تۋعان توپىراق تامىرشىسى

اڭگىمە ورايىندا ءبىز قولىمىز­عا قالام الىپ, العاشقى دۇ­نيە­لەرىمىزدى ومىرگە اكەلگەن وت­كەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىن­­دا جوعارى ءبىلىمدى سول كەزدەگى رەسپۋبليكا ورتالىعى الماتىدان الدىق. ال­دى­­مىزدا قىزىلوردادان رۇستەم جا­ناەۆ, كوكشەتاۋدان تولەگەن قاجىباەۆ, بىزدەرمەن قاتار سەمەيدەن قاجىعا­لىم مۇقانوۆ دەگەن جاس جىگىتتەر قالام تەربەپ, كەيىن رەسپۋبليكاعا بەلگىلى جازۋشىلار بولدى. ولار دا ءسوز مارجانىن سۇزگەن جازۋشى بولسام دەپ الماتى مەن استاناعا ۇمتىلماي-اق وزدەرى تۋعان توپىراقتا تۇ­رىپ-اق كادىمگىدەي ءسوز سۇلەيلەرى, ەل تا­نىعان جازۋ­شىلار اتاندى. وسىلاردىڭ قاتارىنا كەشەگى توبىق جارماعامبەتوۆ, ەركەش يبراھيم, سەيىت كەنجەاحمەتوۆ, زەينەل-عابي يمانباەۆ, كامەن ورازالين, ءومىر كارىپ ۇلى, بايجىگىت ابدىرازاقوۆ, مارحابات بايعۇ­توۆتاردى دا قوسار ەدىك. اتى-جوندەرى ايرىقشا ۇكىلەپ ايتىلعان جوعارىداعى دارىندى تالانتتار ۇلكەن ءومىردىڭ تىر­شىلىك-تىنىسىنا بەلسەنە ءۇن قوسىپ, قالام تەربەگەنى بارشاعا ءمالىم.

مىنە, وسىنداي اۋىلدا تۋىپ, اۋداندا وس­كەن, الەۋمەتكە اتى تانىس جازۋشى­نىڭ ءبىرى – اتىراۋلىق وتەپبەرگەن الىم­گەرەي ۇلى. ونى ەسكە الۋىما سەبەپ – ناۋ­رىز ايىنىڭ ورتاسىندا اتىراۋدا ءۇشىن­­­شى ۇلتتىق قۇرىلتاي ءوتتى. بۇقارالىق اق­­پا­­رات قۇرالدارى اتالعان جيىننىڭ وتە­تىن­دى­­گىن الدىن الا حابارلاپ, وعان ەل پرە­زي­دەن­تى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ­تىڭ قاتىساتىندىعىن ايتتى, وڭىر­دەگى ەل ءۇشىن ماڭىزى بار تاريحي ورىندار مەن تۇلعالاردى سانامالادى. ىشىندە ورتا عاسىردا مىسىردى بيلەگەن بەيبارىس سۇلتان, كەزىندە التىن وردانىڭ, كەيىن قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى اتانعان كونە سارايشىق قالاسى دا بار ەكەن. سول كەزدە ەسىمە ارىپتەس دو­سىم, بەلگىلى قالامگەر, ولكەتانۋشى وتەپ­بەرگەن الىمگەرەي ۇلى ورالدى. ول اتال­عان تاقىرىپتاردىڭ قاي-قايسىسىن دا شەمىش­كەشە شاعادى, سول ءوڭىر­دىڭ ناعىز بىلگىرى. تالاي زەرتتەۋلەرى ءوز باسىم «لەنينشىل جاس» («جاس الاش»), «سوتسيا­ليستىك قازاقستان» («ەگەمەن قازاق­ستان») گازەتتەرىندە ىستەگەنىمدە قولىمنان وتكەن.

ءبىز وتەپبەرگەن ەكەۋمىز الپىسىنشى جىلداردىڭ اياعىندا ارامىز ەكى-ءۇش كۋرس ىلگەرى-كەيىندى بولعانىمەن الماتىنىڭ اباي اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتىندە (بۇرىن ينستيتۋت بولاتىن) قاتار وقىدىق. تا­نىسۋىمىز دا قىزىق بولدى. التىن كۇز­دىڭ العاشقى ايلارىنىڭ ءبىرى ەدى. مەن ول كەزدە اتالعان ينستيتۋتتا وقي ءجۇرىپ, «لە­نينشىل جاس» گازەتىندە جۇمىس تا ىس­تەيتىنمىن. قازپي-دە اتالعان گازەت­تىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ماماندىق تاڭداۋ جاي­لى دەسپۋت-كەش ءوتتى. ارينە, ورتاسىندا ءوزىم ءجۇرمىن. ءىس-شارا گازەت قىزمەتكەرلە­رى ورالحان بوكەي, تولەن قاۋپىنباەۆ, سەرىك ءابدىرايىموۆ, كادىربەك سەگىزباەۆ, سەيتقازى دوسىموۆ, ماعيرا قوجاحمە­تو­ۆا, جاقاۋ داۋرەنبەكوۆ, بەكدىلدا ال­دام­جا­روۆتاردىڭ قاتىسۋىمەن اسەرلى ءوت­تى. اڭگىمە قىزا كەلە ماماندىققا اۋىسقان­دا فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ءبىرىنشى كۋرس ستۋدەنتى وتەپبەرگەن دە سوزگە ارالا­سىپ, بالا جاستان بەرگى ارمانى – جۋرناليست بولۋ ەكەندىگىنە توقتالىپ, ءوز تۇسىنىگىندە ومىردەگى بولعان وقيعانى حاتتاپ, حالىق ەسىندە قالدىراتىن ناعىز تاريحشى – جۋرناليستەر ەكەندىگىنە ەكپىن قويعانى بار. بالعىن ستۋدەنتتىڭ ءسوز ساپتاۋى, وزىندىك وي-تۇجىرىمدارى قالامداستارىمنىڭ دا نازارىن اۋدارعانى ايان. بۇل راسىندا دا سولاي ەدى. ارعى داۋىردە اتالعان ءىستى جىلناماشىلار اتقارسا, كەيىن ونى ءباسپاسوز قىزمەتكەرلەرى ءوز مويىندارىنا الدى. قانداي جاڭالىقتى دا ءبىرىنشى بولىپ حابارلايتىن سولار. سوندا ناعىز شەجى­رە­شى دە, جارشى دا – جۋرناليست ەكەندىگى ءسوزسىز.

وسى كەشتەن كەيىن مەنىڭ جادىمدا وتەپبەرگەن ەسىمى جاتتالىپ قالدى. وعان تاعى ءبىر سەبەپ, وتەپبەرگەن بۇدان بىلاي «لەنينشىل جاس» گازەتىمەن تىعىز بايلانىس ورناتتى. جازعاندارى گازەت بەتىندە جارىق كوردى جانە تەك اتالعان باسىلىم ەمەس, سول كەزدە الماتىدان جارىق كو­رەتىن كوپتەگەن گازەت-جۋرنالدا ۇدايى جاريالانىپ تۇردى. ەسكە السام, «سو­تسيا­ليس­تىك قازاقستان» مەن «لەنينشىل جاس­تا» جاستار, ەڭبەك, ونەر ادامدارى تۋرالى «تالاپتىڭ ءمىنىپ تۇلپارىن», «مەنىڭ ال­عاشقى ينتەرۆيۋىم», «جەتىسۋ» گازەتى مەن «ارا» جۋرنالىندا «پالتو» دەپ اتالاتىن ءازىل اڭگىمەسى, قىسقا ولەڭ­دەرى, «قازاقستان پيونەرىندە» ءوزى وسكەن وڭىر­دەگى «گانيۋشكينو», «اتۋكول», «قىزىل وبا» دەپ اتالاتىن جەر اتتارىنىڭ شىعۋ تاريحى تۋرالى ماتەريالدارى بار.

وقۋ ورنىنىڭ جاس ادەبيەتشىلەرى شىعاراتىن «جاس قالام» گازەتىندە ولەڭ­دەرى باسىلىپ تۇراتىن. وتەپبەرگەن ەكىنشى كۋرستان باستاپ ينستيتۋتتىڭ كوپ تيراجدى «پەداگوگ» گازەتى شىعارۋشىلارىنىڭ ءبىرى بولدى.

وقۋىن بىتىرگەن سوڭ (كەيىن الما­تى­نىڭ جوعارى پارتيا مەكتەبىن ءبىتىر­دى) ءوزىنىڭ تۋعان ەلىنە كەتىپ, بىرەر جىل بەينەۋ اۋدانىنداعى اقجىگىت ورتا مەك­تەبىندە ۇستازدىق قىزمەت اتقاردى دا, وقۋ جىلى اياقتالماي جاتىپ, اتىراۋ (ول كەزدە گۋرەۆ بولاتىن) وبلىستىق «كوم­­مۋنيستىك ەڭبەك» گازەتىندە تىلشى­لىك قىز­مەتىن باستادى. ارينە, گازەت قىز­مەتى, ياعني جۋرناليستىك جۇمىس جىلدىڭ ­قاي شا­عىندا دا ماۋسىمدىق, ناۋقاندىق ىس­تەرى تاۋسىلماي, اپتاسىنا بەس كۇن بويى بەت ­تولتىرۋىمەن اۋرە-سارساڭعا تولى.

دەسە دە اۋەلدەن باسىڭدى تىگىپ, بارىنە دە كونۋگە كوڭىل داۋالاعان ءىستىڭ قانداي قيىندىعىنا دا شىدايسىڭ. وتەپبەرگەن اتالعان گازەتتە العاشقى كۇننەن مادە­نيەت, ادەبيەت بولىمىندە ەڭبەك ەتىپ, ءوزى­نىڭ بالا جاستان وڭ جامباسىنا كەلەتىن تا­قىرىپتارىن باتىل جازا باستادى. اسى­رەسە ءوڭىردىڭ ونەرى مەن ونەر ادامدارى, ادەبيەتى, ونداعى ءسوز كيەسىن دارىپتەگەن زيالىلار مەن باتىر, بيلەرى, ءتۇيىپ ايت­قان­دا ولكەنىڭ ورەن جۇيرىكتەرى جايلى كوپ تولعاندى. وسىناۋ تولعاقتى تاقىرىپ­تاعى ءجۋرناليستىڭ جانكەشتى ىزدەنىستەرى كە­يىن وبلىستىڭ ءبىر كەزدەگى ءتۇرلى سەبەپتەر­مەن جابىلىپ, قايتا اشىلعان تەلەۆيدە­نيەگە قىزمەتكە ورنالاسقان جىلدارىندا ­ودان بەتەر جاڭعىرا ءتۇستى.

ارىپتەستىڭ وزگە جۋرناليستەرگە قا­راعاندا ءبىر ەرەكشەلىگى – تەك ءوز گازەتىنە عانا جازىپ قويماي, رەسپۋبليكاداعى ءتۇر­لى با­سىلىمدارعا دا قاتىسىپ, ءوز شە­بەر­لىگىن كۇن وتكەن سايىن ارتتىردى. بۇل رەتتە ونىڭ ولكەتانۋ تاقىرىبىنداعى ال­عاشقى زەرتتەۋ-تانىمدىق ىزدەنىستەرى كوپ­­تىڭ كوڭىلىنە قونا باستادى. سولاردىڭ ال­عاشقىسى – قازاقتىڭ كۇي ونەرىنىڭ توكپە قاعىس وكىلدەرى ءجيى شوعىرلانعان باتىس ايماقتاعى قۇرمانعازى, داۋلەتكەرەي, ابىل, قازانعاپ كۇي مەكتەبىنىڭ دامۋى, ولاردىڭ بەلگىلى وكىلدەرى تۋرالى كەڭى­نەن ىزدەندى, سونداي-اق دەرەكتى اڭ­گىمەلەر مەن ەسسە-وچەركتەرىن جاريالادى. كۇي باستاۋىندا بولعان بوعدا, ۇزاق, قۇرمانعازىدان باستاپ, الگى ايتقان داۋ­لەت­كەرەي, دينا, سەيتەك, ەرعالي, سوقىر ەسجان, تۇركەش, مامەن, ابىل, ەسباي­لاردىڭ شەبەرلىكتەرىن بارىنشا كەڭىنەن اشىپ كورسەتتى. ولاردىڭ كەشەلى-بۇگىنگى شاكىرتتەرى حاقىندا ۇزىن سانى وننان استام كىتاپ جازدى. اتالعان بۇل ەڭبەكتەردى قازىر ەلىمىزدەگى ارناۋلى وقۋ ورىندارى وقۋلىق رەتىندە پايدالانادى.

قازاق حالقى ءۇشىن تاۋەلسىزدىك تاقى­رىبى قاي زاماندا دا وزەكتى بولىپ كەلگەنى بەلگىلى. اسىرەسە قازاق حاندىعى تۇسى, ودان بەرگى جوڭعار-قالماق شاپقىنشىلىعى, قوقان حاندىعىنىڭ بۇيىردەن قانجار سۇعىپ, سوڭعى ءۇش ءجۇز جىل بويى رەسەي وتارشىلدارىنىڭ بيلىك جۇرگىزۋدەگى ءتۇر­لى جىمىسقى ارەكەتتەرى كەزىندە حاندا­رىمىزدان باستاپ, قاراشا, باتىر-بي­لە­رىمىز ءار سۇيەم جەر ءۇشىن قان توگىپ, ناي­زا كەزەپ, ءتىل بەزەدى. قول باستاپ, ەل قور­­عادى. سولاردىڭ ءىسى مەن ەرلىگىن كە­يىنگى ۇرپاققا ۇلگى ەتۋ كەيىنگى جىلدارى ەل تا­ريحىندا دا, ادەبيەتتە دە كەڭ ءورىس الدى. وسى ىستە كەزىندە ەل باسقارعان حا­نى­مىزدان باس­تاپ, قول باستاعان باتىر, ءسوز تاس­تاعان بي-شەشەندەرىمىزدىڭ ورنى ەرەك­شە ەدى. ولار جايىندا بۇرىندارى اقىن-جىراۋلارىمىز جىرعا قوسسا, كە­ڭەس دا­ۋىرىندە بيلىك ولارعا ساياسي ءمان بە­رىپ, فەودالدىق كەزەڭنىڭ تاپتىق, رۋ­شىل­دىق شەجىرەسى دەپ بىرجاقتى قاتە باعا بەردى, قولدانىسقا ەنگىزبەدى. قۇن­­دى­لىق­تار قاتارىنان شىعاردى. ءتىپتى ون­­­داي شى­عارمالار اۆتورلارىن قۋعىن-سۇر­­­گىن­گە ۇشىراتتى. دەسە دە تاۋەلسىز­دىك جىل­­دارىندا ۇلت جاۋھارلارى قايتا جاڭ­عىردى.

وسى ورايدا ىزدەنىمپاز قالامگەر, جۋرناليست-جازۋشى وتەپبەرگەن الىم­گەرەي ۇلىنىڭ تىندىرعان جۇمىستارى وراسان زور. ول كوپ جاعدايدا جوعال­عا­نى­مىزدى تاپتى, وشكەنىمىزدى ءتىرىلتتى. وعان ءبىر-اق مىسال كەلتىرەيىك. XVIII عاسىردا باتىس قازاقستاندا پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلاۋ ساياساتىنا قارسى كۇ­رەسكەن حالىق باتىرى سىرىم دات ۇلى جەرگىلىكتى حان بيلىگىنىڭ جونسىزدىگى, جايىق كازاچەستۆوسىنىڭ قازاقتارعا جاساپ وتىرعان قىسىمشىلىعىنا شىدا­ماي كوتەرىلىس جاسادى. اقىرى ونىڭ دەنەسى ­تۋ­عان جەردەن جىراقتا ۇرگەنىشتە قال­دى. جالاسى كولدەنەڭنەن بولدى. ونى ىزدەپ تاۋىپ, كەيىن باسىنىڭ كوتەرىلۋى, تۋريس­تىك ورتالىققا اينالۋىنا سەبەپ بولعان وسى وتەپبەرگەن باۋىرىمىز بولاتىن. ول ءار جىلدارى وسىنداي حالقىمىزدىڭ ارداق­تى اسىلدارى تۋرالى قالام تەربەپ, ءتۇرلى باسپالاردان «الاش اڭساعان ازات­تىق», «ازاتتىقتىڭ اق تاڭى» دەپ اتالاتىن كىتاپتارىن شىعاردى.

سونداي-اق ونىڭ كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارىنداعى بايىرعى قا­زاق تۇرمىسىنا سايكەستەنبەيتىن قايشى ارەكەتىنە قارسىلىق ءبىلدىرىپ, «بان­دى» اتان­عان حالىق باتىرى قۇنىسكەرەي قو­جاقمەتوۆ حاقىندا («قۇنىسكەرەي») دەرەكتى حيكاياتىن دا وقىرماندار كەزىن­دە جىلى قابىلدادى. وسى قاتارعا ونىڭ «اساۋ-تۇرلان» ەڭبەگىن دە جاتقىزۋعا بولار ەدى.

قازاق حالقىنىڭ تۇرمىسىندا ءومىر ءسۇرۋ داعدىسى تەك ءتورت ت ۇلىك ءوسىرىپ, سولار­دىڭ كاسىبي ەرەكشەلىگىنە ساي جەر تاڭ­داپ, قونىس ىزدەپ, قىسى-جازى كوشىپ جۇرگەن ەشتەڭەسى جوق. ولار تەك ءبىر بولى­گى عانا. ەگىن سالىپ, ءۇي تۇرعىزىپ, قالا قۇرىلىسىنا بەيىمدەلگەن, ساۋدامەن اي­نالىسقان اتالارىمىز دا جەتەرلىك. كەي­بىرى ارنايى شەبەرحانالار سالىپ, مال ونىمدەرىن وڭدەدى, بالىق تا اۋلادى. ولار قالا قۇرىلىسىنا بەيىمدەلىپ, كەنتتەردە دە تۇردى. سونداي ورتالىقتىڭ ءبىرى – ورتا عاسىرلىق كونە سارايشىق قالاسى بولاتىن. كەزىندە ول التىن وردانىڭ باتۋ ساراي, بەركە سارايدان كەيىنگى جايىق جاعاسىنداعى ازيادان ەۋروپاعا باعىت تۇزەگەن كەرۋەن جولى بويىنداعى ءىرى قالا ەدى. نوعاي حاندىعىنان كەيىن قاسىم حان بيلەگەن تۇستا قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى اتاندى. بىراق 1580 جىلدارى رەسەي پاتشاسى يۆان گروزنىيدىڭ ارالاسۋىمەن قيراپ, كەيىن جايىق كازاكتارى ءومىر سۇر­گەن شاعىن عانا ەلدى مەكەنگە اينالدى.

مىنە, وسى كونە قالانى تىرىلتۋدە تاعى دا وتەپ­بەرگەننىڭ ىزدەنىسى مەن قاجىر­لى­­عى وتە مول. ول وتكەن توقسانىنشى جىل­دار­دىڭ باسىندا وسى تاقىرىپقا ارالاس­قان تۇستا اكادەميك الكەي مارعۇلان­نىڭ 1950 جىلعى جاز ماۋسىمىندا قالا ورنىنا ستۋدەنتتەرمەن بىرلەسە وتى­رىپ جۇر­گىزگەن قازبا جۇمىستارىنىڭ ءبىر بەت­تىك انىقتامالىعى مەن جەرگىلىكتى مۇعا­لىم مۇستاجاپ نامازعاليەۆتىڭ وقۋ­شى داپتەرىنە تۇسىرگەن 5-6 بەتتىك جاز­باسىنان باسقا ەش ەڭبەك جوق ەدى. رەس­پۋبليكامىزدان شىققان ەل تاريحى كىتابىندا بار-جوعى جانىبەك پەن قا­سىم حاننىڭ اسەم مازارلارىنىڭ جانە سارايشىق قالاسىندا حVII عا­سىرعا دەيىن ءومىر سۇرگەندىگىن ايتقان كەلىستى ءبىر سوي­لەم عانا بار-دى. وسىلار نەگىزىندە ىزدەنىستى ۇلعايتا تۇسكەن ارىپ­تەسىمىز ءوزىنىڭ كۇندەلىكتى قىزمەتىنە قوسا كونە قالا تۋرالى زەرتتەۋلەرىن جال­عاستىردى. ون جىلدان اسا ىزدەنىس ناتي­جەسىندە ولكە تاريحىنىڭ ەڭ وزەكتى تاقى­رىبىنا ارنالعان «سارايشىق» كىتابىن دۇنيەگە اكەلدى. كەيىن رەسپۋبليكا عىلىم اكادەمياسىنىڭ الكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينس­تيتۋتى عالىمدارى كونە سارايشىقتا جىل­­دار بويى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستا­رىن جۇرگىزدى. قالا ورنىندا قۇرامىن­دا مەشىتى مەن مۋزەيى, حاندار پانتەونى بار كەلىستى ساپار ورتالىعى سالىندى. قازىر ول ءار جىلدا دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشى­نان اعىل­عان مىڭداعان تۋريست قابىلداعان ۇلكەن كەشەن.

تالاي تاريحي-ارحەولوگيالىق ەكس­پە­ديتسيالارعا قاتىستى. ناتيجەسىندە, «دالا داۋى­سى», ء«ۇستىرت پەن ۇيشىك, ازاۋ اراسى», «اينالايىن اتاجۇرت», «قىزىل كىتاپ» دەپ اتالاتىن ولكەتانۋ جازبالارىن دۇ­نيەگە اكەلدى. سوعان سايىپ ونى تۇستاس­تا­رى اتىراۋدىڭ ءتىرى شەجىرەشىسى دەپ باعالايدى.

ول الدىمەن قولىنان ­قا­لامى مەن ميكروفونىن تۇسىرمەگەن جۇرەگى جالىن جۋرناليست. جاڭالىق دەسە ەلەڭدەپ تۇرادى. سونىمەن قاتار ءومىر بويى وي باققان بەلگىلى جازۋشى.

وتەپبەرگەن الىمگەرەي ۇلىنىڭ ەسى­مىن ءوز وقىرماندارىنا جازۋشى رە­تىن­دە تانىتقان ونىڭ سۇبەلى ەڭبەگى – «ماقاش اكىم». ماقاش – بۇرىنعى بوكەي ورداسىندا ءحىح عاسىر­دىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ءومىر سۇرگەن قاي­راتكەر, ەتنوگراف, ادەبيەت نۇسقالارىن جيناۋشى, ونەر قامقورشىسى.

ماقاش بەكمۇحامبەتوۆ 1841 جىلى اشىلعان جاڭگىر مەكتەبىنىڭ تۇلەگى, ورىنبوردىڭ نەپليۋەۆ اتىنداعى كادەت كورپۋسىن بىتىرگەن. باسىندا وردا قا­لاسىنداعى ۋاقىتشا كەڭەستە اۋدارماشى, كەيىن كاسپي جاعالاۋىنداعى ءبىرىنشى جانە ەكىنشى (قازىرگى قۇرمانعازى, يسا­تاي اۋداندارى) وكرۋگتەردى قاتار, كەيىن ءبىر-بىرلەپ باسقاردى. 1894-1897 جىلدارى جوعارىداعى ۋاقىتشا كەڭەستە كەڭەس­شى قىزمەتىن اتقارىپ, سوڭىنان زەينەت دەمالىسىنا كەتەدى. ول اكىمشىلىك باسقا­رۋ ىسىندە, كەيىن زەينەتكەر اتانعان تۇس­تىڭ بارىندە تۋعان حالقىنا ادال, جوعارى جاقتىڭ دا ءتىلىن تابا بىلگەن, كەرەك جەرىندە ءسوزىن وتكىزە الاتىن شەنەۋ­نىك بولا ءبىلدى. تۋعان حالقىن الدىمەن ىرگە­لەس وتىرعان ەۋروپالىق ەلدىڭ پايدالى تۇرمىس-سالتى, وتىرىقشىلىق مادە­نيەتى, ەگىنشىلىك پەن بالىق اۋلاۋ ءىسىن ۇيرە­نۋگە ساۋدا-ساتتىققا يكەمدەدى. بالالارى­نىڭ ءبىلىم الۋى, استراحان, ورىنبور, قازان, سانكت-پەتەربۋرگ قالالارىندا وقۋى, ءدىني مەدرەسەلەردە ساۋاتتانۋىنا جول اشتى. رەسەيدىڭ سول كەزگى وقىعان-توقى­عان عالىمدارىمەن (ن.گ.چەرنىشەۆسكي, ي.ن.بەرەزين, ا.ۆامبەري, ۆ.ۆ.گريگورەۆ, گ.س.كارالين) تىعىز بايلانىس ورنا­تىپ, قازاق حالقىنىڭ سالت-ءداستۇرىن ناسيحاتتاۋ, ءداستۇرلى كاسىبىن دارىپتەۋگە كوڭىل ءبولدى. رەسەيدىڭ ءتۇرلى باسىلىمدارىنا ماقالالار جازدى. حالىق اۋزىنداعى شالكيىز, جيەمبەت, دوسپامبەت, شەكتى موڭكە بي, شەركەش تۇركە بي, تانا نۇركە بي ولەڭدەرى مەن ي.ا.كرىلوۆتان ءوزى اۋدارعان اۋدارمالاردى قوسىپ قازان قالاسىنان «جاقسى ۇگىت» دەپ اتالاتىن جەكە كىتاپ شىعاردى. ولار كەزىندە بۇقار جىراۋدان باستاۋ الاتىن قازاق ادەبيەتىن XV عاسىرعا دەيىن جىلجىتۋىمىزعا سەبەپ بولدى.

ماقاش اكىم بيلىك باسىنداعى جىلدارىندا ءۇش رەت ورىس پاتشاسىنىڭ قابىلداۋىندا بولىپ, الدىمەن سول كەزدە شوقىندىرۋعا قانداستارىنىڭ قارسىلىعىن جەتكىزسە, سودان سوڭ تۇرعان وڭىردە جايىلىمدىق جەردىڭ توزىپ بارا جاتقانىن, سوعان وراي تەڭىز جاعا­لاۋىنداعى شۇرايلى القاپتى پايدالانۋدى سۇرايدى. نا­تيجە ۇزاققا سوزىلادى. اقىرى بۇل تالاپ­تارىنىڭ ورىندالۋى­نا قول جەتكىزەدى.

ارىپتەسىمىز ءوزىنىڭ جوعارىدا اتال­عان كىتابىندا قايراتكەر م.بەكمۇحام­بە­­توۆ­تىڭ بار بولمىسىن – تۋعان حالقى ءۇشىن ىستەگەن يگى ىستەرىن, كۇيشى قۇرمانعا­زى­­­عا دەگەن قامقورلىعىن دا جان-جاقتى اشىپ كورسەتكەن بولاتىن. اتالعان ەڭبەككە ­كە­زىندە اكادەميك سالىق زيمانوۆ, حالىق جازۋشىسى ءابىش كەكىلباەۆتار جوعارى باعا بەردى.

سوعىستان كەيىنگى تۋعان ۇرپاقتىڭ قان مايداننىڭ قاسابىن كورىپ, ازابىن ارقالاعان اتا-انالارىنىڭ اۋىر كۇن­دەرىن شىعارمالارىنا ارقاۋ ەتپەگەنى از. سونىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ بۇگىنگى ءسوز ەتىپ وتىرعان كەيىپكەرىمىز. ول الدىندا وتكەن اعا بۋىننىڭ مايدان مەن تىلداعى ەر­لىك ىستەرىن ء«وتتى عوي سوعىس», «قاھارلى جىل­دار» كىتاپتارىندا بارىنشا اشىپ كورسەتۋگە تىرىستى. سوعىستىڭ العاشقى كەزەڭىندە قارۋ-جاراق, ازىق-ت ۇلىك تاسۋدا كولىك جەتىسپەدى. اۆتوكولىك جوق, جىل­قى از. مىنە, وسىنداي قيىن كەزدە  تۇيەلەردىڭ كومەگى زور بول­دى. ستالينگراد مايدانىندا ال­عاش رەت ۇرىسقا كىرگەن ويسىلقارا تۇقىم­دا­رى بەرليندەگى جەڭىستىڭ جالاۋى جەلبىرە­گەنشە ءوز كومەكتەرىن بەردى. ول العاش رەت وتەپبەرگەن شىعارماسىندا كورىنىس تاپتى.

تاعدىر تالايىمەن قازاقتاردىڭ ءبىرازى بۇل كۇندە الەمنىڭ ءار شالعايىن­دا ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. ولاردىڭ كوبى ەل با­سىنداعى قيىن جىلداردا شەكارا استى. الىمگەرەي ۇلى دۇنيەجۇزى قازاق­تارى قاۋىمداستىعىنىڭ اتىراۋ وبلى­سى­نىڭ فيليالىندا باسشىلىق جاساي ءجۇرىپ, الەمنىڭ ءبىراز ەلىندە بولدى, قان­داستارىمىزبەن كەزدەستى. ءومىر ءسۇرۋ داعدىسى, تۇرمىستارىمەن تانىستى. ناتي­­جەسىندە, «ەدىل جايلاعان قازاقتار», «ۇلكەن شاڭىراقتىڭ ۋىقتارى», «شەكا­را اسقان اعايىن» دەپ اتالاتىن كىتاپ­تار جازدى.

ادەتتە قالامگەردىڭ, مەيلى ول اۋىلدا تۇرسىن, الدە ايدىك قالانى مەكەندەسىن, قالاي دەگەندە دە جازعاندارىن وقىرمان با­عالاپ, قوعامدىق ۇيىمدار ەسكەرسە عانا ەڭبەگى جانادى, مەرەيى وسەدى ەمەس پە؟ بۇل تۇرعىدان وتەپبەرگەن دوس­تىڭ العان العىسى مەن كورگەن قۇرمەتى از ەمەس. جۋرناليستيكا سالاسىنداعى اتاق, ماراپاتتارى جەتەرلىك. تالاي رەت رەسپۋب­لي­كالىق بايقاۋلاردىڭ جەڭىمپازى دەپ تانىلدى. ماحامبەت اتىنداعى جانە اتى­راۋ وبلىسى اكىمى بەلگىلەگەن تاۋمان امان­دوسوۆ اتىنداعى سىيلىقتاردىڭ يەگەرى, اتىراۋ وبلىسىنىڭ جانە ءوزى تۋعان قۇر­مان­عازى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتاندى. مەملەكەتتىك جانە مەرەيتويلىق وردەن-مەدالدارمەن ماراپاتتالدى.

مىنە, بۇل – كەشەگى كەلمەسكە كەتكەن ال­پىسىنشى جىلداردىڭ اياعىندا اقباس الاتاۋ ەتەگىندەگى قازاق ءبىلىم ۇيالارىنىڭ قارا شاڭىراعى – اباي اتىنداعى پەدا­گوگيكالىق ينستيتۋتتا قاتار وقىپ, قولى­مىز­عا قالام العان, قاتار جۇرگەن ارىپتەس وتەپبەرگەن الىمگەرەەۆتىڭ سودان بەرگى تىرلىگى. انىعىن ايتساق, قالامگەردىڭ رەس­پۋبليكا باسپالارىنان جارىق كورگەن كىتاپتارىنىڭ ۇزىن سانى قىرىقتان اسادى. ول نەگىزىنەن ءوزى تۋعان ايماعىنىڭ وتكەنى مەن وركەنى, تاريحى مەن تارلاندارى تۋرالى جازادى. ەتنوگرافياسى مەن ارحەولوگياسى, قۇم جۇتقان مىڭ جىل­دىق قورعاندارى مەن قالالارى, جەرى مەن سۋى, تاۋ-تاسى تۋرالى تولعانادى. دە­مەك مەرەيلى جاستىڭ بيىگىنە كوتەرىلگەن قالامداس دوستى «تۋعان توپىراقتىڭ تامىرشىسى» دەسەك تە جاراساتىن سەكىلدى. ول وي باققان ادامنىڭ ورتالىق­تا تۇ­رىپ, وردا بۇزۋى مىندەت ەمەس, الىس ­اۋىلدا كۇن كەشىپ تە كوپ ءىستى تىندىرا الا­تىن­دى­عىن دالەلدەدى...

ارينە, بۇل اقيقاتقا ءبىز قۋانا-قۋانا قول قويدىق.

جانات ەلشىبەك,

حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى