ءالى دە بولسا ەلىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى, ۇلت مۇددەسى ءۇشىن جاساعان ەرلىگى, ۇرپاعىنىڭ كەلەشەگىنە الاڭداعان اق نيەتى ەسكەرىلە قويماعان, ەسىمدەرى ەلەنبەي جۇرگەن بابالارىمىز بارشىلىق. الاش جۇرتىنا ناسيحاتى وتە از, تام-تۇمداپ قانا ايتىلاتىن وسىناۋ تۇلعالاردىڭ قاتارىنا كەزىندە قوقان حاندىعىنىڭ ەزگىسىنە تاپ كەلگەن حالقىن قىزعىشتاي قورعاپ, اپەرباقان بيلىكتىڭ كوپتەگەن ءجونسىز ارەكەتتەرىنە اقىل-پاراساتىمەن توقتاۋ سالعان, جۇرەكتىلىگىمەن, اقىلدىلىعىمەن الدىگە ءالسىزدىڭ اقىسىن جەگىزبەي, ەل ۇلەسىنىڭ ورتايماۋىنا قىزمەت ەتكەن ۇسەنباي داتقانى دا قوسقىمىز كەلەدى.
قازاقتىڭ كەشەگى تاريحى ءوز جەرىمىزدە مورلەنىپ, حاتقا ءتۇسىپ ماندىماعاندىقتان, وتكەنىمىزدى وي ولشەمىنە, سانا سارابىنا سالىپ, ولاردى بۇگىنمەن ساباقتاستىرۋدا ەل اۋزىنداعى اڭىز-اڭگىمەلەرگە, تۇلعالاردىڭ جاقىن-جۇراعاتتارىنىڭ ەستەلىكتەرىنە, كوكىرەگى وياۋ كوزكورگەندەردىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنۋ ءادىسىن قولداناتىنىمىز بار. وسىنىڭ نەگىزىندە تاريحي شىندىق سۋ بەتىنە شىعىپ, دالەلدەر مەن دايەكتەر قورىتىلىپ جاتادى. حالىق اۋزىمەن ايتىلعان ماعلۇماتتار كەيدە قاعازعا ءتۇسىپ حاتتالعان, مورلەنگەن دەرەكتەردەن ارتىق بولماسا, كەمشىن تۇسپەيتىنىن دە ەسكەرۋىمىز كەرەك. سوندىقتان, بۇگىن ءبىز اڭگىمەمىزدىڭ ارقاۋى بولعالى تۇرعان كەيىپكەرىمىز – ۇسەنباي داتقا تولەگەن ۇلى جونىندەگى ءسوزىمىزدى ايتۋ بارىسىندا ەل ىشىندەگى ازاماتتاردان ەستىپ-بىلگەنىمىزگە يەك ارتامىز.
تاريح ساحناسىندا ەكى عاسىرعا جۋىق تۋىن تىگىپ, اقىرىندا 1876 جىلى تىزگىن تارتقان قوقان حاندىعى كەزىندە قازاق بايتاعىنا تىرناعىن باتىرىپ, اشكوزدىكپەن اۋىز سالعانى بەلگىلى. ءحىح عاسىردىڭ باسىندا شىمكەنت, تۇركىستان قالالارىن جاۋلاپ العان ولار, كوپ وتپەي, ۇلى, ورتا جانە كىشى ءجۇز قازاقتارى جايلاپ جاتقان ارال تەڭىزىنەن شۋ, ىلە وزەندەرىنە دەيىنگى ارالىقتى باعىندىردى. قوقان بيلىگى جەرگىلىكتى حالىقتى ۋىسىندا ۇستاۋ ءۇشىن باسىپ العان جەرلەردىڭ بارلىعىنا بەكىنىستەر سالدىرىپ, ولاردى ءوز وكىلدەرى ارقىلى باقىلاپ وتىردى. ابدەن كۇشىنە ەنگەن قوقاندىقتار كوشىپ-قونىپ جۇرگەن قازاق رۋلارىنا ءتۇرلى سالىقتار سالىپ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن تۇرالاتىپ جىبەردى. ءتىپتى, قازاق ازاماتتارى وتارشىلاردىڭ قاراماعىندا اسكەري قىزمەت اتقارۋعا مىندەتتەلدى. مۇنىڭ ءبارى جۇرت اراسىندا كوپتەگەن تولقۋلاردىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپ بولدى. كەنەسارىنىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى بولعان, قوقاندىقتار 1864 جىلى زەڭبىرەك اۋزىنا بايلاپ اتقان بايزاق داتقا مامبەت ۇلى, قوقان حانىنىڭ ورداباسىداعى بەگى, «قىزدان زەكەت» دەگەندى شىعارىپ, ەلدىڭ ۇرەيىن العان ءمىرزابيدى قانجارىمەن جارىپ ولتىرگەن مۇسابەك باتىر قالدىبەك ۇلى باستاعان كوتەرىلىستەر – سوزىمىزگە دالەل. ءبىر وكىنىشتىسى, بۇل باس كوتەرۋلەر ءوز دەڭگەيىندە ۇيىمداستىرىلماعاندىقتان, اياۋسىز جانشىلىپ وتىردى. دەگەنمەن, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ باسقىنشىلارعا قارسى كۇرەسى قوقان بيلەۋشىلەرىنىڭ قاتال تالاپتارىن جۇمسارتىپ, ءبىرشاما جەڭىلدىكتەر جاساۋعا ءماجبۇر ەتتى.
جالپى, قوقان بيلىگى وزدەرىنىڭ قۇزىرىنداعى قازاق دالاسىن ۋىسىندا ۇستاپ, مۇنداعى ساياسي جاعدايلاردى باقىلاپ وتىرۋ ماقساتىندا بيلىكتىڭ تىڭ قۇرىلىمىن ەنگىزدى. ءىرى قالالارعا دارۋعالار, ال كەنتتەرگە اكىمدەر تاعايىندادى. ال وسى شاھارلار مەن قالا تەكتەس مەكەندەرگە قاراستى وڭىرلەردى داتقالىقتارعا ءبولدى. ولاردى داتقالار باسقاردى. جوعارىدا اتالعان لاۋازىمدارعا تەك ءوز ادامدارىن عانا بەكىتتى. كەيىننەن, ياعني قوقاندى ومار حان بيلەگەن تۇستا داتقالىقتاردىڭ تىزگىنى قازاق ىشىنەن شىققان بەدەلدى, ەلگە ءسوزى ءوتىمدى تۇلعالارعا دا بەرىلە باستايدى. ويتكەنى, اككى حان حالىقتان الىم-سالىق جيناۋدا, قاجەت كەزىندە ەل ىشىنەن اسكەر جاساقتاۋدا جەرگىلىكتى تۇلعالاردىڭ كۇشىن پايدالانۋدىڭ ءتيىمدى ەكەنىن بىلگەن.
تاريحي دەرەكتەردە ايتىلىپ جۇرگەندەي, سول تۇستاردا, وڭتۇستىك وڭىرىندە ءحىح عاسىردىڭ باسى مەن ورتا شەنىندە 39 داتقالىق بولعان. ال قازاقتان 80-نەن استام داتقا شىققان. بۇلاردىڭ اراسىندا وزدەرىنە بەرىلگەن شەن-شەكپەن ءۇشىن قوقاندىقتاردىڭ الدىندا قۇرداي جورعالاماي, كەرىسىنشە قاراۋىنداعى ەلدىڭ مۇددەسى ءۇشىن ءوز باسىن قاتەرگە تىگە ءجۇرىپ, وتارشىلارعا قارسى تىنىمسىز كۇرەسكەن قازاق داتقالارى كوپ بولعان. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ باسىم بولىگىنىڭ ەسىمدەرى وتە سيرەك ايتىلادى, ءتىپتى, مۇلدە اتالماي كەتكەندەرى دە بار. ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان ۇسەنباي داتقا دا سولاردىڭ ءبىرى.
داتقانىڭ ۇرپاعى, بۇگىندە تۇركىستان قالاسىندا تۇراتىن ايتبەك ەسەنقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, قوڭىرات تايپاسىنىڭ جەتىمدەر رۋىنان شىققان ۇسەنباي تولەگەن ۇلى شامامەن 1777 جىلى تۇركىستان ماڭىنداعى «شوقتاس» دەگەن جەردە تۋعان. ول جاستايىنان زامانا ىزعارىن, باسقىنشىلاردىڭ ەزگىسىنە تۇسكەن حالىقتىڭ اۋىر جاعدايىن تەرەڭ سەزىنىپ وسەدى. ات جالىن تارتىپ مىنەر جاسقا كەلگەننەن باستاپ ەل ىسىنە ارالاسىپ, جاقسىلار مەن جايساڭداردىڭ سوڭىنا ىلەسەدى. ونىڭ بۇلايشا ەرتە ەسەيۋىنە ءتۇرلى ساياسي جانە الەۋمەتتىك جاعدايلار اسەر ەتەدى. اسىرەسە, ۇسەنبايعا وسكەن ورتاسىنىڭ, شىققان تەگىنىڭ وسال بولماعانى كوپتەگەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەگەندەي.
ۇسەنبايدىڭ ارعى اتاسى – تاريحتان بەلگىلى, سۇيەگى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە جەرلەنگەن اتاقتى ءسۇيىلىش باتىر. ءسۇيىلىشتىڭ بەسىنشى ۇرپاعى بەكەت قالپەدەن – بەگەن, قارا, مالباي, جانباي, ايتەي, اقشاي, قاساي تۋعان. وسىلاردىڭ اراسىنداعى قارا اتادان بارقى, تايسويماس تارايدى. بارقىدان اتىعاي, تولەگەن, تەلعوجا باتىر, تاس, سەيدۋالى وربىگەن. ال تولەگەن – وسى ۇسەنبايدىڭ اكەسى. بارقى باتىر بولعان, ال ونىڭ ۇلدارىنىڭ ىشىندەگى تەلقوجا جۇرەكتىلىگىمەن كوزگە تۇسكەن, ەسىمى تاريحتا قالعان تۇلعا.
سوزاق اۋدانى قاراقۇر اۋىلىندا ۇزاق جىل مۇعالىم بولىپ قىزمەت ەتكەن, قازاقتىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنان حابارى مول, شەجىرەلى قاريا, بۇگىندە ومىردەن وزعان جۇماحان تولەباەۆ اعايىمنان ەستىگەنىمدەي, ۇسەنباي ۇزىن بويلى, ءىرى دەنەلى, سوزگە شەشەن, ەلدىڭ ىنتىماق-بىرلىگىن ساقتاپ, ءادىل بيلىك جۇرگىزگەن ءارى جىلقىلى باي ادام بولعان ەكەن. ول اۋليەاتاداعى بايزاق داتقا مامبەت ۇلى, سىر وڭىرىندەگى جانقوجا باتىر نۇرمۇحامەت ۇلى سەكىلدى باسقا دا اتاقتى تۇلعالارمەن تىعىز بايلانىستا بولىپ, ولاردىڭ باسقىنشىلارعا قارسى كۇرەستەرىنە استىرتىن قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىرعان. ساقاداي ساي اسكەرى بار, بيلىك تىزگىنىن بەرىك ۇستاعان قوقان بەكتەرىنە قارسى اشىق كۇرەسۋ سوڭىنا ەرگەن از عانا ەل-جۇرتىن ولىمگە ايداعانمەن بىردەي ەكەنىن تەرەڭ تۇسىنگەن ۇسەنباي جاۋلاپ الۋشىلاردىڭ كوڭىلىن تاپقانسىعان سىڭاي تانىتقانىمەن, نەگىزىنەن بۇكىل جان-دۇنيەسىمەن ءوز حالقىنا قىزمەت ەتىپ وتكەن.
تۇركىستان ماڭىن الىپ جاتقان سانسىز جىلقىلارىن بىلەتىن قوقان بەكتەرى ودان اسكەرگە قاجەتتى ات الىپ تۇرعان. بۇعان امالسىزدان كونگەن ۇسەنباي كەيىننەن جاۋدىڭ كوزىنە جىلقىلارىنىڭ ءبىر بولىگىن عانا كورسەتىپ, قالعانىن قاراتاۋدىڭ كۇنگەيى مەن تەرىسكەي بەتىنىڭ قۋىس-قۋىسىنا جاسىرىپ ۇستاعان. ول تاۋ قويناۋلارىنا قايىرمالاپ, باسقىنشىلاردىڭ نازارىنا ىلىكتىرمەي جۇرگەن وسى جىلقىلارىنىڭ ارقاسىندا جەر-جەرلەردە باس كوتەرىپ جاتقان نيەتتەس اعايىندارىنا, قانداستارىنا ماتەريالدىق كومەك بەرۋدى مىقتاپ قولعا العان. قازاقتىڭ باس كوتەرەر باتىرلارى مەن داتقالارى ۇسەنبايدىڭ بۇل نيەتىن ءتۇسىنىپ, ونى قوقاندىقتارعا قارسى اشىق كۇرەسكە شىعۋعا شاقىرا قويماعان. ويتكەنى, ءمىنىس اتتار مەن قارۋ-جاراق, ازىق-ت ۇلىك سەكىلدى قاجەتتىلىكتەرمەن شىن پەيىلىمەن, ءوز ەركىمەن قامتاماسىز ەتەتىن ۇسەنباي سەكىلدى ازاماتتاردىڭ كوزگە كورىنە قويماعانى ابزال ەدى. ول تاشكەنت, شىمكەنت, سايرام سىندى قالالاردان ۇستا-شەبەرلەر الدىرىپ, ولارعا جاسىرىن تۇردە ەر-تۇرمان, قارۋ-جاراق جاساتىپ, ءوزىنىڭ سەنىمدى جىگىتتەرى ارقىلى كۇرەس جولىندا جۇرگەن قازاق جاساقتارىنا استىرتىن جولداپ وتىرعان. ءتىپتى, ءوز قاراۋىنداعى جىگىتتەردى مۇزداي قارۋلاندىرىپ, قازاق كوتەرىلىسشىلەرىنە كومەككە جىبەرگەن كەزدەرى دە كوپ بولعان.
بىردە ۇسەنبايدىڭ بۇل استىرتىن ءىسى تۇركىستانداعى قوقان حاندىعىنىڭ وكىلى, قالا اكىمى بەگلەربەكتىڭ قۇلاعىنا جەتەدى. شاھار بەگى بۇعان اشۋلانىپ, شوقتاستا وتىرعان ۇسەنبايدى الدىنا اكەلۋگە شابارمانىن باسشى ەتىپ, ونشاقتى ساربازىن جىبەرەدى. شاش ال دەسە باس الۋعا دايىن قوقان جىگىتتەرى اتتارىن ومىراۋلاتىپ, ونىڭ ورداسىن قاعا-ماعا كەلىپ توقتايدى دا, ءبىرى سىرتتا تۇرىپ: «ەي, ۇسەنباي, سىرتقا شىق, سەنى بەگلەربەكتىڭ الدىنا الىپ بارۋىمىز كەرەك», – دەپ وزەۋرەيدى. وسى كەزدە اۋىل جىگىتتەرى دە جينالا قالادى. تاپا-تال تۇستە ورداسىنىڭ الدىن شاڭداتقان اۋمەسەرلەردىڭ قىلىعىنا شامدانعان ۇسەنباي ۇيىنەن شىعىپ, بەكتىڭ ادامدارىنا ءتىل قاتپاستان, ءوز جىگىتتەرىنە ولاردى بايلاپ تاستاۋعا بەلگى بەرەدى. سول زاماتتا قوقان ساربازدارى وزدەرىنە باس سالعان قازاقتارعا لايىقتى قارسىلىق كورسەتە الماي, اتتارىنان اۋدارىلىپ تۇسىرىلەدى. بارلىعىن جىپپەن ماتاپ تاستايدى. ىلە ولاردى ەكەۋ-ەكەۋدەن جۇپتاپ, ءبىر-بىرلەرىنە تەرىس قاراتا بايلاپ, ات ۇستىنە تاڭدىرادى دا ولاردىڭ كولىكتەرىن ەكى-ءۇش جىگىتىنە جەتەكتەتىپ, تۇركىستانعا قاراي جولعا سالىپ جىبەرەدى. مۇنىڭ سوڭى ءبىر جاماندىققا سوقتىراتىنىن سەزگەن اۋىل اقساقالدارى ۇسەنبايعا ارتىق كەتكەنىن ەسكەرتكەنىمەن, پالەندەي ەشتەڭە دەي قويمايدى. ويتكەنى, بەكتىڭ ساربازدارىنان ابدەن جۇرەكتەرى شايلىعىپ قالعان اۋىل تۇرعىندارى: «قوقان اسكەرىن دە وسىلايشا بايلاپ, ات ارتىنا تەرىس قاراتىپ مىنگىزىپ جىبەرۋگە بولادى ەكەن-اۋ», – دەپ, ءبىر جەلپىنىپ قالعان-دى. ال وزىنە سەنىمدى ۇسەنباي ءبىر توپ نوكەرلەرىن ەرتىپ, بەگلەربەكتىڭ ورداسىنا الگىلەردەن بۇرىن جەتەدى دە, بەكتىڭ قابىلداۋىنا كىرەدى. ىلە ەكى جاقتىڭ جاۋاپتاسۋى باستالىپ كەتەدى.
ءبىرىنشى ءسوز العان توردەگى بەك:
– سويلە, ۇسەنباي, ءجۇرىسىڭ قاۋىرت, ءتۇسىڭ سۋىق قوي. كوزىڭە شايتان كورىندى مە, نە بولدى سونشا؟ – دەپ كەكەتە ءتىل قاتادى.
ۇسەنباي ىركىلمەستەن:
– بەگىمىزدىڭ كىسى شاپتىرىپ, شاقىرتۋىنىڭ سەبەبىن ءبىلۋ ءۇشىن قاۋىرت ءجۇرىپ كەلگەنىم راس. ال جىلى ءوڭىمدى سۋىتقان سەنىڭ شابارماندارىڭ. تال تۇستە ءۇيىمنىڭ الدىن شاڭداتقان اڭگۇدىكتەرىڭنىڭ قىلىعى جۇرەگىمە شانشۋداي قادالىپ تۇر. «ۇسەنباي – مەنىڭ ق ۇلىم, وعان بارىپ نە ىستەسەڭدەر دە رۇقسات» دەپ ءجون سىلتەگەن بەگىمىز بۇعان نە دەر ەكەن؟ – دەپ توقتايدى.
بەگلەربەك:
– ءاي, اقىماقتار-اي, ولارعا سەنىمەن سىپايى سويلەسىڭدەر دەپ ەدىم عوي, جىگىتتەردەن ءبىر قاتەلىك كەتكەن بولار, ولارعا ءوزىم سازايىن بەرەمىن, – دەپ ول جۇمسارا سويلەيدى.
ۇسەنباي:
– ولار ونسىز دا سازايىن تارتتى. كورگەنسىز جىگىتتەرىڭدى ات ۇستىنە تاڭىپ, ءتۇركىستانعا قاراي بەتتەرىن تۇزەپ جىبەرگەنمىن.
– قالاي؟! جەڭىمپاز ساربازدارىمدى جازالايتىنداي سەن كىمسىڭ؟ – دەپ بەگلەربەك اقىرا ورنىنان تۇرىپ كەتەدى.
بۇعان ساسا قويماعان ۇسەنباي:
– بەگىمىزگە ابىروي اپەرمەيتىن ساربازسىماقتاردىڭ سازايىن تارتقىزعانىم ابەستىك پە؟ – دەيدى.
بەگلەربەك:
– جۇزبە-ءجۇز كەزدەسكەندە «بەك» دەيسىڭدەر, بىلاي شىعا بىلگەندەرىڭدى ىستەپ, جاۋلارىممەن قولتىقتاسىپ كەتەسىڭدەر. مەنىڭ ەستۋىمشە, الگى ونبەس ىسكە باس بولىپ, قوقاننىڭ نوقتاسىن كيگىسى كەلمەي كەردەڭدەگەن قازاقتارعا بارىڭدى بەرىپ بولىسادى ەكەنسىڭ. بۇعان نە دەيسىڭ؟ – دەيدى.
ۇسەنباي:
– سۇراعانىڭدى بەرىپ وتىرعان ماعان سەنەسىڭ بە, الدە قايداعى ءبىر وسەكشىلەردىڭ جەل ءسوزىنىڭ ىعىنا جىعىلاسىڭ با؟
بەگلەربەك از-كەم ۇنسىزدىكتەن كەيىن ىڭىرانا:
– جارايدى, ساعان سەنەيىن, بىراق مەنىڭ جاۋلارىم سەنىڭ دوستارىڭ ەكەنىن جاقسى بىلەمىن. ابايلا, اشكەرە بولعان كۇنى تۇقىمىڭدى قۇرتامىن, – دەيدى.
شىن مانىندە, ۇسەنبايدىڭ ءوز قانداستارىنا بارىن سالا كومەكتەسىپ جۇرگەنىنە, كوتەرىلىس كوسەمدەرىمەن تىعىز بايلانىستا ەكەنىنە بەگلەربەكتىڭ دالەلدەرى كوپ ەدى. بىراق, ول ءوز حانىنىڭ قازاقتىڭ ىشىندەگى بەدەلدى, سوزىمەن دە, ىسىمەن دە ىقپالدى ادامداردى الداۋسىراتىپ ۇستاۋعا, ولارعا تىم قاتال قاراماۋعا بايلانىستى بەرگەن پارمەنىنەن اسا الماعان. ويتكەنى, ەلگە ءسوزى قادىرلى قازاقتاردى وزدەرىنە تارتا بىلمەسە, وڭىردەگى داۋرەندەرى ۇزاققا سوزىلمايتىنىن قوقان بيلەۋشىلەرى تەرەڭ تۇسىنەتىن.
ۇسەنبايدىڭ اكىم ورداسىنان ەڭسەسىن تۇسىرمەي شىعۋى سارايداعى لاۋازىم يەلەرىن تاڭ-تاماشا قالدىرادى. ويتكەنى, ءبارى دە قازاق بايىنىڭ تۇتقىندالاتىنى ءسوزسىز دەپ ويلاعان-دى. بىراق جاعداي باسقاشا ءوربيدى.
وسىدان باستاپ تۇركىستان اكىمى ونىڭ ءىزىن اڭدىتىپ, قىر سوڭىنا تىڭشىلارىن سالىپ قويادى. مۇنى سەزىپ-ءبىلىپ جۇرگەن ۇسەنباي اسا ساق قيمىلداپ, وڭتۇستىك وڭىرىندەگى قازاقتىڭ ايتۋلى ادامدارىمەن قارىم-قاتىناسىن ۇزە قويمايدى.
ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىن قۇزىرىنا قاراتقان قوقان حاندىعى وزدەرى جاۋلاپ العان جەرلەرگە سارت-وزبەكتەردى قونىستاندىرۋ ساياساتىن جۇرگىزگەن. ونداعى ماقساتى جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي ىقپالىنا باسەكەلەسەتىن بالاما كۇش قالىپتاستىرۋ ەدى. وسى ساياساتتىڭ سەبەبىمەن سوزاق دالاسىنا دا قازاقتار «سارت» دەپ اتاپ كەتكەن وزبەكتەر قونىستاندىرىلدى. ولار سوزاق قالاسىنا, سونداي-اق قاراتاۋدان باستاۋ الار ءىرىلى-ۇساقتى وزەندەردىڭ بويىنا كوشىرىلىپ اپارىلدى. بۇلاردىڭ بويىندا تاسسىز قارا توپىراقتى ءارى تىڭ, ەگىن ەگۋگە ىڭعايلى اشىق الاڭقايلار كوپتەپ كەزدەسەدى. مىنە, وسىنداي جەرلەرگە تابان تىرەگەن وزبەكتەر قوقاندىقتاردىڭ از بولسا دا سۇيەنىشىنە اينالدى. بۇل قالىپتاسقان احۋال قازاقتار ءۇشىن ءتيىمسىز بولدى. سەبەبى, باستاۋىن قاراتاۋدىڭ تەرىسكەي بەتىنەن الاتىن تورلان, بالدىسۋ, جىلىبۇلاق, سۋىندىق, قاراقۇر, التىن تاۋ, راڭ سەكىلدى وزەندەردىڭ بويىن ەركىن جايلاپ جۇرگەن جەرگىلىكتى حالىق قوقان بيلىگى تاراپىنان بىرقاتار شەكتەۋلەرگە تاپ بولدى. مۇنىڭ ءبارى تەك سوزاق قازاقتارىن عانا ەمەس, كۇنگەي بەتتەگى, ياعني تۇركىستان قالاسى ماڭىن مەكەندەگەن, جايىلىم القاپتارى كۇن سايىن تارىلىپ بارا جاتقان اعايىندى دا ويلانتۋمەن بولادى. ويتكەنى, ولار ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىلارىن, ۋاق مالدارىن قۇنارلى كەلەتىن قۋاڭ ءشوپتى سوزاق دالاسىنا جايۋدى كوكسەيتىن. بىراق, قولدىڭ قىسقالىعى وعان مۇمكىندىك بەرمەيدى. وسى قارساڭدا قوقان حاندىعى ءبىرشاما قيىندىقتاردى باستان وتكەرىپ جاتىر ەدى. سىرتقى كۇشتەرمەن سوعىستار, ىشكى باس كوتەرۋلەر حاندىقتىڭ ىرگەسىن شايقالتا باستاعان-دى. سوعان بايلانىستى حاندىق تاراپىنان جەرگىلىكتى حالىق اراسىنان ءسوزى ءوتىمدى, بەدەلدى ادامدارعا شەن-شەكپەن ۇلەستىرىپ, وزدەرىنە تارتىپ, سولار ارقىلى ەل ىشىندەگى ىقپالىن ساقتاپ قالۋ امالىن كەڭىنەن قولداندى. ءتىپتى, رەتى كەلگەندە, قوقان اكىمدەرى مەن بەكتەرى قازاق رۋلارىمەن قىز الىسىپ, قىز بەرىسىپ, قۇداندالى بولۋ ماسەلەسىنە دە نازار اۋداردى. ويتكەنى, قازاق ۇلتىنىڭ قۇدالىق جاعدايىنداعى قارىم-قاتىناسقا زور ءمان بەرەتىنىن, مۇنىڭ ىشكى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدا وزىندىك ورنى بولاتىنىن جاقسى بىلەتىن.
سول تۇستا تاشكەنت قۇشبەگى تاراپىنان ۇسەنبايعا داتقا شەنى بەرىلەدى. ونى بۇل دارەجەگە تۇركىستان اكىمى بەگلەربەك ۇسىنادى. قوقان حاندىعىنا دەگەن كوزقاراسىنىڭ جاقسى ەمەس ەكەنىن قالا اكىمى بىلە تۇرا, ۇسەنبايدىڭ اتالعان لاۋازىمدى العانىن قالايدى. سەبەبى, بەگلەربەككە ونىڭ مۇلدە تەرىس قاراپ كەتپەۋى اسا قاجەت بولعان. بەدەلى بۇرىنعىدان دا وسە تۇسكەن ۇسەنباي داتقالىقتىڭ ءمورىن العان سوڭ ءوز قاراۋىنداعى ەلدىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋدى ويلاپ, قاراتاۋدىڭ تەرىسكەي بەتىنە, ياعني سوزاق دالاسىنا ويىسۋدى كوزدەيدى («ۇسەنباي داتقانىڭ تايشىعى «221» دەگەن جازۋ بار بۇل ءمور قاراقۇر اۋىلىنىڭ تۇرعىنى جەڭىس قاسىمقۇلوۆتىڭ ۇيىندە ساقتاۋلى تۇر). بۇل ءۇشىن قوقان بيلىگىنەن ارنايى رۇقسات كەرەك ەدى. ال ۇسەنبايدىڭ تۇركىستان ماڭىنان ۇزاپ, تەرىسكەي اسىپ كەتۋى قوقان وكىلدەرىنە قولايسىز بولاتىن. شىنىندا, بيلىكتىڭ يەگى استىندا جۇرسە دە ءوزىنىڭ جان قالاۋىن ىسكە اسىرىپ جۇرگەن داتقا سوزاققا ءوتىپ كەتسە, قوقان حاندىعىنا قارسى كۇرەسكە شىققان قازاق تۇلعالارىمەن الاڭسىز, ەركىن بايلانىسقا تۇسەتىنى باسى اشىق ماسەلە ەدى.
سول كەزدەردە داتقانىڭ ءحانىمبيبى اتتى اقىلىنا كوركى ساي نەمەرە قارىنداسىنا بەگلەربەكتىڭ كوڭىلى اۋىپ, ءسوز سالادى. قىز دا قوقان حاندىعى وكىلىنىڭ ۇسىنىسىن بوتەن كورمەيدى. قارىنداسىنىڭ مەسەلىن جىعۋدى ءجون كورمەگەن ۇسەنباي ەكەۋىنىڭ قوسىلۋىنا كەدەرگى كەلتىرمەيدى. كوپ ۇزاماي بەگلەربەك قازاقتار جاعىن قۇدالىققا شاقىرادى. ءحانىمبيبى توركىن جۇرتىنىڭ ادامدارىن ۇسەنباي اعاسىنىڭ باسقارىپ كەلۋىن سۇراپ, ەلىنە كىسى جىبەرەدى. سودان تۇركىستان اكىمى قوناقتارىنا بارىنشا قۇرمەت كورسەتىپ, لايىقتى دەڭگەيدە كۇتىپ الادى. ەكى جاق تا ءبىر-ءبىرلەرىنە كوڭىلدەرى تولىپ, الىس-بەرىس جاسالىپ, اقىرىندا تارقاساتىن ءسات تە كەلىپ جەتەدى. بەگلەربەك قايىناعاسىنا قۇرمەتىن ءبىلدىرىپ, ونىڭ الدىنا ءۇش اقبوز اتتى كولدەنەڭ تارتادى. سوندا قوقاندىق كۇيەۋ بالاعا ۇسەنباي:
– پەيىلىڭە راحمەت. ءوزىمنىڭ دە اياق ارتارىم جەتكىلىكتى. ودان دا ماعان تەرىسكەيدەگى قاراقۇر وزەنىنىڭ بويىنا جانە ونىڭ شىعىسى مەن باتىسىنا قونىستانۋىما رۇقسات بەر, – دەيدى. داتقانىڭ الگى وزەننىڭ شىعىسى مەن باتىسىن قوسا سۇراۋىندا ۇلكەن ءمان بار ەدى. ويتكەنى, قاراقۇردىڭ ەكى جاعىنداعى التىن تاۋ, راڭ, بۇرىنعى اتاۋى بەلگىسىز, قازىر تاۋ شاعا دەپ اتالاتىن وزەندەردى دە قامتىپ قالۋدى كوزدەگەن.
مۇنداي ماسەلەنى وزىنەن جوعارى تۇرعان حان ارقىلى شەشۋ قاجەتتىگىن جاقسى بىلەتىن بەگلەربەك قايىن جۇرتىنىڭ الدىندا تومەندەگىسى كەلمەي, كەلىسىمىن بەرەدى. ونىڭ ۇستىنە ءحانىمبيبى دە اعاسىنىڭ تىلەگىن جەرگە تاستاماۋدى سۇراعانداي, كۇيەۋىنە يشارات بىلدىرگەن دەسەدى.
سول ساتتە قىز اعاسىنا قاراپ:
– ءسىز كەلگەلى بەرى اعالىعىڭىز ءۇشىن قانداي سىي كورسەتەرىمدى بىلمەي ءجۇرمىن. نە تىلەگىڭىز بار, ايتىڭىزشى, – دەيدى.
ۇسەنباي:
– نيەتىڭە راحمەت. ەشتەڭە كەرەك ەمەس. قالاعانىمدى الىپ كەتىپ بارامىن, – دەيدى.
سوندا ءحانىمبيبى:
– تەرىسكەيگە بارعاندا ورداڭىزدى تىگەتىن قولايلى ءبىر جەر تاڭداساڭىزشى. اعالىعىڭىزعا العىس رەتىندە سونى بەرگىزەيىن, – دەپ كۇيەۋىنە نازدانا قارايدى. بۇل ۇسىنىسقا نە دەرىن بىلمەي قالعان ۇسەنبايعا سەرىكتەرى:
– قارىنداسىڭىزدىڭ ايتقانى ءجون. بىزدەن كەڭەس سۇراساڭىز, سوزاق قامالى مەن قاراقۇر وزەنىنىڭ ورتاسىنداعى ءوزىڭىز تالاي كورگەن, بۇرقىلداعان بۇلاقتارى كوپ, ءۇستى جازىق توبەنى تاڭداڭىز. سول اراعا ورداڭىزدى تىگىپ, ەلىڭىزگە اعالىق جاساپ وتىرىڭىز, – دەيدى.
كوپ ۇزاماي, شامامەن 1830 جىلى ۇسەنباي داتقا وزىنە قاراستى ەلدى كۇنگەيدەن تەرىسكەيگە, ياعني قاراقۇر وزەنىنىڭ بويىنا كوشىرىپ اكەلەدى. ءوزى الگى بۇلاقتى توبەنىڭ ۇستىنە جايعاسادى. كەيىننەن بۇل جەر «اعالىق» اتالادى. بۇگىندە ونى جۇرت «اعالاق» دەپ كەتكەن. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, داتقانىڭ بەيىتى ءدال وسى جەردە ورنالاسقان.
ۇسەنبايدىڭ سوزاق وڭىرىنە كوشىپ بارۋى قازاقتىڭ بىرقاتار رۋلارىنا ايتارلىقتاي جەڭىلدىك اكەلدى. ويتكەنى, تۇركىستان ماڭىندا مالىنا ءورىس ىزدەگەن ءارى قوقان اسكەرلەرىنىڭ كوز الدىندا جالتاقتاعان رۋلار داتقانى ساعالاپ بارىپ, قاراتاۋدىڭ تەرىسكەي بەتىندەگى وزەندەردى بويلاي جايعاستى. داتقا وزىنەن جەر سۇراپ كەلگەن قازاق رۋلارىنىڭ ەشقايسىسىنىڭ دا بەتىن قاقپاعان. قايتا, كەرىسىنشە ولاردىڭ اينالاسىنا كوپتەپ كەلگەنىن قالايدى. نيەتى اق, مىرزا كوڭىلدى ۇسەنبايدى پانا تۇتقان قازاقتاردىڭ اراسىندا, اسىرەسە, جوق-جۇتاڭدار كوپ بولعان.
قازىرگى تاڭدا سوزاق جەرىندە «تاۋ شاعا», «بالا شاعا», «شاعا» دەگەن جەر-سۋ اتتارى كەزدەسەدى. بۇلاردىڭ وسىلاي ايتىلۋىنىڭ وزىندىك سىرى بار. داتقا وزىنەن قونىستانۋعا جەر سۇراي كەلگەن اعايىندارىنا: «بالا-شاعانىڭ نەسىبەسى عوي. بارىڭدار دا جايعاسىڭدار», دەپ جولعا سالىپ جىبەرەدى ەكەن. سودان كەلىپ, تەرىسكەيدە بىرقاتار جەر «شاعا» سوزىمەن بايلانىستىرىلا اتالىپ كەتكەن («شاعا» ءسوزى پارسى تىلىنەن ەنگەن, ونىڭ قازاقشا ماعىناسى «بالا», «ءسابي» دەگەندى بىلدىرەدى. – ج.ب.).
وسى ارادا ەرەكشە ءبىر توقتالا كەتەر جايت, ۇسەنبايدىڭ سوزاق دالاسىنا قونىستانۋى شىن مانىندە بۇل جەرلەردى قوقان حاندىعىنان ازات ەتۋگە العىشارت جاساپ بەردى. ويتكەنى, كەزىندە جاۋلاپ الۋشىلاردىڭ كۇشىمەن ورنالاسقان سارت-وزبەكتەر قاراتاۋدىڭ كۇنگەيىنەن كەلىپ قونىستانعان قازاق رۋلارىنىڭ تاراپىنان ىسىرىلىپ, قايتادان تۇركىستان ماڭىنا اۋا كوشەدى. ولارعا قوقان بيلىگى تاراپىنان جارتىمدى قولداۋ بولا قويمادى. بۇگىندە سوزاق اۋىلىندا جاساپ جاتقان وزبەكتەر سول زاماندا تاۋ اسىپ كوشۋگە جاعدايلارى كەلمەگەن سوڭ لاجسىزدان قالىپ قويعان جاتاقتاردىڭ ۇرپاقتارى دەگەن ءسوز بار. مۇنى شىندىقتان الشاق دەي المايمىز.
بۇل قالىپتاسقان جاعداي قوقان حاندىعىنىڭ سوزاق وڭىرىندەگى ىقپالىن السىرەتىپ جىبەرەدى. سول زاماندارداعى وقيعالاردى ءبىرشاما بىلەتىن قاريالاردان ەستىگەنىمىزدەي, ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا, شامامەن 1841 جىلى سوزاق قامالى ءۇشىن بولعان سوعىستا كەنەسارى حان جەرگىلىكتى حالىقتان بارىنشا قولداۋ تاپقان. ارينە, مۇنىڭ ءبارى ۇسەنباي سىندى تۇلعالاردىڭ قوقان بيلىگىنىڭ السىرەتە ءتۇسۋ ماقساتىندا جىلدار بويى تالماي جۇرگىزگەن نازىك ساياساتىنىڭ ءبىر كورىنىسى ەدى.
قازىرگى تاڭدا ۇسەنباي داتقا جونىندە ءبىرشاما دەرەكتەر بىلەتىن ازاماتتار قاتارى ازايىپ كەلەدى. بۇلاردىڭ ءبىرى – سوزاقتىق اقىن, داتقانىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ەسكەرمەس جاقسىمبەتوۆ. ەندى اڭگىمەمىزدى وسى كىسى ايتقان دەرەكتەرمەن تولىقتىرا تۇسەيىك.
ە.جاقسىمبەتوۆ: «اتامىز بۇكىل ءتۇركىستان ءوڭىرى مەن ارقا ەلىنە تانىمال, سىيلى بولعان. اسىرەسە, اقمولا دۋانباسى, بەلگىلى ەردەن بي ساندىباي ۇلى, اقساق تورە, ارعىن اعىباي باتىر جانە بىرقاتار نايمان, تاما بيلەرى ونىڭ ءسوزىن جەرگە تاستاماي, قادىرلەپ وتكەن ەكەن. ەردەن ءبيدىڭ نەمەرەسىن ءوز ۇلى بەكبولاتتان وربىگەن يساعا ايتتىرىپ, قۇدا بولعان.
مايلىقوجانىڭ «قارانىڭ ءوتتى حاندارى» دەگەن تولعاۋىندا:
بارقى اتالىق بالاسى,
اتىعاي باتىر, تولەگەن.
ۇسەنبايدىڭ بەتىنە,
قارسى بوپ ەشكىم كەلمەگەن.
بايزاقتاي* التايى
قازاقتا تۋماس ەنەدەن, – دەپ جىرلاعان.
ء(حىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن, ەل ءسوزىن سويلەگەن بايزاق ەسىمدى ەكى داتقا بار. بۇلاردىڭ ءبىرىنشىسى – دۋلات تايپاسىنىڭ شىمىر رۋىنان شىققان اتاقتى بايزاق داتقا مامبەت ۇلى بولسا, ەكىنشىسى – قوڭىرات تايپاسىنىڭ جەتىمدەر رۋىنىڭ كىسىسى بايزاق داتقا بيتابار ۇلى*. سوڭعىسى اتاقتى مولدا مۇسا اقىننىڭ اكەسى. – ج.ب.).
سونداي-اق, سوزاق اۋدانى سىزعان اۋىلىنان شىققان ءدۇلدۇل اقىن ءارى بي بەگالى كۇلەن ۇلى ۇسەنباي داتقانىڭ نەمەرەسى, بولىس نۇرلان سالىقباي ۇلىنا ءوزىنىڭ داۋلى بولعان ءبىر جاعدايىن ايتقاندا:
ارعى اتاڭ بي اتانعان قارا, بارقى,
بي بولىپتى اۋلەتىڭنىڭ ءبارى جالپى.
بيتابار, ەر بايزاق پەن بي ۇسەنباي,
اسپاعان قاي جەرلەردە اتاق-داڭقى.
قوڭىراتتىڭ سەندەر ەدىڭ ۇلكەن اۋىلى,
ۇلكەن اۋىل بولۋعا بولعان قاۋلى.
قۇدايىم مەنى وسىنداي تەنتەك قىلدى,
وزىڭدەي اتا ۇلىمەن بولىپ داۋلى, – دەپ جىرلايدى.
قازاقتىڭ بۇل اتاقتى اقىندارىنىڭ جىرىندا ۇسەنباي داتقانىڭ ءسوز بولۋى ول كىسىنىڭ تەگىن ادام ەمەستىگىن كورسەتسە كەرەك.
ۇسەنباي اتا ۇستامدى, سوزگە بەرىك, ءبارىن دە اقىلمەن شەشەتىن, شەشەن سويلەيتىن كىسى بولىپتى. «ايتىلعان ءسوز – اتىلعان وق» دەپ, پايىمدىلىقپەن كىسىلىك ارتتىرىپتى. اتامىزدان كوپ ۇلاعاتتى سوزدەر حالىق اراسىنا تاراپ كەتكەن. ولاردى ەلدەگى ەسكى كوزدەر ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتپاي, ءسوز اراسىندا قولدانىپ كەلەدى. ماسەلەن, ۇسەنبايدان «ادامدى كىسى ەتەتىن دە, قۇرتاتىن دا ءسوز», «ەلدى بىرىكتىرەتىن دە, ىرىتەتىن دە ءسوز», «كىسىلىك كىشىلىكتەن تۋادى», «اتقا مىنگەنگە اعايىن امانات», «بيلىككە ەمەس, بىرلىككە جاقىن بول», «ءبىرىڭدى ءبىرىڭ كەمسىتپە, ەڭبەكتى مەنشىكتە», «باسىڭا باق قونسا, اۋماعىڭدى باق», «دۇشپان ىنتىماقتى جەردە بىرلىگىڭدى بەرمە», «كوپ تىڭداپ از سويلە, از سويلەسەڭ دە ساز سويلە», «قارنى توق ادام كىسى ەمەس, كەمتارعا قارايلاسقان كىسى», «ەلدىڭ تۇماۋى ەستىگە تيەدى», «اعايىننىڭ اۋزى اراز, جۇرەگى تاتۋ», «تاتۋلىق – توقتىق, ارازدىق – اشتىق», «ۇرپاعىڭدى ويلا, ۇمىتىلمايسىڭ» دەگەن ناقىل سوزدەر قالعان», – دەيدى.
ۇسەنباي اتا 1865 جىلى 88 جاسىندا سوزاق جەرىندە قايتىس بولعان. سۇيەگى سوزاق جانە قاراقۇر اۋىلدارىنىڭ ورتاسىنداعى اعالاق دەگەن جەردەگى بيىكتەۋ, ءۇستى جالپاق, ءار تۇسىنان بۇلاقتار ساۋلاعان, قالىڭ ءشيلى توبەشىككە ءوزى ءتىرى كەزىندە سالدىرعان كەسەنەگە قويىلعان. وسىدان ءبىراز بۇرىن اتانىڭ ۇرپاقتارى كەسەنەنى جاڭعىرتىپ, ەڭسەسىن قايتا كوتەردى. بۇگىندە سوزاق اۋدانى قاراقۇر اۋىلىنىڭ ورتالىق كوشەسى ۇسەنباي داتقا تولەگەن ۇلىنىڭ ەسىمىمەن اتالادى. بۇل جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ەل ارىسىنا دەگەن ىستىق ىقىلاسىنىڭ ءبىر بەلگىسى عانا. الايدا, بابامىزدىڭ ەسىمىن ۇلىقتاپ, ورەلى ىستەرىن ناسيحاتتاۋ الداعى ۋاقىتتا جۇيەلى تۇردە قولعا الىنار دەپ ويلايمىز. ويتكەنى, قازاق ءوزىنىڭ داڭقتى ۇلدارىن ۇمىتپايتىن حالىق.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان».
ءالى دە بولسا ەلىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى, ۇلت مۇددەسى ءۇشىن جاساعان ەرلىگى, ۇرپاعىنىڭ كەلەشەگىنە الاڭداعان اق نيەتى ەسكەرىلە قويماعان, ەسىمدەرى ەلەنبەي جۇرگەن بابالارىمىز بارشىلىق. الاش جۇرتىنا ناسيحاتى وتە از, تام-تۇمداپ قانا ايتىلاتىن وسىناۋ تۇلعالاردىڭ قاتارىنا كەزىندە قوقان حاندىعىنىڭ ەزگىسىنە تاپ كەلگەن حالقىن قىزعىشتاي قورعاپ, اپەرباقان بيلىكتىڭ كوپتەگەن ءجونسىز ارەكەتتەرىنە اقىل-پاراساتىمەن توقتاۋ سالعان, جۇرەكتىلىگىمەن, اقىلدىلىعىمەن الدىگە ءالسىزدىڭ اقىسىن جەگىزبەي, ەل ۇلەسىنىڭ ورتايماۋىنا قىزمەت ەتكەن ۇسەنباي داتقانى دا قوسقىمىز كەلەدى.
قازاقتىڭ كەشەگى تاريحى ءوز جەرىمىزدە مورلەنىپ, حاتقا ءتۇسىپ ماندىماعاندىقتان, وتكەنىمىزدى وي ولشەمىنە, سانا سارابىنا سالىپ, ولاردى بۇگىنمەن ساباقتاستىرۋدا ەل اۋزىنداعى اڭىز-اڭگىمەلەرگە, تۇلعالاردىڭ جاقىن-جۇراعاتتارىنىڭ ەستەلىكتەرىنە, كوكىرەگى وياۋ كوزكورگەندەردىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنۋ ءادىسىن قولداناتىنىمىز بار. وسىنىڭ نەگىزىندە تاريحي شىندىق سۋ بەتىنە شىعىپ, دالەلدەر مەن دايەكتەر قورىتىلىپ جاتادى. حالىق اۋزىمەن ايتىلعان ماعلۇماتتار كەيدە قاعازعا ءتۇسىپ حاتتالعان, مورلەنگەن دەرەكتەردەن ارتىق بولماسا, كەمشىن تۇسپەيتىنىن دە ەسكەرۋىمىز كەرەك. سوندىقتان, بۇگىن ءبىز اڭگىمەمىزدىڭ ارقاۋى بولعالى تۇرعان كەيىپكەرىمىز – ۇسەنباي داتقا تولەگەن ۇلى جونىندەگى ءسوزىمىزدى ايتۋ بارىسىندا ەل ىشىندەگى ازاماتتاردان ەستىپ-بىلگەنىمىزگە يەك ارتامىز.
تاريح ساحناسىندا ەكى عاسىرعا جۋىق تۋىن تىگىپ, اقىرىندا 1876 جىلى تىزگىن تارتقان قوقان حاندىعى كەزىندە قازاق بايتاعىنا تىرناعىن باتىرىپ, اشكوزدىكپەن اۋىز سالعانى بەلگىلى. ءحىح عاسىردىڭ باسىندا شىمكەنت, تۇركىستان قالالارىن جاۋلاپ العان ولار, كوپ وتپەي, ۇلى, ورتا جانە كىشى ءجۇز قازاقتارى جايلاپ جاتقان ارال تەڭىزىنەن شۋ, ىلە وزەندەرىنە دەيىنگى ارالىقتى باعىندىردى. قوقان بيلىگى جەرگىلىكتى حالىقتى ۋىسىندا ۇستاۋ ءۇشىن باسىپ العان جەرلەردىڭ بارلىعىنا بەكىنىستەر سالدىرىپ, ولاردى ءوز وكىلدەرى ارقىلى باقىلاپ وتىردى. ابدەن كۇشىنە ەنگەن قوقاندىقتار كوشىپ-قونىپ جۇرگەن قازاق رۋلارىنا ءتۇرلى سالىقتار سالىپ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن تۇرالاتىپ جىبەردى. ءتىپتى, قازاق ازاماتتارى وتارشىلاردىڭ قاراماعىندا اسكەري قىزمەت اتقارۋعا مىندەتتەلدى. مۇنىڭ ءبارى جۇرت اراسىندا كوپتەگەن تولقۋلاردىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپ بولدى. كەنەسارىنىڭ سەنىمدى سەرىكتەرىنىڭ ءبىرى بولعان, قوقاندىقتار 1864 جىلى زەڭبىرەك اۋزىنا بايلاپ اتقان بايزاق داتقا مامبەت ۇلى, قوقان حانىنىڭ ورداباسىداعى بەگى, «قىزدان زەكەت» دەگەندى شىعارىپ, ەلدىڭ ۇرەيىن العان ءمىرزابيدى قانجارىمەن جارىپ ولتىرگەن مۇسابەك باتىر قالدىبەك ۇلى باستاعان كوتەرىلىستەر – سوزىمىزگە دالەل. ءبىر وكىنىشتىسى, بۇل باس كوتەرۋلەر ءوز دەڭگەيىندە ۇيىمداستىرىلماعاندىقتان, اياۋسىز جانشىلىپ وتىردى. دەگەنمەن, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ باسقىنشىلارعا قارسى كۇرەسى قوقان بيلەۋشىلەرىنىڭ قاتال تالاپتارىن جۇمسارتىپ, ءبىرشاما جەڭىلدىكتەر جاساۋعا ءماجبۇر ەتتى.
جالپى, قوقان بيلىگى وزدەرىنىڭ قۇزىرىنداعى قازاق دالاسىن ۋىسىندا ۇستاپ, مۇنداعى ساياسي جاعدايلاردى باقىلاپ وتىرۋ ماقساتىندا بيلىكتىڭ تىڭ قۇرىلىمىن ەنگىزدى. ءىرى قالالارعا دارۋعالار, ال كەنتتەرگە اكىمدەر تاعايىندادى. ال وسى شاھارلار مەن قالا تەكتەس مەكەندەرگە قاراستى وڭىرلەردى داتقالىقتارعا ءبولدى. ولاردى داتقالار باسقاردى. جوعارىدا اتالعان لاۋازىمدارعا تەك ءوز ادامدارىن عانا بەكىتتى. كەيىننەن, ياعني قوقاندى ومار حان بيلەگەن تۇستا داتقالىقتاردىڭ تىزگىنى قازاق ىشىنەن شىققان بەدەلدى, ەلگە ءسوزى ءوتىمدى تۇلعالارعا دا بەرىلە باستايدى. ويتكەنى, اككى حان حالىقتان الىم-سالىق جيناۋدا, قاجەت كەزىندە ەل ىشىنەن اسكەر جاساقتاۋدا جەرگىلىكتى تۇلعالاردىڭ كۇشىن پايدالانۋدىڭ ءتيىمدى ەكەنىن بىلگەن.
تاريحي دەرەكتەردە ايتىلىپ جۇرگەندەي, سول تۇستاردا, وڭتۇستىك وڭىرىندە ءحىح عاسىردىڭ باسى مەن ورتا شەنىندە 39 داتقالىق بولعان. ال قازاقتان 80-نەن استام داتقا شىققان. بۇلاردىڭ اراسىندا وزدەرىنە بەرىلگەن شەن-شەكپەن ءۇشىن قوقاندىقتاردىڭ الدىندا قۇرداي جورعالاماي, كەرىسىنشە قاراۋىنداعى ەلدىڭ مۇددەسى ءۇشىن ءوز باسىن قاتەرگە تىگە ءجۇرىپ, وتارشىلارعا قارسى تىنىمسىز كۇرەسكەن قازاق داتقالارى كوپ بولعان. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ باسىم بولىگىنىڭ ەسىمدەرى وتە سيرەك ايتىلادى, ءتىپتى, مۇلدە اتالماي كەتكەندەرى دە بار. ءبىز ءسوز ەتكەلى وتىرعان ۇسەنباي داتقا دا سولاردىڭ ءبىرى.
داتقانىڭ ۇرپاعى, بۇگىندە تۇركىستان قالاسىندا تۇراتىن ايتبەك ەسەنقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, قوڭىرات تايپاسىنىڭ جەتىمدەر رۋىنان شىققان ۇسەنباي تولەگەن ۇلى شامامەن 1777 جىلى تۇركىستان ماڭىنداعى «شوقتاس» دەگەن جەردە تۋعان. ول جاستايىنان زامانا ىزعارىن, باسقىنشىلاردىڭ ەزگىسىنە تۇسكەن حالىقتىڭ اۋىر جاعدايىن تەرەڭ سەزىنىپ وسەدى. ات جالىن تارتىپ مىنەر جاسقا كەلگەننەن باستاپ ەل ىسىنە ارالاسىپ, جاقسىلار مەن جايساڭداردىڭ سوڭىنا ىلەسەدى. ونىڭ بۇلايشا ەرتە ەسەيۋىنە ءتۇرلى ساياسي جانە الەۋمەتتىك جاعدايلار اسەر ەتەدى. اسىرەسە, ۇسەنبايعا وسكەن ورتاسىنىڭ, شىققان تەگىنىڭ وسال بولماعانى كوپتەگەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەگەندەي.
ۇسەنبايدىڭ ارعى اتاسى – تاريحتان بەلگىلى, سۇيەگى قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنە جەرلەنگەن اتاقتى ءسۇيىلىش باتىر. ءسۇيىلىشتىڭ بەسىنشى ۇرپاعى بەكەت قالپەدەن – بەگەن, قارا, مالباي, جانباي, ايتەي, اقشاي, قاساي تۋعان. وسىلاردىڭ اراسىنداعى قارا اتادان بارقى, تايسويماس تارايدى. بارقىدان اتىعاي, تولەگەن, تەلعوجا باتىر, تاس, سەيدۋالى وربىگەن. ال تولەگەن – وسى ۇسەنبايدىڭ اكەسى. بارقى باتىر بولعان, ال ونىڭ ۇلدارىنىڭ ىشىندەگى تەلقوجا جۇرەكتىلىگىمەن كوزگە تۇسكەن, ەسىمى تاريحتا قالعان تۇلعا.
سوزاق اۋدانى قاراقۇر اۋىلىندا ۇزاق جىل مۇعالىم بولىپ قىزمەت ەتكەن, قازاقتىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنان حابارى مول, شەجىرەلى قاريا, بۇگىندە ومىردەن وزعان جۇماحان تولەباەۆ اعايىمنان ەستىگەنىمدەي, ۇسەنباي ۇزىن بويلى, ءىرى دەنەلى, سوزگە شەشەن, ەلدىڭ ىنتىماق-بىرلىگىن ساقتاپ, ءادىل بيلىك جۇرگىزگەن ءارى جىلقىلى باي ادام بولعان ەكەن. ول اۋليەاتاداعى بايزاق داتقا مامبەت ۇلى, سىر وڭىرىندەگى جانقوجا باتىر نۇرمۇحامەت ۇلى سەكىلدى باسقا دا اتاقتى تۇلعالارمەن تىعىز بايلانىستا بولىپ, ولاردىڭ باسقىنشىلارعا قارسى كۇرەستەرىنە استىرتىن قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىرعان. ساقاداي ساي اسكەرى بار, بيلىك تىزگىنىن بەرىك ۇستاعان قوقان بەكتەرىنە قارسى اشىق كۇرەسۋ سوڭىنا ەرگەن از عانا ەل-جۇرتىن ولىمگە ايداعانمەن بىردەي ەكەنىن تەرەڭ تۇسىنگەن ۇسەنباي جاۋلاپ الۋشىلاردىڭ كوڭىلىن تاپقانسىعان سىڭاي تانىتقانىمەن, نەگىزىنەن بۇكىل جان-دۇنيەسىمەن ءوز حالقىنا قىزمەت ەتىپ وتكەن.
تۇركىستان ماڭىن الىپ جاتقان سانسىز جىلقىلارىن بىلەتىن قوقان بەكتەرى ودان اسكەرگە قاجەتتى ات الىپ تۇرعان. بۇعان امالسىزدان كونگەن ۇسەنباي كەيىننەن جاۋدىڭ كوزىنە جىلقىلارىنىڭ ءبىر بولىگىن عانا كورسەتىپ, قالعانىن قاراتاۋدىڭ كۇنگەيى مەن تەرىسكەي بەتىنىڭ قۋىس-قۋىسىنا جاسىرىپ ۇستاعان. ول تاۋ قويناۋلارىنا قايىرمالاپ, باسقىنشىلاردىڭ نازارىنا ىلىكتىرمەي جۇرگەن وسى جىلقىلارىنىڭ ارقاسىندا جەر-جەرلەردە باس كوتەرىپ جاتقان نيەتتەس اعايىندارىنا, قانداستارىنا ماتەريالدىق كومەك بەرۋدى مىقتاپ قولعا العان. قازاقتىڭ باس كوتەرەر باتىرلارى مەن داتقالارى ۇسەنبايدىڭ بۇل نيەتىن ءتۇسىنىپ, ونى قوقاندىقتارعا قارسى اشىق كۇرەسكە شىعۋعا شاقىرا قويماعان. ويتكەنى, ءمىنىس اتتار مەن قارۋ-جاراق, ازىق-ت ۇلىك سەكىلدى قاجەتتىلىكتەرمەن شىن پەيىلىمەن, ءوز ەركىمەن قامتاماسىز ەتەتىن ۇسەنباي سەكىلدى ازاماتتاردىڭ كوزگە كورىنە قويماعانى ابزال ەدى. ول تاشكەنت, شىمكەنت, سايرام سىندى قالالاردان ۇستا-شەبەرلەر الدىرىپ, ولارعا جاسىرىن تۇردە ەر-تۇرمان, قارۋ-جاراق جاساتىپ, ءوزىنىڭ سەنىمدى جىگىتتەرى ارقىلى كۇرەس جولىندا جۇرگەن قازاق جاساقتارىنا استىرتىن جولداپ وتىرعان. ءتىپتى, ءوز قاراۋىنداعى جىگىتتەردى مۇزداي قارۋلاندىرىپ, قازاق كوتەرىلىسشىلەرىنە كومەككە جىبەرگەن كەزدەرى دە كوپ بولعان.
بىردە ۇسەنبايدىڭ بۇل استىرتىن ءىسى تۇركىستانداعى قوقان حاندىعىنىڭ وكىلى, قالا اكىمى بەگلەربەكتىڭ قۇلاعىنا جەتەدى. شاھار بەگى بۇعان اشۋلانىپ, شوقتاستا وتىرعان ۇسەنبايدى الدىنا اكەلۋگە شابارمانىن باسشى ەتىپ, ونشاقتى ساربازىن جىبەرەدى. شاش ال دەسە باس الۋعا دايىن قوقان جىگىتتەرى اتتارىن ومىراۋلاتىپ, ونىڭ ورداسىن قاعا-ماعا كەلىپ توقتايدى دا, ءبىرى سىرتتا تۇرىپ: «ەي, ۇسەنباي, سىرتقا شىق, سەنى بەگلەربەكتىڭ الدىنا الىپ بارۋىمىز كەرەك», – دەپ وزەۋرەيدى. وسى كەزدە اۋىل جىگىتتەرى دە جينالا قالادى. تاپا-تال تۇستە ورداسىنىڭ الدىن شاڭداتقان اۋمەسەرلەردىڭ قىلىعىنا شامدانعان ۇسەنباي ۇيىنەن شىعىپ, بەكتىڭ ادامدارىنا ءتىل قاتپاستان, ءوز جىگىتتەرىنە ولاردى بايلاپ تاستاۋعا بەلگى بەرەدى. سول زاماتتا قوقان ساربازدارى وزدەرىنە باس سالعان قازاقتارعا لايىقتى قارسىلىق كورسەتە الماي, اتتارىنان اۋدارىلىپ تۇسىرىلەدى. بارلىعىن جىپپەن ماتاپ تاستايدى. ىلە ولاردى ەكەۋ-ەكەۋدەن جۇپتاپ, ءبىر-بىرلەرىنە تەرىس قاراتا بايلاپ, ات ۇستىنە تاڭدىرادى دا ولاردىڭ كولىكتەرىن ەكى-ءۇش جىگىتىنە جەتەكتەتىپ, تۇركىستانعا قاراي جولعا سالىپ جىبەرەدى. مۇنىڭ سوڭى ءبىر جاماندىققا سوقتىراتىنىن سەزگەن اۋىل اقساقالدارى ۇسەنبايعا ارتىق كەتكەنىن ەسكەرتكەنىمەن, پالەندەي ەشتەڭە دەي قويمايدى. ويتكەنى, بەكتىڭ ساربازدارىنان ابدەن جۇرەكتەرى شايلىعىپ قالعان اۋىل تۇرعىندارى: «قوقان اسكەرىن دە وسىلايشا بايلاپ, ات ارتىنا تەرىس قاراتىپ مىنگىزىپ جىبەرۋگە بولادى ەكەن-اۋ», – دەپ, ءبىر جەلپىنىپ قالعان-دى. ال وزىنە سەنىمدى ۇسەنباي ءبىر توپ نوكەرلەرىن ەرتىپ, بەگلەربەكتىڭ ورداسىنا الگىلەردەن بۇرىن جەتەدى دە, بەكتىڭ قابىلداۋىنا كىرەدى. ىلە ەكى جاقتىڭ جاۋاپتاسۋى باستالىپ كەتەدى.
ءبىرىنشى ءسوز العان توردەگى بەك:
– سويلە, ۇسەنباي, ءجۇرىسىڭ قاۋىرت, ءتۇسىڭ سۋىق قوي. كوزىڭە شايتان كورىندى مە, نە بولدى سونشا؟ – دەپ كەكەتە ءتىل قاتادى.
ۇسەنباي ىركىلمەستەن:
– بەگىمىزدىڭ كىسى شاپتىرىپ, شاقىرتۋىنىڭ سەبەبىن ءبىلۋ ءۇشىن قاۋىرت ءجۇرىپ كەلگەنىم راس. ال جىلى ءوڭىمدى سۋىتقان سەنىڭ شابارماندارىڭ. تال تۇستە ءۇيىمنىڭ الدىن شاڭداتقان اڭگۇدىكتەرىڭنىڭ قىلىعى جۇرەگىمە شانشۋداي قادالىپ تۇر. «ۇسەنباي – مەنىڭ ق ۇلىم, وعان بارىپ نە ىستەسەڭدەر دە رۇقسات» دەپ ءجون سىلتەگەن بەگىمىز بۇعان نە دەر ەكەن؟ – دەپ توقتايدى.
بەگلەربەك:
– ءاي, اقىماقتار-اي, ولارعا سەنىمەن سىپايى سويلەسىڭدەر دەپ ەدىم عوي, جىگىتتەردەن ءبىر قاتەلىك كەتكەن بولار, ولارعا ءوزىم سازايىن بەرەمىن, – دەپ ول جۇمسارا سويلەيدى.
ۇسەنباي:
– ولار ونسىز دا سازايىن تارتتى. كورگەنسىز جىگىتتەرىڭدى ات ۇستىنە تاڭىپ, ءتۇركىستانعا قاراي بەتتەرىن تۇزەپ جىبەرگەنمىن.
– قالاي؟! جەڭىمپاز ساربازدارىمدى جازالايتىنداي سەن كىمسىڭ؟ – دەپ بەگلەربەك اقىرا ورنىنان تۇرىپ كەتەدى.
بۇعان ساسا قويماعان ۇسەنباي:
– بەگىمىزگە ابىروي اپەرمەيتىن ساربازسىماقتاردىڭ سازايىن تارتقىزعانىم ابەستىك پە؟ – دەيدى.
بەگلەربەك:
– جۇزبە-ءجۇز كەزدەسكەندە «بەك» دەيسىڭدەر, بىلاي شىعا بىلگەندەرىڭدى ىستەپ, جاۋلارىممەن قولتىقتاسىپ كەتەسىڭدەر. مەنىڭ ەستۋىمشە, الگى ونبەس ىسكە باس بولىپ, قوقاننىڭ نوقتاسىن كيگىسى كەلمەي كەردەڭدەگەن قازاقتارعا بارىڭدى بەرىپ بولىسادى ەكەنسىڭ. بۇعان نە دەيسىڭ؟ – دەيدى.
ۇسەنباي:
– سۇراعانىڭدى بەرىپ وتىرعان ماعان سەنەسىڭ بە, الدە قايداعى ءبىر وسەكشىلەردىڭ جەل ءسوزىنىڭ ىعىنا جىعىلاسىڭ با؟
بەگلەربەك از-كەم ۇنسىزدىكتەن كەيىن ىڭىرانا:
– جارايدى, ساعان سەنەيىن, بىراق مەنىڭ جاۋلارىم سەنىڭ دوستارىڭ ەكەنىن جاقسى بىلەمىن. ابايلا, اشكەرە بولعان كۇنى تۇقىمىڭدى قۇرتامىن, – دەيدى.
شىن مانىندە, ۇسەنبايدىڭ ءوز قانداستارىنا بارىن سالا كومەكتەسىپ جۇرگەنىنە, كوتەرىلىس كوسەمدەرىمەن تىعىز بايلانىستا ەكەنىنە بەگلەربەكتىڭ دالەلدەرى كوپ ەدى. بىراق, ول ءوز حانىنىڭ قازاقتىڭ ىشىندەگى بەدەلدى, سوزىمەن دە, ىسىمەن دە ىقپالدى ادامداردى الداۋسىراتىپ ۇستاۋعا, ولارعا تىم قاتال قاراماۋعا بايلانىستى بەرگەن پارمەنىنەن اسا الماعان. ويتكەنى, ەلگە ءسوزى قادىرلى قازاقتاردى وزدەرىنە تارتا بىلمەسە, وڭىردەگى داۋرەندەرى ۇزاققا سوزىلمايتىنىن قوقان بيلەۋشىلەرى تەرەڭ تۇسىنەتىن.
ۇسەنبايدىڭ اكىم ورداسىنان ەڭسەسىن تۇسىرمەي شىعۋى سارايداعى لاۋازىم يەلەرىن تاڭ-تاماشا قالدىرادى. ويتكەنى, ءبارى دە قازاق بايىنىڭ تۇتقىندالاتىنى ءسوزسىز دەپ ويلاعان-دى. بىراق جاعداي باسقاشا ءوربيدى.
وسىدان باستاپ تۇركىستان اكىمى ونىڭ ءىزىن اڭدىتىپ, قىر سوڭىنا تىڭشىلارىن سالىپ قويادى. مۇنى سەزىپ-ءبىلىپ جۇرگەن ۇسەنباي اسا ساق قيمىلداپ, وڭتۇستىك وڭىرىندەگى قازاقتىڭ ايتۋلى ادامدارىمەن قارىم-قاتىناسىن ۇزە قويمايدى.
ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىگىن قۇزىرىنا قاراتقان قوقان حاندىعى وزدەرى جاۋلاپ العان جەرلەرگە سارت-وزبەكتەردى قونىستاندىرۋ ساياساتىن جۇرگىزگەن. ونداعى ماقساتى جەرگىلىكتى قازاقتاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ساياسي ىقپالىنا باسەكەلەسەتىن بالاما كۇش قالىپتاستىرۋ ەدى. وسى ساياساتتىڭ سەبەبىمەن سوزاق دالاسىنا دا قازاقتار «سارت» دەپ اتاپ كەتكەن وزبەكتەر قونىستاندىرىلدى. ولار سوزاق قالاسىنا, سونداي-اق قاراتاۋدان باستاۋ الار ءىرىلى-ۇساقتى وزەندەردىڭ بويىنا كوشىرىلىپ اپارىلدى. بۇلاردىڭ بويىندا تاسسىز قارا توپىراقتى ءارى تىڭ, ەگىن ەگۋگە ىڭعايلى اشىق الاڭقايلار كوپتەپ كەزدەسەدى. مىنە, وسىنداي جەرلەرگە تابان تىرەگەن وزبەكتەر قوقاندىقتاردىڭ از بولسا دا سۇيەنىشىنە اينالدى. بۇل قالىپتاسقان احۋال قازاقتار ءۇشىن ءتيىمسىز بولدى. سەبەبى, باستاۋىن قاراتاۋدىڭ تەرىسكەي بەتىنەن الاتىن تورلان, بالدىسۋ, جىلىبۇلاق, سۋىندىق, قاراقۇر, التىن تاۋ, راڭ سەكىلدى وزەندەردىڭ بويىن ەركىن جايلاپ جۇرگەن جەرگىلىكتى حالىق قوقان بيلىگى تاراپىنان بىرقاتار شەكتەۋلەرگە تاپ بولدى. مۇنىڭ ءبارى تەك سوزاق قازاقتارىن عانا ەمەس, كۇنگەي بەتتەگى, ياعني تۇركىستان قالاسى ماڭىن مەكەندەگەن, جايىلىم القاپتارى كۇن سايىن تارىلىپ بارا جاتقان اعايىندى دا ويلانتۋمەن بولادى. ويتكەنى, ولار ءۇيىر-ءۇيىر جىلقىلارىن, ۋاق مالدارىن قۇنارلى كەلەتىن قۋاڭ ءشوپتى سوزاق دالاسىنا جايۋدى كوكسەيتىن. بىراق, قولدىڭ قىسقالىعى وعان مۇمكىندىك بەرمەيدى. وسى قارساڭدا قوقان حاندىعى ءبىرشاما قيىندىقتاردى باستان وتكەرىپ جاتىر ەدى. سىرتقى كۇشتەرمەن سوعىستار, ىشكى باس كوتەرۋلەر حاندىقتىڭ ىرگەسىن شايقالتا باستاعان-دى. سوعان بايلانىستى حاندىق تاراپىنان جەرگىلىكتى حالىق اراسىنان ءسوزى ءوتىمدى, بەدەلدى ادامدارعا شەن-شەكپەن ۇلەستىرىپ, وزدەرىنە تارتىپ, سولار ارقىلى ەل ىشىندەگى ىقپالىن ساقتاپ قالۋ امالىن كەڭىنەن قولداندى. ءتىپتى, رەتى كەلگەندە, قوقان اكىمدەرى مەن بەكتەرى قازاق رۋلارىمەن قىز الىسىپ, قىز بەرىسىپ, قۇداندالى بولۋ ماسەلەسىنە دە نازار اۋداردى. ويتكەنى, قازاق ۇلتىنىڭ قۇدالىق جاعدايىنداعى قارىم-قاتىناسقا زور ءمان بەرەتىنىن, مۇنىڭ ىشكى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋدا وزىندىك ورنى بولاتىنىن جاقسى بىلەتىن.
سول تۇستا تاشكەنت قۇشبەگى تاراپىنان ۇسەنبايعا داتقا شەنى بەرىلەدى. ونى بۇل دارەجەگە تۇركىستان اكىمى بەگلەربەك ۇسىنادى. قوقان حاندىعىنا دەگەن كوزقاراسىنىڭ جاقسى ەمەس ەكەنىن قالا اكىمى بىلە تۇرا, ۇسەنبايدىڭ اتالعان لاۋازىمدى العانىن قالايدى. سەبەبى, بەگلەربەككە ونىڭ مۇلدە تەرىس قاراپ كەتپەۋى اسا قاجەت بولعان. بەدەلى بۇرىنعىدان دا وسە تۇسكەن ۇسەنباي داتقالىقتىڭ ءمورىن العان سوڭ ءوز قاراۋىنداعى ەلدىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋدى ويلاپ, قاراتاۋدىڭ تەرىسكەي بەتىنە, ياعني سوزاق دالاسىنا ويىسۋدى كوزدەيدى («ۇسەنباي داتقانىڭ تايشىعى «221» دەگەن جازۋ بار بۇل ءمور قاراقۇر اۋىلىنىڭ تۇرعىنى جەڭىس قاسىمقۇلوۆتىڭ ۇيىندە ساقتاۋلى تۇر). بۇل ءۇشىن قوقان بيلىگىنەن ارنايى رۇقسات كەرەك ەدى. ال ۇسەنبايدىڭ تۇركىستان ماڭىنان ۇزاپ, تەرىسكەي اسىپ كەتۋى قوقان وكىلدەرىنە قولايسىز بولاتىن. شىنىندا, بيلىكتىڭ يەگى استىندا جۇرسە دە ءوزىنىڭ جان قالاۋىن ىسكە اسىرىپ جۇرگەن داتقا سوزاققا ءوتىپ كەتسە, قوقان حاندىعىنا قارسى كۇرەسكە شىققان قازاق تۇلعالارىمەن الاڭسىز, ەركىن بايلانىسقا تۇسەتىنى باسى اشىق ماسەلە ەدى.
سول كەزدەردە داتقانىڭ ءحانىمبيبى اتتى اقىلىنا كوركى ساي نەمەرە قارىنداسىنا بەگلەربەكتىڭ كوڭىلى اۋىپ, ءسوز سالادى. قىز دا قوقان حاندىعى وكىلىنىڭ ۇسىنىسىن بوتەن كورمەيدى. قارىنداسىنىڭ مەسەلىن جىعۋدى ءجون كورمەگەن ۇسەنباي ەكەۋىنىڭ قوسىلۋىنا كەدەرگى كەلتىرمەيدى. كوپ ۇزاماي بەگلەربەك قازاقتار جاعىن قۇدالىققا شاقىرادى. ءحانىمبيبى توركىن جۇرتىنىڭ ادامدارىن ۇسەنباي اعاسىنىڭ باسقارىپ كەلۋىن سۇراپ, ەلىنە كىسى جىبەرەدى. سودان تۇركىستان اكىمى قوناقتارىنا بارىنشا قۇرمەت كورسەتىپ, لايىقتى دەڭگەيدە كۇتىپ الادى. ەكى جاق تا ءبىر-ءبىرلەرىنە كوڭىلدەرى تولىپ, الىس-بەرىس جاسالىپ, اقىرىندا تارقاساتىن ءسات تە كەلىپ جەتەدى. بەگلەربەك قايىناعاسىنا قۇرمەتىن ءبىلدىرىپ, ونىڭ الدىنا ءۇش اقبوز اتتى كولدەنەڭ تارتادى. سوندا قوقاندىق كۇيەۋ بالاعا ۇسەنباي:
– پەيىلىڭە راحمەت. ءوزىمنىڭ دە اياق ارتارىم جەتكىلىكتى. ودان دا ماعان تەرىسكەيدەگى قاراقۇر وزەنىنىڭ بويىنا جانە ونىڭ شىعىسى مەن باتىسىنا قونىستانۋىما رۇقسات بەر, – دەيدى. داتقانىڭ الگى وزەننىڭ شىعىسى مەن باتىسىن قوسا سۇراۋىندا ۇلكەن ءمان بار ەدى. ويتكەنى, قاراقۇردىڭ ەكى جاعىنداعى التىن تاۋ, راڭ, بۇرىنعى اتاۋى بەلگىسىز, قازىر تاۋ شاعا دەپ اتالاتىن وزەندەردى دە قامتىپ قالۋدى كوزدەگەن.
مۇنداي ماسەلەنى وزىنەن جوعارى تۇرعان حان ارقىلى شەشۋ قاجەتتىگىن جاقسى بىلەتىن بەگلەربەك قايىن جۇرتىنىڭ الدىندا تومەندەگىسى كەلمەي, كەلىسىمىن بەرەدى. ونىڭ ۇستىنە ءحانىمبيبى دە اعاسىنىڭ تىلەگىن جەرگە تاستاماۋدى سۇراعانداي, كۇيەۋىنە يشارات بىلدىرگەن دەسەدى.
سول ساتتە قىز اعاسىنا قاراپ:
– ءسىز كەلگەلى بەرى اعالىعىڭىز ءۇشىن قانداي سىي كورسەتەرىمدى بىلمەي ءجۇرمىن. نە تىلەگىڭىز بار, ايتىڭىزشى, – دەيدى.
ۇسەنباي:
– نيەتىڭە راحمەت. ەشتەڭە كەرەك ەمەس. قالاعانىمدى الىپ كەتىپ بارامىن, – دەيدى.
سوندا ءحانىمبيبى:
– تەرىسكەيگە بارعاندا ورداڭىزدى تىگەتىن قولايلى ءبىر جەر تاڭداساڭىزشى. اعالىعىڭىزعا العىس رەتىندە سونى بەرگىزەيىن, – دەپ كۇيەۋىنە نازدانا قارايدى. بۇل ۇسىنىسقا نە دەرىن بىلمەي قالعان ۇسەنبايعا سەرىكتەرى:
– قارىنداسىڭىزدىڭ ايتقانى ءجون. بىزدەن كەڭەس سۇراساڭىز, سوزاق قامالى مەن قاراقۇر وزەنىنىڭ ورتاسىنداعى ءوزىڭىز تالاي كورگەن, بۇرقىلداعان بۇلاقتارى كوپ, ءۇستى جازىق توبەنى تاڭداڭىز. سول اراعا ورداڭىزدى تىگىپ, ەلىڭىزگە اعالىق جاساپ وتىرىڭىز, – دەيدى.
كوپ ۇزاماي, شامامەن 1830 جىلى ۇسەنباي داتقا وزىنە قاراستى ەلدى كۇنگەيدەن تەرىسكەيگە, ياعني قاراقۇر وزەنىنىڭ بويىنا كوشىرىپ اكەلەدى. ءوزى الگى بۇلاقتى توبەنىڭ ۇستىنە جايعاسادى. كەيىننەن بۇل جەر «اعالىق» اتالادى. بۇگىندە ونى جۇرت «اعالاق» دەپ كەتكەن. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, داتقانىڭ بەيىتى ءدال وسى جەردە ورنالاسقان.
ۇسەنبايدىڭ سوزاق وڭىرىنە كوشىپ بارۋى قازاقتىڭ بىرقاتار رۋلارىنا ايتارلىقتاي جەڭىلدىك اكەلدى. ويتكەنى, تۇركىستان ماڭىندا مالىنا ءورىس ىزدەگەن ءارى قوقان اسكەرلەرىنىڭ كوز الدىندا جالتاقتاعان رۋلار داتقانى ساعالاپ بارىپ, قاراتاۋدىڭ تەرىسكەي بەتىندەگى وزەندەردى بويلاي جايعاستى. داتقا وزىنەن جەر سۇراپ كەلگەن قازاق رۋلارىنىڭ ەشقايسىسىنىڭ دا بەتىن قاقپاعان. قايتا, كەرىسىنشە ولاردىڭ اينالاسىنا كوپتەپ كەلگەنىن قالايدى. نيەتى اق, مىرزا كوڭىلدى ۇسەنبايدى پانا تۇتقان قازاقتاردىڭ اراسىندا, اسىرەسە, جوق-جۇتاڭدار كوپ بولعان.
قازىرگى تاڭدا سوزاق جەرىندە «تاۋ شاعا», «بالا شاعا», «شاعا» دەگەن جەر-سۋ اتتارى كەزدەسەدى. بۇلاردىڭ وسىلاي ايتىلۋىنىڭ وزىندىك سىرى بار. داتقا وزىنەن قونىستانۋعا جەر سۇراي كەلگەن اعايىندارىنا: «بالا-شاعانىڭ نەسىبەسى عوي. بارىڭدار دا جايعاسىڭدار», دەپ جولعا سالىپ جىبەرەدى ەكەن. سودان كەلىپ, تەرىسكەيدە بىرقاتار جەر «شاعا» سوزىمەن بايلانىستىرىلا اتالىپ كەتكەن («شاعا» ءسوزى پارسى تىلىنەن ەنگەن, ونىڭ قازاقشا ماعىناسى «بالا», «ءسابي» دەگەندى بىلدىرەدى. – ج.ب.).
وسى ارادا ەرەكشە ءبىر توقتالا كەتەر جايت, ۇسەنبايدىڭ سوزاق دالاسىنا قونىستانۋى شىن مانىندە بۇل جەرلەردى قوقان حاندىعىنان ازات ەتۋگە العىشارت جاساپ بەردى. ويتكەنى, كەزىندە جاۋلاپ الۋشىلاردىڭ كۇشىمەن ورنالاسقان سارت-وزبەكتەر قاراتاۋدىڭ كۇنگەيىنەن كەلىپ قونىستانعان قازاق رۋلارىنىڭ تاراپىنان ىسىرىلىپ, قايتادان تۇركىستان ماڭىنا اۋا كوشەدى. ولارعا قوقان بيلىگى تاراپىنان جارتىمدى قولداۋ بولا قويمادى. بۇگىندە سوزاق اۋىلىندا جاساپ جاتقان وزبەكتەر سول زاماندا تاۋ اسىپ كوشۋگە جاعدايلارى كەلمەگەن سوڭ لاجسىزدان قالىپ قويعان جاتاقتاردىڭ ۇرپاقتارى دەگەن ءسوز بار. مۇنى شىندىقتان الشاق دەي المايمىز.
بۇل قالىپتاسقان جاعداي قوقان حاندىعىنىڭ سوزاق وڭىرىندەگى ىقپالىن السىرەتىپ جىبەرەدى. سول زاماندارداعى وقيعالاردى ءبىرشاما بىلەتىن قاريالاردان ەستىگەنىمىزدەي, ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىندا, شامامەن 1841 جىلى سوزاق قامالى ءۇشىن بولعان سوعىستا كەنەسارى حان جەرگىلىكتى حالىقتان بارىنشا قولداۋ تاپقان. ارينە, مۇنىڭ ءبارى ۇسەنباي سىندى تۇلعالاردىڭ قوقان بيلىگىنىڭ السىرەتە ءتۇسۋ ماقساتىندا جىلدار بويى تالماي جۇرگىزگەن نازىك ساياساتىنىڭ ءبىر كورىنىسى ەدى.
قازىرگى تاڭدا ۇسەنباي داتقا جونىندە ءبىرشاما دەرەكتەر بىلەتىن ازاماتتار قاتارى ازايىپ كەلەدى. بۇلاردىڭ ءبىرى – سوزاقتىق اقىن, داتقانىڭ تىكەلەي ۇرپاعى ەسكەرمەس جاقسىمبەتوۆ. ەندى اڭگىمەمىزدى وسى كىسى ايتقان دەرەكتەرمەن تولىقتىرا تۇسەيىك.
ە.جاقسىمبەتوۆ: «اتامىز بۇكىل ءتۇركىستان ءوڭىرى مەن ارقا ەلىنە تانىمال, سىيلى بولعان. اسىرەسە, اقمولا دۋانباسى, بەلگىلى ەردەن بي ساندىباي ۇلى, اقساق تورە, ارعىن اعىباي باتىر جانە بىرقاتار نايمان, تاما بيلەرى ونىڭ ءسوزىن جەرگە تاستاماي, قادىرلەپ وتكەن ەكەن. ەردەن ءبيدىڭ نەمەرەسىن ءوز ۇلى بەكبولاتتان وربىگەن يساعا ايتتىرىپ, قۇدا بولعان.
مايلىقوجانىڭ «قارانىڭ ءوتتى حاندارى» دەگەن تولعاۋىندا:
بارقى اتالىق بالاسى,
اتىعاي باتىر, تولەگەن.
ۇسەنبايدىڭ بەتىنە,
قارسى بوپ ەشكىم كەلمەگەن.
بايزاقتاي* التايى
قازاقتا تۋماس ەنەدەن, – دەپ جىرلاعان.
ء(حىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن, ەل ءسوزىن سويلەگەن بايزاق ەسىمدى ەكى داتقا بار. بۇلاردىڭ ءبىرىنشىسى – دۋلات تايپاسىنىڭ شىمىر رۋىنان شىققان اتاقتى بايزاق داتقا مامبەت ۇلى بولسا, ەكىنشىسى – قوڭىرات تايپاسىنىڭ جەتىمدەر رۋىنىڭ كىسىسى بايزاق داتقا بيتابار ۇلى*. سوڭعىسى اتاقتى مولدا مۇسا اقىننىڭ اكەسى. – ج.ب.).
سونداي-اق, سوزاق اۋدانى سىزعان اۋىلىنان شىققان ءدۇلدۇل اقىن ءارى بي بەگالى كۇلەن ۇلى ۇسەنباي داتقانىڭ نەمەرەسى, بولىس نۇرلان سالىقباي ۇلىنا ءوزىنىڭ داۋلى بولعان ءبىر جاعدايىن ايتقاندا:
ارعى اتاڭ بي اتانعان قارا, بارقى,
بي بولىپتى اۋلەتىڭنىڭ ءبارى جالپى.
بيتابار, ەر بايزاق پەن بي ۇسەنباي,
اسپاعان قاي جەرلەردە اتاق-داڭقى.
قوڭىراتتىڭ سەندەر ەدىڭ ۇلكەن اۋىلى,
ۇلكەن اۋىل بولۋعا بولعان قاۋلى.
قۇدايىم مەنى وسىنداي تەنتەك قىلدى,
وزىڭدەي اتا ۇلىمەن بولىپ داۋلى, – دەپ جىرلايدى.
قازاقتىڭ بۇل اتاقتى اقىندارىنىڭ جىرىندا ۇسەنباي داتقانىڭ ءسوز بولۋى ول كىسىنىڭ تەگىن ادام ەمەستىگىن كورسەتسە كەرەك.
ۇسەنباي اتا ۇستامدى, سوزگە بەرىك, ءبارىن دە اقىلمەن شەشەتىن, شەشەن سويلەيتىن كىسى بولىپتى. «ايتىلعان ءسوز – اتىلعان وق» دەپ, پايىمدىلىقپەن كىسىلىك ارتتىرىپتى. اتامىزدان كوپ ۇلاعاتتى سوزدەر حالىق اراسىنا تاراپ كەتكەن. ولاردى ەلدەگى ەسكى كوزدەر ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتپاي, ءسوز اراسىندا قولدانىپ كەلەدى. ماسەلەن, ۇسەنبايدان «ادامدى كىسى ەتەتىن دە, قۇرتاتىن دا ءسوز», «ەلدى بىرىكتىرەتىن دە, ىرىتەتىن دە ءسوز», «كىسىلىك كىشىلىكتەن تۋادى», «اتقا مىنگەنگە اعايىن امانات», «بيلىككە ەمەس, بىرلىككە جاقىن بول», «ءبىرىڭدى ءبىرىڭ كەمسىتپە, ەڭبەكتى مەنشىكتە», «باسىڭا باق قونسا, اۋماعىڭدى باق», «دۇشپان ىنتىماقتى جەردە بىرلىگىڭدى بەرمە», «كوپ تىڭداپ از سويلە, از سويلەسەڭ دە ساز سويلە», «قارنى توق ادام كىسى ەمەس, كەمتارعا قارايلاسقان كىسى», «ەلدىڭ تۇماۋى ەستىگە تيەدى», «اعايىننىڭ اۋزى اراز, جۇرەگى تاتۋ», «تاتۋلىق – توقتىق, ارازدىق – اشتىق», «ۇرپاعىڭدى ويلا, ۇمىتىلمايسىڭ» دەگەن ناقىل سوزدەر قالعان», – دەيدى.
ۇسەنباي اتا 1865 جىلى 88 جاسىندا سوزاق جەرىندە قايتىس بولعان. سۇيەگى سوزاق جانە قاراقۇر اۋىلدارىنىڭ ورتاسىنداعى اعالاق دەگەن جەردەگى بيىكتەۋ, ءۇستى جالپاق, ءار تۇسىنان بۇلاقتار ساۋلاعان, قالىڭ ءشيلى توبەشىككە ءوزى ءتىرى كەزىندە سالدىرعان كەسەنەگە قويىلعان. وسىدان ءبىراز بۇرىن اتانىڭ ۇرپاقتارى كەسەنەنى جاڭعىرتىپ, ەڭسەسىن قايتا كوتەردى. بۇگىندە سوزاق اۋدانى قاراقۇر اۋىلىنىڭ ورتالىق كوشەسى ۇسەنباي داتقا تولەگەن ۇلىنىڭ ەسىمىمەن اتالادى. بۇل جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ەل ارىسىنا دەگەن ىستىق ىقىلاسىنىڭ ءبىر بەلگىسى عانا. الايدا, بابامىزدىڭ ەسىمىن ۇلىقتاپ, ورەلى ىستەرىن ناسيحاتتاۋ الداعى ۋاقىتتا جۇيەلى تۇردە قولعا الىنار دەپ ويلايمىز. ويتكەنى, قازاق ءوزىنىڭ داڭقتى ۇلدارىن ۇمىتپايتىن حالىق.
جولدىباي بازار,
«ەگەمەن قازاقستان».
سوڭعى جاڭالىقتار
ساراپشىلار كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا جوباسىنا ءبىراۋىزدان قولداۋ ءبىلدىردى
اتا زاڭ • بۇگىن, 19:18
استانادا دەمالىس كۇندەرى اۋىل شارۋاشىلىعى جارمەڭكەسى وتەدى
ەلوردا • بۇگىن, 18:45
الداعى كۇندەرى ەل اۋماعىندا اياز كۇشەيەدى
اۋا رايى • بۇگىن, 18:33
«Boran–بۋران»: جادى مەن كەڭىستىكتى توعىستىرعان كورمە
قوعام • بۇگىن, 18:18
جىلدىق ينفلياتسيانىڭ باياۋلاۋى باعا تومەندەۋىنە اسەرىن تيگىزە الدى ما؟
قارجى • بۇگىن, 18:03
جەكە دەرەكتەر مەن گادجەتتەردى الاياقتاردان قالاي قورعاۋعا بولادى؟
قوعام • بۇگىن, 17:50
ەرىكسىز نەكە مەن ەرتە ءولىم: نەلىكتەن قازاق قىزدارىنىڭ قۇقىعى قورعالماي جاتىر؟
قوعام • بۇگىن, 17:40
پەداگوگتەرگە ارنالعان بايقاۋ جاريالاندى: ءوتىنىم قابىلداۋ قاشان باستالادى؟
ءبىلىم • بۇگىن, 17:25
ەندى مەرزىمى وتكەن جۇرگىزۋشى كۋالىگىن ونلاين اۋىستىرۋعا بولادى
قوعام • بۇگىن, 17:12
الماتىدا داڭقتى كينوگەرلەرگە ارنالعان كورمە اشىلدى
قوعام • بۇگىن, 17:08
الماتىدا 13 جاستاعى قىزدى زورلادى دەگەن كۇدىكتى قاماۋعا الىندى
قوعام • بۇگىن, 16:53
جاساندى ينتەللەكت مۇعالىمدى الماستىرا ما؟
ءبىلىم • بۇگىن, 16:35
قازاقستاننىڭ رۋاندا رەسپۋبليكاسىنداعى ەلشىسى تاعايىندالدى
تاعايىنداۋ • بۇگىن, 16:17
پرەزيدەنت: بارشا وليمپيادا چەمپيوندارىنىڭ اتى الەم سپورتىنىڭ جىلناماسىنا جازىلادى
سپورت • بۇگىن, 16:04
