ىرىزدىق جاڭا تەحنيكامەن عانا ارتادى

زارۋلىكتىڭ ءمانى مەن سەبەبى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ احۋالىن تاراتىپ ايتا كەلە, «اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىن تەجەپ تۇرعان كەدەرگىلەردى ءبارى­مىز بىلەمىز. باستى تۇيتكىل – جىل­دار بويى قاجەتتى قارجىنىڭ جەتكى­لىك­تى بولىنبەۋى. ينۆەستيتسيانىڭ تاپ­شى­لىعى تەحنيكانىڭ توزۋىنا, ەگىننىڭ بىتىك جانە ەڭبەكتىڭ ءونىمدى بولماۋىنا اكەپ سوقتىرادى. سون­دىقتان اۋىل شارۋاشىلىعىنا بولى­نەتىن قارجىنى بارىنشا, ءتىپتى مۇم­كىندىك بولسا, ەكى ەسە ارتتىرۋ قاجەت. وعان بيۋدجەتتەن عانا ەمەس, باسقا دا قار­جى كوزدەرىنەن, سونىڭ ىشىندە ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەردەن قاراجات تارتقان ءجون. كوكتەمگى ەگىس ناۋقانىنا جانە كۇزگى جيىن-تەرىنگە جەڭىلدىكپەن بەرىلەتىن نەسيەنى 1,5 تريلليون تەڭگەگە دەيىن ارتتىرۋ كەرەك. ال ينۆەستيتسيالىق جو­با­لارعا بولىنەتىن جەڭىلدەتىلگەن نەسيەنى 800 ميلليارد تەڭگەگە جەتكىزۋ قاجەت. جەڭىلدىكپەن ليزينگ بەرۋگە جىل سايىن كەمىندە 450 ميلليارد تەڭگە بولىنۋگە ءتيىس. سوندا ءار جىل سايىن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ 10 پايىزى جاڭارىپ وتىرادى. بۇل شارالار اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ءونىمىن 2 ەسە ارتتىرۋعا جول اشادى», دەپ ەڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرگە توقتالعان بولاتىن.

الدىمەن بۇل تاراپتاعى جاعىمدى جاڭا­لىق تۋرالى ايتا كەتەلىك. وسى جىل­دىڭ العاشقى ءۇش ايىندا ءوڭىردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى جالپى قۇنى 8,8 ميلليارد تەڭگە بولاتىن 248 دانا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىن ساتىپ العان. ونىڭ 81-ءى – تراكتور, 23-ءى – كومباين, 62-ءسى – سەيالكا. تۇتاس جاڭارتتىق, ۇلكەندى-كىشىلى شارۋاشىلىقتى قۋاتتى, زاماناۋي تەحنيكامەن جاراقتاندىردىق دەۋگە ءالى ەرتە. سەبەبى قۇرىلىمداردىڭ قاۋقارى بىردەي ەمەس. ايتالىق, ەگىستىك كولەمى 500 گەكتارعا جەتپەيتىن شاعىن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ جاڭا تەحنيكاعا قولى جەتە قويۋى نەعايبىل. بۇل ارادا تابىسىنىڭ ازدىعىن, ال جاڭا تەحنيكانىڭ تىم قىمبات ەكەنىن ايتا كەتۋگە بولار.

– 2010 جىلدارى مەملەكەت تاراپىنان كومەك كورسەتىلگەنىمەن, جاڭا تەحنيكاعا قول جەتكىزۋ قيىن بولاتىن, – دەيدى زەرەندى اۋدانىنداعى «قاراوزەك» سەرىك­تەس­تىگىنىڭ باسشىسى نارتاي ىسقاقوۆ. – ارنايى باعدارلاما بويىنشا مەملەكەت شار­ۋا العان تەحنيكانىڭ 15 پايىزىن وتەپ بە­رە­تىن. قالعان قارجىنى جەتى جىلدىڭ ىشىندە وتەۋىڭ كەرەك. جوعارىدا ايتقان 15 پايىز ۋاقىتىندا تولەنە قويماعان سوڭ, بانكتەن العان قارىزدىڭ ۇستەمەسىن تولەگەن كەزدە 15 پايىزدىڭ دا ۇستەمەسىن تولەيسىز. ويتكەنى اقشا ۋاقىتىندا تۇسپەيتىن. ءبىر تيىنىن ەكى ەتە الماي وتىرعان شاعىن شارۋا قوجا­لى­عى ءۇشىن بۇل دا شىعىن. ءدال وسى ۋاقىتتا ىرگەدەگى رەسەيدەگى جاعداي وزگەشە ەدى. ماسەلەن, ولار زاۋىتتان جاڭا تەحنيكا العان كەزدە مەملەكەتتىڭ كومەگى تەحنيكانىڭ قۇنىنان بىردەن الىنىپ تاس­تالادى دا, ۇستەمەاقىنىڭ كولەمى ازايا­دى. ءارى شارۋاشىلىق باسشىلارى قاعاز­باستىلىقتان قۇتىلادى.

قارجى شەتەلدىكتەردىڭ قالتاسىنا ءتۇسىپ جاتىر

سەرىكتەستىك باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا – وتە ءتيىمدى باعدارلاما. بۇل باعدارلاما بويىنشا ەلىمىزدە قۇراستىرىلعان تەحنيكانى الۋىڭ كەرەك. سول ساتتە 30 پايىزدىق جەڭىلدىك بەرىلەدى. ايتا قالارلىقتاي كومەك. جاڭا ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديا­لاۋ­دىڭ سەپتىگى تيەرى ءسوزسىز. ايتسە دە, ەگىستىك جەر كولەمىنە بايلانىستى شارۋا­­شى­لىقتاردىڭ دامۋى, زاماناۋي تەحنيكامەن قامتىلۋى بىركەلكى ەمەس.

– ەكونوميكالىق بايلانىستار ءبىر-بىرىمەن قاناتتاسا داميدى ەمەس پە؟ – دەيدى نارتاي جۇماتاي ۇلى. – تاۋەلسىزدىك العالى قۋاتتى تەحنيكا بىلاي تۇرسىن, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قاراپايىم قۇرىلعىلارىن دا وزىمىزدە شىعارا الماي وتىرعانىمىز وكىنىشتى. كەشەگى كەڭەس زامانىندا بۇرىنعى تسەلينوگراد قالاسىندا «تسەلينسەلماش» زاۋىتى بولدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى قۇرىلعىلار شىعاراتىن. ماسەلەن, جەر تىرمالاعىش. كەيىن وسى زاۋىت جابىلىپ قالدى. قازىر رەسەيدىڭ ومبى قالاسىندا تۋرا «تسەلينسەلماش» زاۋىتى ءتارىزدى بەس ءوندىرىس وشاعى جۇمىس ىستەپ تۇر. ءبىزدىڭ ديقاندار ماڭداي تەرىمەن تاپقان ازىن-اۋلاق اقشاسىن ءوز ەلىمىزدىڭ وندىرىسىنە ەمەس, وزگە مەملەكەتتىڭ قورجىنىنا سالۋدا. ارينە, كورشىنى كىنالاۋدان اۋلاق­­­پىز. مەن تىرمالاعىشتى ءوزىم جاساپ شىعاردىم. قاجەتتى بولشەكتەردى ساتىپ الىپ قۇراستىردىم. ناتيجەسىندە, وسى جۇمىسقا 1,5 ميلليون تەڭگە قاراجات جۇم­­سادىم. تۋرا وسىنداي تىرمالاعىشتى ءبىز­دىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى ومبىدان 3,5 ميلليون تەڭگەگە اكەلىپ جاتىر. ايىرماشىلىعى – 2 ميلليون تەڭگە. قىرۋار قارجى شەتكە كەتىپ جاتىر.

شاعىن شارۋالاردىڭ جاڭا تەحنيكاعا قولى جەتپەۋىنىڭ سەبەبى – قىمبات­شى­لىق­تا. وسى ارادا ناقتى ءبىر مىسال كەلتىرە كەتە­لىك. ماسەلەن, بىلتىر «ۆەكتور» استىق كومباينىنىڭ قۇنى 110 ميلليون تەڭگە بولدى. بيىل 82 ميلليون تەڭگەگە ءتۇستى. دەمەك قۇراستىرۋشى كاسىپورىن ءبىر كومبايننان 30 ميلليون تەڭگەگە جۋىق تابىس تاۋىپ تۇر. قازىرگى باعانىڭ وزىندە دە تابىس­­­تارى بار عوي. بۇل – اۋىل شارۋاشىلىعىن قاۋساتۋعا اكەلەتىن كوزقاراس. بالكىم, قۇراستىرۋشى كاسىپورىندارداعى وزىندىك قۇندى ەسەپتەپ, باقىلاۋ قاجەت شىعار.

از جەردەن مول ءونىم الۋ ماسەلەسى بۇگىندە وتە وزەكتى. مول ءونىم الۋ ءۇشىن جەردى دۇرىستاپ وڭدەۋ پارىز. ول ءۇشىن بار قۇرىلعىڭ سايلى بولۋى كەرەك.

– شاعىن شارۋاشىلىقتار ءالى كۇنگە دەيىن كەشەگى كەڭەس زامانىندا پايدا­لان­عان سەيالكالاردى سۇيرەتىپ ءجۇر, – دەيدى زەرەندىلىك اگرونوم باۋىرجان مول­داعاليەۆ. – ەسكى سەيالكانىڭ تابانى القاپقا تەگىس تۇسپەيدى دە, ءبىر شەتى تۇقىمدى 8-10 سانتيمەترگە تەرەڭ­دىك­كە سىڭىرسە, كەلەسى شەتى 4-5 سانتيمەتر­گە سىڭىرەدى. كوكتەگەن كەزدە ءدان تەگىس شىقپايدى. تىم تەرەڭ سىڭىرىلگەن تۇقىم­نىڭ قۋاتى كوكتەپ شىعۋعا جەتپەي دە قالۋى مۇمكىن. ءونىمنىڭ ازايۋىنا تەحني­كانىڭ توزۋى دا سەبەپ بولىپ جاتىر.

مەحانيزاتور تابۋدىڭ ءوزى مۇڭ

ماماننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, جاڭا تەحنيكا ءونىمدى جۇمىس ىستەيدى. ماسەلەن, بۇرىنعى استىق كومبايندارىنىڭ جات­كاسىنىڭ القىمى 6 مەتر بولسا, جاڭا تەحنيكا 12 مەتردى قامتيدى. جۇمىس ەكى ەسە ءونىمدى. تۋرا بيىلعى كورىنىستى الىپ قارايتىن بولساق, كەش ەگىلگەن ءداننىڭ كەشىگىپ شىعاتىنى بەلگىلى. ارعى جاعىندا كۇزگى قالىڭ جاڭبىر باستالادى. وتكەن جىل­داعىداي جەردە ونگەن ءدان ىسىراپ بولماۋى ءۇشىن ەگىن وراعىن قىسقا مەر­­­زىم­دە وتكىزۋ مىندەت. ال ول جوسپاردى تەك قۋاتتى تەحنيكانىڭ كۇشىمەن عانا جۇزەگە اسىرۋعا بولادى.

جاڭا تەحنيكانىڭ جاستاردى ەڭبەككە باۋلۋعا دا اسەرى بار ەكەن. وسى سالادا ۇزاق جىل جۇمىس ىستەپ, تاجىريبە جي­ناق­­تاعان مامانداردىڭ ايتۋىنا قارا­عاندا, جاستار ەسكى, قاۋساعان تەحني­كاعا وتىرۋعا ق ۇلىقسىز. ءبىر كۇن جۇرسە, ەكى كۇن جوندەۋدە تۇراتىن كونە تەحنيكادا ءۇستى-باسى قارا ماي بولىپ كىمنىڭ جۇرگىسى كەلەدى. ەكىنشىدەن, جۇمىس ونىمدىلىگى از بولعاننان كەيىن ەڭبەكاقىسى دا اۋىز جارىمايتىن شامادا. ال جاڭا تەحنيكانىڭ ءجونى باسقا. زاماناۋي كوم­باين­دار بۇ­رىن­­عى «نيۆالاردىڭ» تاۋلىكتىك كورسەت­­­كى­شىن ءۇش-ءتورت ەسە اسىرا ورىندايدى. تيى­سىن­شە, كومباينشىنىڭ تابىسى دا مول. قازىر مەحانيزاتور تاۋىپ الۋدىڭ ءوزى مۇڭعا اينالعان.

– انەبىر جىلدارى امەريكا فەرمەر­لە­رىنىڭ جۇمىس جۇيەسىمەن تانىستىم. ولاردا 1,5-2 مىڭ گەكتار القاپتى ءبىر وتبا­­­­­سى سىرتقى كومەكسىز يگەرە بەرەدى ەكەن. ماتە­ريالدىق-تەحنيكالىق بازا­سى­نىڭ مىنسىزدىگىنىڭ ارقاسىندا, – دەيدى نارتاي جۇماتاي ۇلى. – ال بىزدە مىڭ گەك­تار جەرگە قانشاما ادام كەرەك. توزعان تەح­نيكانىڭ تاۋقىمەتى وسىنداي قارە­كەت­كە ۇلاسادى.

ۇكىمەتتىڭ تاياۋدا قابىلدانعان «جە­ڭىل­دىكتى ليزينگ» باعدارلاماسىن شارۋا­لار وتە جاقسى قابىلداپ وتىر. قا­جەتتى تەحنيكانى العان كەزدە العاشقى تولەم تالاپ ەتىلمەيدى. ۇستەمەسى – 6 پايىز. مەم­­­لەكەت تاراپىنان كورسەتىلەتىن 15 پا­­يىز­دىق كومەك تىكەلەي زاۋىتتىڭ وزىنە اۋدا­­رىلادى. شارۋا قىرۋار قۇ­جات تول­تى­رىپ, اقشا توسىپ, جۇيكەسى جۇ­قا­رىپ ءجۇر دەيدى.

ىرىزدىق جورىعىندا جۇرگەن كوپتىڭ كوكەيىندەگى وسى ءبىر ساۋالدار ساتىمەن شەشىلسە, ىرىس تا مولايا تۇسەر ەدى.

اقمولا وبلىسى