تۋريستىك ورىن تورەسى
ءدال وسى كۇنى پۋسان قالاسىنىڭ شىعىسىنداعى حەدونگەنگۋنگسا عيباداتحاناسىنا ەل تاڭعى تورتتەن كەلە باستاپتى. وزدەرى بۇل موناستىردى دۇعا-تىلەك ورىندالاتىن قاستەرلى ورىنعا بالايدى ەكەن. عيباداتحانا تەڭىز بەن قۇرلىقتىڭ ءبىتىسى – مۇيىستە. عيباداتحانا ەمەس, تۋريستىك ورىننىڭ تورەسى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, كوپتەگەن جاندار وتباسىمەن جۇرگەندەرى بايقالادى. تىلەگىڭدى جۇرەكشە قاعازعا جازىپ, ءىلىپ نەمەسە بايلاپ قالدىراتىن ارنايى ورىندا ميلليونداعان تىلەك-قاعاز كوزىنەن ءتىزىلىپ تۇر. قاعازدارى التىن جالاتىلعانداي جالت-جۇلت ەتەدى. ءبىر شەتىندە كىشكەنتاي بۋددا ءمۇسىنىنىڭ توبەسىنە سۋ قۇيۋ ءراسىمى جاسالىپ جاتىر. تاماقتاناتىن ورىن, تاعى دا ءبىر عۇرىپتىق جورالعىلارى جۇزەگە اساتىن جەرلەرىنىڭ ءبارى عيباداتحانا اۋماعىندا. ماسەلەن, شەتەلدىك تۋريستەر بولسىن, وزدەرى بولسىن, مۇندا كەلىپ دۇعا قىلىپ, تىلەك تىلەۋى مۇمكىن. تاماقتانادى, جاعالاۋدا سەرۋەندەپ جۇرەدى, وسىنىڭ ءبارى رەتىمەن ويلاستىرىلعان. بىزدە دە اۋليە-امبيەلەردىڭ باسىنا تۇنەپ, كيەلى جەرلەرگە ءتاۋ ەتىپ, كەيدە تىلەگەنى بولىپ جاتادى عوي. بۇل دا سونى ەسكە سالادى. ويتكەنى حەدونگەنگۋنگسا عيباداتحاناسىنىڭ ۇرانى: «ەگەر وسى جەردە شىن جۇرەكتەن دۇعا ەتسەڭىز, تىلەكتەرىڭىزدىڭ كەم دەگەندە بىرەۋىنە جاۋاپ الاسىز».
تاۋلاردا ورنالاسقان باسقا حرامدارعا قاراعاندا تەڭىز تابانىنان ورىن تەپكەن بۇل عيباداتحانا سۋ بۋددالارىنىڭ قاسيەتتى مەكەنى ەسەبىندە. كورەيلەردىڭ بۋددانى مويىنداۋى تەڭىزگە جاقىن نەمەسە ارالدا قالىپتاسقان. سوندىقتان حرام بۋدداعا قاتىستى 3 قاسيەتتى جەردىڭ ءبىرى سانالادى. عيباداتحانا شەگىندە بىرنەشە پۇتتار, بۋددانىڭ نىشاندارى, ءمىناجات ەتەتىن ورىندار بار دەمەسەڭىز, كۋرورتتىق ايماق ەكەن دەپ قالاسىز. تۋريستەر وتە كوپ.
ەجەلگىنىڭ ەتەنەلىگى
كورەيلەر بارىنەن وتباسى ينستيتۋتىن جوعارى قويادى. بالالارىن جەكە ماقساتتا ءومىر سۇرۋدەن گورى, قوعامعا پايدا تيگىزۋ ءۇشىن تاربيەلەيتىن كورىنەدى. اسا ءمان بەرەتىن ەرەكشەلىگى وسى بولسا كەرەك. گۇلدەنگەن قالالارى مەن اۋىلدارى, مادەني ورىندارى, تۇرمىستىق يگىلىكتەرى, دامىعان تەحنولوگياسى ۇلگى تۇتاتىن ۇلت ەكەنىن ايعاقتايدى. وركەنيەتتىڭ ورىندەمىز دەپ ۇلتتىق قۇندىلىقتارى مەن تاريحىن وركەندەتپەي وتىرعان جوق. قايدا بارساڭىز, الدىڭنان ۇلتتىق تاعامى, ۇلتتىق كيىمدەرى مەن تانىم-تۇسىنىگىن ارقاۋ ەتكەن بەلگىلەرى شىعادى. ءبىز ماڭداي تىرەگەن كەندجۋ قالاسى كورەي ەلىنىڭ قاتپار-قاتپار تاريحىنىڭ التىن دىڭگەگىندەي سەزىلەدى. مۇندا كورەي جۇرتىنىڭ ەكى مىڭ جىلدان استام تاريحى ساقتالعان. جوعارىدا وتباسى مارتەبەسىنە باسا ءمان بەرەتىنىن تەگىن ايتقان جوقپىز, كورەيلەردىڭ كونە قالاسىندا جاستار كوشەسى بار. وتسەڭ كوڭىلىڭ كوتەرىلىپ, ءبىر تۇلەپ شىعاسىڭ. كونە مۇرالار مەن ەجەلگى تاريحتى باۋىرىنا باسقان قالادا كوپقاباتتى ۇيلەر جوققا ءتان. ەجەلدەن كەلە جاتقان وزدەرىنىڭ حانوكتارى. اعاشتان قيىلعان شاتىرى ءبىرىنشى كوزگە تۇسەتىن بۇل باسپانالارى ءبىزدىڭ كيىز ءۇي سياقتى قولتۋمالارى. استاناسى سەۋلدە تەك قانا حانوكتاردان تۇراتىن تۇتاس اۋدان بار. كورەي دەسە حانوك, بۋددا جانە ايداھار مەن تاسباقانىڭ بەلگىسى قوسا جۇرەتىن سياقتى كەيدە.
كورەي تۇبەگىندە ءومىر سۇرگەن ءۇش كونە مەملەكەتتىڭ اتى بەلگىلى. كوگۋرە, پەكچە, سيللا, كەندجۋ – كورەي توپىراعىندا داۋىرلەگەن ەڭ كونە مەملەكەت سيللانىڭ استاناسى. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 50-جىلداردان ح عاسىرعا دەيىن جاساپ, ءارى قاراي كورە اتالعان كورەيلەردىڭ اتا-بابالارى. تاريحي-مادەني قالاداعى قورىمدار مەن ەسكەرتكىشتەر ساقتالعان تۇتاس ءبىر اۋدان يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزىلگەن. بۇل حالىقتىڭ ەجەلگى تاريحى ءبىزدىڭ ساقتار مەن عۇندارعا ۇقساس. كەندجۋدا سيللانى بيلەۋشى پاتشالار اۋلەتى جەرلەنگەن. مۇندا كيم اۋلەتىنىڭ قورىمدارىمەن تانىستىق. قورعاندارى ءبىزدىڭ ساق پاتشالارىنىكىنەن اينىمايدى. كادىمگى توبەدەي شوشايىپ جاتقان قورعاندار. جەرلەۋ ءراسىمى دە كەلىڭكىرەيدى. پاتشالار اۋلەتى بارلىق كيىم, جاراعىمەن, التىن اشەكەيلەرىمەن جەرلەنگەن. بىزدىكىندەي التىن ادامدار بۇلاردان دا شىققان. وسىنداعى چونماچون قابىرىنەن تابىلعان تاعى ءبىر قۇندى جادىگەر – «چەونمادە» اسپان ارعىماعىنىڭ سۇيەگى. قاناتتى پىراق تۋرالى اڭىز كورەيلەردىڭ ەجەلگى تاريحىندا دا كەزدەسەدى. 1973 جىلى قازىلعان كوكتەگى جىلقى بەيىتى V-VI عاسىرلارعا ءتان. جەرلەۋ كامەراسى اعاشپەن قاپتالعان جانە بىزدەگى پازىرىق ۇيلەرىنە ۇقسايدى. اسپان ارعىماعى اتاۋىن قابىردەن تابىلعان جىلقى بەينەسىنەن العان (سونىمەن قاتار سالت اتتىلار مەن فەنيكس بەينەلەرى). چونما – كورەيلىك ۇشاتىن جىلقى دەسەدى. جىلقى التىن كيىمدى پاتشامەن بىرگە جەرلەنگەن.
وسى قورىمداردان تابىلعان التىن ساپتى سەمسەردىڭ ءتۇبى ءبىزدىڭ ۇلى دالا تاريحىمەن بايلانىستى بولىپ شىققان كەزىندە. سيللا مەملەكەتىنە تيەسىلى سەمسەردىڭ ءبىر نۇسقاسى قازاق جەرىنەن تابىلىپ, ەرميتاجعا قويىلعان. عالىمدار كورەيا جەرىندەگى سەمسەرمەن بىردەي دەگەن دالەل ۇسىنعان. امەريكالىق «Denbo» وقۋ ورنىنىڭ عالىمى سارا نەلسون ونى بىلاي تۇسىندىرەدى: «كونە تاريحي ۇعىممەن قاراساق, ۇلى جىبەك جولى ارقىلى قازاق جەرىنەن كورەي جەرىنە التىن ساپتى سەمسەر جەتكەن دەگەندى بىلدىرەدى». كىم بىلەدى, ايتەۋىر بۇل ەكى ەلدىڭ قارىم-قاتىناسىن نىعايتا تۇسەتىن قۇندى جادىگەر ەكەنى انىق.
ەڭ كونە عىلىمي نىسان
كەندجۋداعى عالاماتتىڭ ءبىرى چجومسوندە وبسەرۆاتورياسى. كورەي تىلىنەن اۋدارعاندا جۇلدىزدى قاراۋ مۇناراسى دەگەندى بىلدىرەدى. بۇل وبسەرۆاتوريا – شىعىس ازياداعى عانا ەمەس, جەردەگى ەڭ كونە عىلىمي قۇرىلىمداردىڭ ءبىرى دەسەدى. سيللا مەملەكەتىندە سوندوك پاتشايىمنىڭ كەزىندە (632–647) سالىنعان. مۇنارا 365 گرانيت تاسىنان تۇرعىزىلعان, بۇل جىل ون ەكى ايدىڭ 365 كۇنىنە قاتىستى كورىنەدى. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر مۇندا 366 تاس تۇرعانىن دالەلدەپتى. قابىرعاسىنداعى 27 دەڭگەيلى كىرپىشتىڭ 12-ءسى تەرەزەسىنىڭ استىندا, 12-ءسى جوعارىدا. 12 سانى ءبىر جىلداعى ايلاردىڭ سانىنا تەڭ دەسەدى. مۇنارانىڭ ۇستىڭگى بولىگىنىڭ اۋدانى ونىڭ تابانىنىڭ جارتىسىنا تەڭ. بيىكتىگى – 9,4 مەتر, ەنى 5,7 مەتر.
* * *
مۇنداعى سيللا كەزەڭىنە ءتان تاعى ءبىر عالامات – ۆولچجونگە كوپىرى, ەڭسەلى ءارى سۇلۋلىعىمەن كوز تارتادى. اسىرەسە كەشكىلىك شامدارى جارقىراعاندا, كوزدىڭ جاۋىن الادى. بىرىڭعاي اعاشتان قيۋلاستىرىلعان. كەنديۋك پاتشانىڭ كەزىندە (760 ج.) سالىنعان عاجايىپ قۇرىلىس چوسون اۋلەتى كەزەڭىندە قيراپ قالعان. 2018 جىلدارى كورەياداعى ەڭ ۇلكەن اعاش كوپىر رەتىندە قايتادان قالپىنا كەلتىرىلىپتى. ۇزىندىعى 66 مەتر, ەنى 13 مەتر, بيىكتىگى 6 مەتر ەكەن. جوقتان بار جاساعان كورەيلەر ەسكى نۇسقاسىنىڭ جوباسىن تاۋىپ, عالامدىق عاجاپقا اينالدىرىپ جىبەرگەنى تاڭعالدىرماي قويمايدى.
عاسىرلاردان جەتكەن عيباداتحانالار
كورەيلەر مىڭجىلدىقتار بويى مەكەن ەتىپ كەلگەن كەندجۋداعى توحامسان تاۋىنىڭ ءجونى بولەك. مۇندا «پۋلگۋكسا تەمپلستەي» اتتى عيباداتحانالار كەشەنى ورنالاسقان. بۋددا ىلىمىنە قاراعان ەلدىڭ قاسيەتتى قاعباسىنداي اڭىز مەكەن. بۋدداعا قاتىستى اڭىز-اڭگىمەلەرگە قاتىستى ءتۇرلى مۇسىندەر مەن تۇسىندىرمەلەر, ءمىناجات ەتۋ ورىندارى, بىرىنەن ءبىرى وتكەن عيباداتحانالار كەشەنى يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرالار تىزىمىنە الىنعان. ىشىندە كونەدەن كەلە جاتقان بۋددانىڭ ماقتانىشى – سوكۋرام اتتى ۇڭگىردەگى عيباداتحانا. پۋلگۋكسانىڭ تاريحى 528 جىلدان باستالادى. اۋەلگىدە سيللانىڭ بەوفۋن پاتشاسىنىڭ اناسى لەدي يوندجاەنىڭ ءوتىنىشى بويىنشا قۇرىلعانى ايتىلادى. كەيىننەن ءۇش پاتشالىقتى بىرىكتىرگەننەن كەيىن 751 جىلى ەل باسشىسى كيم دە سۋن ونى ايتارلىقتاي قالپىنا كەلتىرىپ, سول زاماننىڭ نەگىزىندە قالىپتاعان دەسەدى. كورەي توپىراعىنداعى بۋدداعا قاراعان ەلگە سودان بەرى قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان عيباداتحانالار كەشەنىندە شەتەلدىك تۋريستەر دە كوپ.
سوكۋرام عيباداتحاناسىنىڭ تاريحى دا وسى پۋلگۋكسامەن تامىرلاس. ەرتە عاسىرلاردا گرانيتتەن سوعىلعان مۇنداي بۋددا ءمۇسىنىنىڭ بالاماسى جوعى ايتىلادى. كەيدە ونى «اۋليە ءمۇسىنى» دەپ تە اتايدى. ۇڭگىردەگى عيباداتحانادا سۋرەتكە تۇسۋگە بولمايدى, قاسيەتتى ورىن سانالعاندىقتان.
«پۋلگۋكسا تەمپلستەي», سوكۋرام ەكەۋى تاۋدا ورنالاسقاندىقتان, بۇل ارادا تۋريستەر كوپ جۇرەتىندىكتەن كورەيلىكتەر قاۋىپسىزدىك شارالارىن اسا مۇقيات ساقتاعانى بايقالادى. مىسالى, قۇلاما قاباق بولىپ كەلەتىن كىسى جۇرەتىن جەردىڭ جوعارعى بەتىندە بەرى تامان قۇلارداي بولىپ تۇرعان تاستاردىڭ ءبارىن شارباق تروستارمەن تارتىپ قويعان. قۇلاپ كەتۋى مۇمكىن-اۋ دەگەن جەردىڭ ءبارىن مىقتاپ بەكىتىپ تاستاپتى. توبەڭنەن توڭكەرىلىپ تابيعي بىتكەن تاستار الدا-جالدا وپىرىلعانداي جاعداي بولسا دەپ الدىن العانى.
بايىرعى كورەي اۋىلى
توبەسىن قابات-قابات شوپپەن, شيمەن باسىپ قالقايتقان كورەي اۋىلدارىن كورەمىز دەپ كىم ويلاعان؟ ەڭ ەجەلگى ەلدى مەكەندەرىنىڭ ءبىرى كاحە (حاحۆە) اۋىلىنىڭ التى ءجۇز جىلدىق تاريحى بار ەكەن. قادىم زاماننان, وزدەرىنشە ايتساق, چوسون اۋلەتىنىڭ بيلىگى كەزىنەن بەرى سەل ءجۇرىپ, سۋ شايماعاندىقتان, ەل ورىن سۋىتپاي وتىرسا كەرەك. ىرگەسىن تاستان قالاپ, قابىرعاسىن ساماننان قۇيىپ بۇلار دا قورا سالعان ءبىز سەكىلدى جۇرت, ەسكى ءۇي-قورالارىن قاراسا.
اندونگ قالاسىنا جاقىن جەردە ورنالاسقان چوسون اۋلەتىنەن شىققان ءداستۇرلى كورەي اۋىلى ءتول مادەني مۇرالارىنىڭ كورىنىسى ىسپەتتى. چوسون ءداۋىرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن, فولكلورىن, قۇندى كىتاپتاردى جانە كورەي رۋلىق اۋىلدارىنىڭ ەسكى داستۇرلەرىن ساقتاپ تۇر. اۋىلدىڭ سىرتقى كورىنىسى لوتوس گ ۇلى ءتارىزدى جىمداستىرىلعان. ءدال تۇسىنان ناككونگان اتتى ۇلكەن وزەن اعىپ جاتىر. بۇل دا تۋريستەر كوپ كەلەتىن ورىن ەكەن. ەلدى مەكەن 2010 جىلدان بەرى ءداستۇرلى اندونگ قالاسىمەن بىرگە يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرالار تىزىمىندە.
مۇندا بايقاعان ءبىر كەرەمەتىمىز – كورەي ەلىنىڭ كۇرىش سالاتىن كونە ىدىستارى. ءبىزدىڭ كەلىگە كەلىڭكىرەي مە دەپ قالدىق. سەبەبى ىشىندەگى كۇرىشتىڭ جارىمىنا جۋىعى كەلىگە سالىپ تۇيىلگەندەي, ياعني جارىلعان بولىپ شىقتى. الايدا تۇيەتىن سابىن عانا كورە المادىق. ىدىس ءبىرتۇتاس تاستان ويىلىپ جاسالعان.
ايتپاقشى, «دوشيراك» دەگەندى ءبارى بىلەتىن شىعار. كورەيشە ماعىناسى اۋقات الىپ جۇرەتىن ىدىس ەكەن. بۇرىن وڭتۇستىك كورەيادا ەرلەرى ەرتەمەن ەگىسكە كەتكەندە نەمەسە بالالارى وقۋعا كەتكەندە تۇستىك اسىن وزىمەن قوبديشاعا سالىپ الىپ جۇرەدى, ايتپەسە جارى نە اناسى اپارىپ بەرەدى. سول استى سالاتىن شاعىن قوراپتىڭ و باستاعى اتاۋى – دوشيراك. كورەي سالتى بويىنشا ونىڭ ىشىندە ءۇش ءتۇرلى ءدام: كۇرىش, كيمچي, فاسول سياقتى تاعى ءبىر ءدام بولادى. ال اۋقاتتىلارى بالاسىنا ءتورتىنشى ءدام رەتىندە قۋىرىلعان جۇمىرتقا سالىپ, «ەلدەن اسقان» ەكەن. بايدىڭ بالاسى سودان اڭعارىلاتىن كورىنەدى. سول تۇستىك اس سالىناتىن شاعىن ىدىس اتاۋى كەيىن كورەيلىك برەندكە اينالىپ, دوشيراك بوپ الەمدى كەزىپ ءجۇر.
* * *
ساپار بارىسىندا كورەي ۇلتىنا قۇرمەتىم كۇننەن-كۇنگە ارتتى دەسەم ارتىق ەمەس. الاقانداي تۇبەكتە وندىرىلگەن ەكران مەن سمارتفونعا, تەحنيكالىق يگىلىكتەرگە الەم قاراپ وتىر. ۇلت بولا العان ەل. جەر جوق, دالا جوق, تەڭىز بەن تاۋلى جوتالار عانا. وركەنيەتى, ءىلتيپاتى, ىزەتى, تاريحى مەن داستۇرىنە قۇرمەتى كورەي ۇلتىنىڭ ەرىك-جىگەرى مەن سانا-سەزىمىنىڭ بيىكتىگىن بىلدىرسە كەرەك. نە كەرەك, «بىزدەردە مىناداي بار, مىناداي بار» دەپ كورسەتكەندەرى كوپ-اق. بايقاۋسىز وتكىزىپ العانىمىز قانشاما. كورەيلەر اڭگىمەدە اسەرشىل دەۋگە كەلەدى. اۋىزدارىن تولتىرىپ, داۋىستارىن سوزىپ, ءسوزدىڭ سوڭعى بۋىنىن اندەتكەندەي ۇزاتىپ سالادى. سونداي داۋىس ىرعاعىنىڭ وزىندە ەكىنشى ادامنان ىقىلاس كۇتەتىنى, كىسىگە دەگەن مەيماندوس پەيىلى جاتقان سياقتى.
كوشەلەرىنەن قوقىس جاشىكتەرىن كوپ ۇشىراستىرمايسىز. ەسەسىنە تازا. سوعان قاراعاندا وزدەرىمەن بىرگە سىپىرىپ-سيىرىپ جيناپ جۇرەتىنگە ۇقسايدى.
باردى ۇقساتىپ, جوقتى اۋادان جاساپ الاتىن ەل ەسكىنى ەسكىدەي قادىرلەپ, جاڭانى جاڭا قالپىندا ۇستايتىنى دا ايتارلىق. ءبارىن زاماناۋي ستاندارتقا سالىپ جىبەرمەگەن. دامۋدىڭ تاعى ءبىر جولى قولداعىنى ۇقساتۋ ەكەنىن تۇيدىك. ىزەت پەن ءىلتيپات, مادەنيەت پەن ونەر, عىلىم مەن تەحنيكا ءبىر كۇننىڭ عانا جەمىسى ەمەس. وعان ءبىر ادام ءومىر بويى تىرنەكتەپ جەتسە, ءبۇتىن ۇلت ماڭدايىنىڭ نەشە مىڭجىلدىق تەرى مەن قابىلەتى.
ەتكەن ەڭبەك پەن توككەن تەر اقتالسىن, ءدايىم!
استانا – سەۋل – پۋسان – كەندجۋ – استانا
