زاڭگەرلەردىڭ Soft Skills جانە باسقا دا زاماناۋي قۇزىرەتتىلىكتەرىن دامىتۋ. بۇگىندە تۇلەكتەردىڭ ەڭبەك نارىعىندا باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قۇقىق سالاسىمەن قاتار, ولاردىڭ قوسىمشا داعدىلارىن قالىپتاستىرۋ جانە تىلدەردى يگەرتۋ وتە ماڭىزدى. وسى تۇرعىدا زاماناۋي زاڭگەرلەر ءۇشىن اعىلشىن ءتىلى مەن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قاجەتتىلىگى ەرەكشە ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.

سونىمەن قاتار قولدانبالى سالاعا جاتاتىن قۇقىقتىڭ تەك تەورياسىمەن شەكتەلمەي, پراكتيكاسىنا دا باسا نازار اۋدارىلادى. قۇقىقتىق پاندەر بويىنشا قازاق تىلىندە ساپالى وقۋلىقتار ازىرلەۋ دە باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى. سونداي-اق وقىتۋ باعدارلامالارىنىڭ مازمۇنىن جاڭارتۋ, زاڭگەردىڭ دۇنيەتانىمىن كەڭەيتەتىن جاڭاشا فورماتتا قۇقىق فيلوسوفياسى جانە سالىستىرمالى قۇقىق ادىستەمەسىن قوسۋ, كوپتىلدى تراەكتوريالاردى دامىتۋ دا ۇسىنىلدى.

2-ءشى باعىت: كاسىبي قاۋىمداستىقپەن ينتەگراتسيانى كۇشەيتۋ

زاڭ فاكۋلتەتتەرىنىڭ نەگىزگى تۇتىنۋشىسى – جۇمىس بەرۋشىلەر, ونىڭ ىشىندە زاڭگەرلەردىڭ كاسىبي قاۋىمداستىقتارى ەكەنىن بىلەمىز. ولاردى اكادەميالىق ورتاعا تارتۋ وقۋ ۇدەرىسىندە تەوريا مەن تاجىريبەنى ۇشتاستىرماق. سوندىقتان جۇمىس بەرۋشىلەردى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ازىرلەۋ مەن جەتىلدىرۋدەن باستاپ, پاندەردىڭ مازمۇنىن جاڭارتۋعا, لەكتسيا وقۋعا, كلينيكا جۇمىسى مەن حالىقارالىق ويىندارعا تارتۋ, ياعني ولاردى زاڭگەر كادرلار دايارلاۋ جۇيەسىنە فورمالدى ەمەس, ءىس جۇزىندە قاتىستىرۋ وتە ماڭىزدى.

3-ءشى باعىت: سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مادەنيەتتى جانە اكادەميالىق ادالدىقتى دامىتۋ

زاڭگەر كادرلاردى دايارلاۋدىڭ ەڭ باستى تالاپتارىنىڭ ءبىرى –اكادەميالىق ادالدىق ستاندارتتارىن قاتاڭ ساقتاۋ. بولاشاق زاڭگەرلەردىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مىنەز-ق ۇلىق داعدىلارى ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىندا قالىپتاسقانى ابزال.

4-ءشى باعىت: عىلىم جانە عىلىمي كادرلار ساباقتاستىعى

ءبىرىنشى ۇسىنىس: جاستاردى وقىتۋشىلىق, عىلىم, اكادەميالىق مانساپقا ىنتالاندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ. بارشاعا ءمالىم, بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەتتە, اكادەميالىق سالادا جۇمىس ىستەۋ جاس ماماندار ءۇشىن تارتىمدى كاسىپ ەمەس. قۇقىقتانۋدى عىلىم رەتىندە جاڭعىرتۋ ءۇشىن عىلىمي مەكتەپتەر مەن عىلىمي كادرلاردى دايىنداۋ, ولاردى قولداۋ جۇيەسىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ قاجەت.

ەكىنشى ۇسىنىس: عىلىمدا ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن قالپىنا كەلتىرۋ. قۇقىق عىلىمىنىڭ دامىماي جاتۋىنىڭ باستى سەبەبى – عىلىمي كادرلار ساباقتاستىعىنىڭ بولماۋى. عىلىمي كادرلار ساباقتاستىعى پروفەسسورلاردىڭ ارتىندا ولاردىڭ جولىن جالعايتىن مۇراگەر شاكىرت دايىنداپ قالدىرۋى ارقىلى جۇزەگە اسادى. عىلىم جولىنا, اكادەميالىق سالاعا كەلگەن جاس كادرلاردىڭ الدىندا تۇسىنىكتى, سەنىمدى, جاقسى جالاقىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن ايقىن جول كارتاسى بولعاندا عانا ولار بۇل سالاعا بەت بۇرا باستايدى.

كونتسەپتسيا جازۋ كەزىندە بولعان قيىندىقتار

وكىنىشكە قاراي جيىنعا قاتىسقان كەيبىر جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وكىلدەرى ءوز ءىس-ارەكەتتەرىمەن ستراتەگيالىق سەسسيا جۇمىسىنىڭ بەرەكەسىن قاشىردى. ياعني كەيبىر ۋنيۆەرسيتەت وكىلدەرى تاراپىنان الدىن الا تالاپ ەتىلگەن كونتسەپتسياعا قاتىستى ءوز ۇسىنىستارى بەرىلمەدى, سونداي-اق سەسسيا كەزىندە تۇشىمدى وي ايتىلمادى, قۇرىلىمدىق ديالوگقا بەلسەندىلىك تانىتپادى. كەيىننەن كوپشىلىكتىڭ ءۇش كۇندىك جۇمىسىن قۇنسىزداندىرىپ, تالقىلاۋ ناتيجەسىندە شىققان قۇجاتقا سەنىمسىزدىك تانىتۋعا تىرىسقانداي بولدى. دەگەنمەن باسقا دا جوو-نىڭ بەلسەندىلىگىنىڭ ارقاسىندا جۇمىس ءساتتى اياقتالدى. ستراتەگيالىق سەسسيادا 52 ۋنيۆەرسيتەت وكىلىنىڭ ءۇش كۇندىك ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى رەتىندە شىققان قۇقىقتىق ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋ كونتسەپتسياسىنىڭ جوباسى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە جىبەرىلدى.

قورىتىندى

كەلەڭسىزدىكتەرگە قاراماستان, ستراتەگيالىق سەسسيانىڭ الدىنا قويىلعان ماقسات ورىندالدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. ماسەلەگە تىكەلەي قاتىسى بار ۋنيۆەرسيتەت وكىلدەرىنىڭ ورتاق جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى رەتىندە ەلىمىزدەگى قۇقىقتىق ءبىلىمدى دامىتۋ كونتسەپتسياسىنىڭ جوباسى دايىندالدى. بۇل كونتسەپتسيا زاڭگەر كادرلاردى دايارلاۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا, كاسىبي قاۋىمداستىقپەن قارىم قاتىناستى ءىس جۇزىندە تەرەڭدەتۋگە, قازىرگى زامانعا ساي ءبىلىم بەرۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋگە جانە عىلىمي كادرلار دايارلايتىن عىلىمي مەكتەپتەر جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قۇجات بولادى دەگەن ءۇمىتىمىز بار. قۇقىقتىق ءبىلىمدى دامىتۋ كونتسەپتسياسىن ازىرلەۋ – ەلىمىزدەگى قۇقىقتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام. ستراتەگيالىق سەسسيا بولاشاق زاڭگەرلەردى دايارلاۋدىڭ ءتيىمدى ءتاسىلىن قالىپتاستىرۋعا نەگىز بولىپ, ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىمدىمىز.

مارات احمادي,

Maqsut Narikbayev University

عىلىمي قىزمەت جانە زەرتتەۋلەر جونىندەگى ۆيتسە-پروۆوست