جاپسارباي ءىلياس ۇلى جاستاي ەڭبەك پەن تاربيەنىڭ قادىرىن ءبىلىپ ءوستى. ويتكەنى اتا-اناسى ومىردەن ەرتە وزدى. ءوزى باۋىرلارىنا سۇيەنىش بولىپ قالدى. ونى مەكتەپ ءوسىردى, ورتاسى جەتىلدىردى. 70-جىلداردىڭ باسىندا حالىق اقىنى قالقا جاپسارباەۆ اتىنداعى ورتا مەكتەپتi ءبىتىرىپ, اسكەري بورىشىن وتەدى. اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتىڭ تاريح فاكۋلتەتىن ۇزدىك اياقتاپ, عىلىم اكادەمياسىنىڭ ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنوگرافيا ينستيتۋتىنا قىزمەتكە ورنالاستى.
80-جىلدارى موسكۆادا عىلىم اكادەمياسىنىڭ كسرو تاريحى ينستيتۋتىندا تاعىلىمدامادان ءوتتى, اسپيرانتۋراسىنا ءتۇستى. 1987 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ويداعىداي قورعاپ, الماتىعا قايتىپ ورالدى. ينستيتۋتتاعى عىلىمي قىزمەتىن ساتىمەن جالعاستىرىپ, ينستيتۋتتىڭ عالىم-حاتشىسى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلدى.
ول جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە دەيىن-اق قوعامدىق-ساياسي ۇدەرىستەرگە دەن قويىپ, جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان ءتۇرلى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاستى. ءباسپاسوز بەتىندە ءجيى ماقالالار ءجيى جاريالاپ تۇردى. قازاق تەلەارناسىندا «اقيقات» پىكىرتالاس كلۋبىن قۇرىپ, تىكەلەي ەفيردە وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىلاپ, وداقتىق ورتالىقتىڭ جىمىسقى ساياساتىن اشكەرەلەۋگە ءبىر كىسىدەي اتسالىستى.
ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ جىلدارى ىسكەرلىك, اتقارۋشىلىق, تىندىرىمدىلىق قابىلەتتەرىمەن تانىلعان بىلىكتى مامان, زەيىندى عالىم, زەردەلى ازامات باسشىلىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىستارعا دا ەركىن تارتىلدى. 1992 جىلدان باستاپ ۇزاق جىلدار پرەزيدەنت اكىمشىلىگى ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ رەفەرەنتى, اعا ساراپشىسى, سەكتور مەڭگەرۋشىسى, مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ كەڭەسشىسى, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى سىندى جاۋاپتى قىزمەتتەردى ابىرويمەن اتقاردى. «قازمەديا ورتالىعى» باسقارۋشى كومپانياسى» جشب باس ديرەكتورى, تۇڭعىش پرەزيدەنت كىتاپحاناسى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىندە بولدى. 2018 جىلدىڭ ماۋسىمىنان ءبىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلىم كوميتەتىنە قاراستى مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىندا باس عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ ورنالاستى.
2001 جىلى ديسسەرتاتسيا قورعاپ, ساياسي عىلىمدار دوكتورى دارەجەسىنە يە بولدى. تاريح جانە قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى اتاندى. ۇزاق ۋاقىت بويى الەۋمەتتىك, قوعامدىق-ساياسي جانە ۇلتارالىق قاتىناستار ماسەلەلەرىمەن تۇراقتى اينالىسىپ كەلەدى. بىرنەشە مونوگرافيالاردىڭ, وقۋ قۇرالدارى, جيناقتاردىڭ اۆتورى. جاريالانعان عىلىمي-كوپشىلىك ماقالالارىنىڭ سانى جۇزدەن اسادى.
جاپسارباي اعانىڭ تاعدىرىنا ايتار ىشتەي ءبىر تاۋبەسى – ۇزىن سونار ءومىر جولىندا ساپارلاس بولعان, بىرگە قىزمەت ەتكەن, جاۋاپتى جۇمىستارعا قوسا جەگىلگەن اتپال ازاماتتار ىشىندە ادامي قاسيەتتەرىمەن دە, كاسىپتىك قارىم-قابىلەتىمەن دە وزىنە ارقا تۇتقان, كوپكە ۇلگى-ونەگە ەتكەن تۇعىرلى تۇلعالار كوپ بولدى. ءابىش كەكىلباەۆ, ورالباي ابدىكارىموۆ, احمەتجان ەسىموۆ, قاسىم-جومارت توقاەۆ, مارات ءتاجين, ادىلبەك جاقسىبەكوۆ, ماحمۇد قاسىمبەك, يمانعالي تاسماعامبەتوۆ سىندى بيىك پاراساتتى, جامپوز, جايساڭدارمەن قاناتتاسا قىزمەت اتقاردى. كوبىسىنەن ءدارىس الدى, پىكىرلەس, نيەتتەس بولدى. قويان-قولتىق ەڭبەك ەتە ءجۇرىپ, ءومىر مەكتەبىنەن ءوتتى, ءتالىمدى تاجىريبە جيناقتادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇرلاۋلى جىلدارى ءىس باسىندا, ەلدىڭ بەتىندە, جەلدىڭ وتىندە جۇرگەن ارداقتى ازاماتتار ادامشىلىق ابزالدىعىمەن دە, كوپ جىلعى ءىس-تاجىريبەسىمەن دە اعانىڭ ىنىگە جاسار ىزگى ىقىلاسىنداي ەرەكشە ىقپال ەتتى. تەك قىزمەت بابى ەمەس, ومىردە, وتباسىلىق جاعدايدا جاقىن ارالاسقان جانداردىڭ اراسىندا دا ادالدىق-اقتىقتى مۇرات تۇتقان, كوڭىلى حوش, نيەتى ءورىستى تۇلعالار كوپ بولدى. ولاردى جاپسارباي اعا عۇمىرىنىڭ ءبىر-ءبىر بەكەتى سانايدى.
ج.قۋانىشەۆتىڭ ءبىز بىلەتىن, باعالايتىن باستى ءبىر قىرى – عالىمدىق, قايراتكەرلىك بولمىسىنان باستاۋ الاتىن قالامگەرلىگى, كوسەمسوزشىلىگى. جاپسارباي اعا اۋەلدەن تاۋەلسىزدىكپەن تىنىس تارتقان ەلىمىز ومىرىندەگى ءاربىر وزگەرىس, جاڭالىققا سەرگەك قاراپ, قوعامدا قوردالانعان, كۇلبىلتەلى تاقىرىپتارعا قاتىستى ءوز كوزقاراسىن باتىل, اشىق ايتا ءبىلدى. وعان ءار كەزەڭدە جازىلعان «مەملەكەتتىلىكتى نىعايتۋ قامى», «ايماقتىق دامۋدىڭ الەۋمەتتىك الەۋەتى», ء«بىر حالىق, ءبىر ەل, ءبىر تاعدىر جولىنداعى زيالى قاۋىم», «جاڭارعان جۇيە جاۋاپكەرشىلىگى», «تاريحي سانانىڭ مادەني اسپەكتىلەرى», «ۇلتتىق بىرەگەيلىك – تۇراقتىلىق نەگىزى», «ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ وسال تۇسى», ء«ساتتى ساپار ساپالى جولدان باستالادى», «قوعامدىق كەلىسىم – تۇراقتىلىق تۇعىرى», «بۇرىنعىشا ءومىر ءسۇرۋ ەندى مۇمكىن ەمەس», ت.س.س. جازبالارى دالەل. بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – جاپسارباي اعا قاي كەزدە دە قوعام ءومىرىنىڭ قايناعان ورتاسىندا ءجۇردى, قاي كەزدە دە قالامىن سۋىتقان جوق. ۇنەمى ارەكەت, ىزدەنىس, جازۋ ۇستىندە بولدى. ۇلت جوقشىسى, قوعام قايراتكەرى رەتىندە ءبارى-ءبارىن كوڭىل تارازىسىنان وتكىزىپ, جۇرەك كۇشىمەن جەرىنە جەتكىزە ايتتى, جازدى, تولعادى.
جاپسارباي اعا كانىگى قالامگەر ەمەس, دەگەنمەن وي ءورىسىنىڭ كەڭدىگى, جان-جاقتى بىلىمدىلىگى, اسىرەسە ۇلت تاريحىنا, ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە جاقىندىعى, رۋحاني قۇندىلىقتارعا مول قانىقتىعى, ءوز ويىن ايتىپ تا, جازىپ تا جەتكىزە الاتىن قابىلەتى ءومىردىڭ ءار كەزەڭىندە, ءارتۇرلى جاعدايلاردا, سان قيلى تاقىرىپتارعا بايىپتى پىكىر ايتۋىنا, ورنىقتى وي قوسىپ وتىرۋىنا مول مۇمكىندىك بەردى. عىلىمي نەگىزدەگى جاريالانىمدارى ءوز الدىنا, زامان, قوعام, ادام پروبلەمالارىنا قاتىستى وزىندىك وي-تولعامدارى مەرزىمدى باسىلىمداردا, اتاپ ايتقاندا, «ەgemen Qazaqstan», «Aqiqat» سىندى بەدەلدى گازەت-جۋرنالداردا جۇيەلى جاريالانىپ تۇردى. اۆتوردىڭ ازاماتتىق پوزيتسياسى قاشاندا مىعىم: جازبالارىندا ءتۇرلى پىكىرلەردىڭ, سيقىر ساياساتتىڭ جەتەگىندە كەتپەي, ۇلتتىق, ادامگەرشىلىك اسپەكتىلەردى ءاردايىم العا شىعارىپ وتىرادى. نەنى بولسا دا ناقتى دەرەك-دايەكتەرمەن باياندايدى. ماقالالارىندا بۇرىن-سوڭدى بەلگىلى جاي-جاپسارلاردى قايتالاماي, ۇلگىلەردى شيىرلاماي, تىڭنان تۇرەن تارتادى, ورنىقتى وي قوزعايدى, سونى ءسوز ايتادى. ويعا وي قوسادى, وقىرمان تانىمىن بايىتادى, ءورىسىن كەڭەيتەدى.
جاپسارباي اعا سونشا جۇمىستىڭ سىرتىندا ونەگەلى وتباسى يەسى, ارداقتى اكە. حالقىمىزدا: «جاقسى ايەل كۇن سەكىلدى, ەسىكتى جاپساڭ تۇندىكتەن تۇسەدى» دەگەن قۇدىرەتتى ماقال بار. وسى ورايدا اعايدىڭ شىرايلى شاڭىراعىنداعى ىنتىماق پەن ىرىستىڭ ۇيىتقىسى – تۇرساحان اپاي. اعا بولاشاق ومىرلىك جارىمەن ءبىر مەكتەپتە, قاتار سىنىپتاردا وقىدى. جاپسارباي مەكتەپتىڭ كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولىپ جۇرگەندە, ول ءوز سىنىبىنىڭ كومسورگى ەدى. دەگەنمەن ناعىز جاقىن تانىستىق, ەكى جاستىڭ ءبىر-بىرىنە ىقىلاس, كوڭىلىنىڭ اۋعان كەزى 1971 جىلدىڭ قازان ايى, مەكتەپتەگى مۇعالىمدەر كۇنىنە ارنالعان كەش بولدى.
«اتالعان ءىس-شارانى الماتىداعى «پروسۆەششەنەتس» دەمالىس ۇيىندە وتكەن مەكتەپ كومسومول ۇيىمدارى حاتشىلارىنىڭ رەسپۋبليكالىق سەمينارىنا قاتىسىپ, سوندا كورىپ, ۇيرەنىپ كەلىپ ۇيىمداستىرعان ەدىم. ول ويىن «باقىتتى جۇلدىز استىندا» دەپ اتالاتىن. سول كەشتە, سول باقىتتى جۇلدىز استىندا بيلەپ ءجۇرىپ ءوز باقىتىمدى دا, جۇلدىزىمدى دا تاپتىم», دەپ ەسكە الادى جاپسارباي اعانىڭ ءوزى.
تۇرساحان قازتايقىزى دا عالىم, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ەلىمىزدە مولەكۋلالىق بيولوگيا مەن بيوتەحنولوگيانىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, اكادەميك مۇرات ءايتحوجيننىڭ شاكىرتى. تورەگەلدى شارمانوۆ باسقاراتىن وداقتىق مەديتسينا عىلىمى اكادەمياسىنىڭ تاعام ينستيتۋتىندا ۇزاق جىلدار بويى جەمىستى جۇمىس ىستەدى.
بەسىگىن قىدىر تەربەگەن بەرەكەلى وتباسىنان ءتالىمدى ۇرپاق ءوربىدى. قىزى اجار بانك سالاسىن مەڭگەرسە, شەتەلدە ءبىلىم العان ۇلى ازات – بۇگىندە بىلىكتى مامان.
ەسەلى ەڭبەك باعالانۋىمەن باياندى. ج.قۋانىشەۆ قالاۋلى قىزمەتكەر, قاجىرلى قايراتكەر, ىسكەر ۇيىمداستىرۋشى, بايىپتى باسشى رەتىندە جوعارى مەملەكەتتىك جانە سالالىق ماراپاتقا يە بولدى. ەڭ باستىسى – قاۋىمى, ورتاسى قادىرىن بىلەدى, ورىندى ماقتانىش, قۇرمەت تۇتادى.
بۇگىندە مەرەيلى بەلەسكە كوتەرىلگەن جاپسارباي ءىلياس ۇلى ۇزدىكسىز ىزدەنىس, ءۇزىلىسسىز تولعانىس ۇستىندە. تاۋەلسىزدىك مۇراتىنىڭ تۇعىرلى, ەل ءومىرىنىڭ ەڭسەلى بولۋىندا جاپسارباي قۋانىشەۆتاي اردا ازاماتقا ارتىلار جاۋاپكەرشىلىك جۇگى ءالى دە زور. ابىرويلى جولى تالاپتى جاستارعا ونەگە بولعاي.
