جيىن بارىسىندا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى س.نۇربەكتىڭ, الماتى قالاسىنىڭ اكىمى ەربولات دوساەۆتىڭ كونفەرەنتسيا قاتىسۋشىلارىنا قۇتتىقتاۋى وقىلدى.
ۋنيۆەرسيتەتتىڭ زەرتتەۋ قىزمەتى جانە يننوۆاتسيا جونىندەگى پرورەكتورى ەرتاي Cۇلتان اتالعان وقۋ ورنى رەكتورى-باسقارما توراعاسى بولات تىلەپتىڭ قاتىسۋشىلارعا ارنايى تىلەگىن جەتكىزدى. رەكتور قازاق ەتنوگەنەزى مەن قازاق جەرىندەگى پوليتوگەنەز ۇدەرىستەرى جوشى ۇلىسىمەن (التىن وردامەن) تىعىز بايلانىستى ەكەنىن, ۇلىستىڭ قازاق مەملەكەتتىلىگى تاريحىنداعى ورنىن ايقىنداۋ جانە تالداۋ, وتان تاريحىنا دەگەن جاڭا عىلىمي كوزقاراس قالىپتاستىرۋ ماڭىزدى ەكەنىنە توقتالعان. «جوشى ۇلىسى قۇرامىندا قازاق ەتنوسىنىڭ نەگىزگى بولىگىنىڭ قالىپتاسۋى اياقتالدى, بولاشاق قازاق حاندىعىنىڭ ساياسي ينستيتۋتتارى, مەملەكەتتىك يدەولوگياسى ايقىندالدى. قازاق حالقىن 300 جىلدان استام ۋاقىت بيلەگەن حاندارىمىز جوشىنىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارى ەكەندىگى بەلگىلى. التىن وردانىڭ ىدىراۋى تاريح تورىنە ورتاعاسىرلىق ۇلتتىق مەملەكەت – قازاق حاندىعىنىڭ شىعۋىنا اكەلدى. سوندىقتان قازاق حالقى وسى مەملەكەتتىڭ تىكەلەي مۇراگەرى ەكەنىن ماقتانىشپەن ايتا الادى» دەلىنگەن رەكتور سوزىندە.
اباي اتىنداعى قازۇپۋ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك حانكەلدى ءابجانوۆ قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ پايدا بولۋى, ءمانى, باسقارۋ تاسىلدەرىن بىرنەشە داۋىرگە ءبولىپ, «قازاق حاندىعى پايدا بولعانعا دەيىنگى مىڭجىلدىقتاردى تۇركىلەنۋ, يسلامدانۋ, قازاقتانۋ ءداۋىرى, ياعني جەر-انانىڭ قازاقتى, ونىڭ مەملەكەتىن دۇنيەگە اكەلۋگە تولعاتقان عاسىرلارى دەسەك قاتەلەسپەيمىز», دەپ اتاپ وتسە, انكارا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ابدۋللاح گيۋندوعدۋ «جوشى ۇلدارى داۋىرىندەگى انادولى دەشتى قىپشاق قاتىناستارى» بايانداماسىندا جوشى ۇلىسى مەن وسمان يمپەرياسىنىڭ قارىم-قاتىناسى تۋرالى عىلىمي دەرەكتەرىمەن ءبولىستى.
جوشىنىڭ ۇلىسىنىڭ تاريحىن ارىدەن قوزعاپ, ءار تىلدە جازىلعان تاريحي دەرەككوزدەردە جوشى ۇلىسىنىڭ حالقى وزبەكتەر, تاتارلار, توكماقتار دەپ اتالعانىن, الايدا ولاردىڭ بۇگىنگى بۇل حالىقتارمەن بايلانىسى جوق ەكەنىن بايانداماسىنا ارقاۋ ەتكەن تورونتو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, PhD دجيۋ-يۋپ لي جوشى ۇلىسىنىڭ جازبا دەرەكتەردەگى تاريحىنا تالداۋ جاسادى.
جاپونيا ۇلتتىق تەحنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋشى عالىمى, جوشى ۇلىسى تاريحىنىڭ مامانى حيرويۋكي ناگامينە بايانداماسىن ورتاعاسىرلىق تاريحي دەرەككوز «Muntakhab al-Tawarikh-i Muini» شىعارماسىنا ارنادى. اۆتور «مۋنتاحاب ات-تاۆاريح-ي مۋʻيني» شىعارماسىن باسقا دەرەككوزدەرمەن سالىستىرا تالداي كەلىپ, شىعارمادا كەزدەسەتىن كەلدىبەكتىڭ «چينگيز-نامە/كارا تاۆاريح» دەرەگىندە «جالعان كەلدىبەك» اتالاتىندىعىنا نازار اۋداردى. سونىمەن قاتار پاريج قولجازباسىمەن جانە تۇركيانىڭ توپقاپى مۋزەيىندەگى اۆتورى بەلگىسىز قولجازبامەن سالىستىرا قاراستىرىپ, ولاردىڭ اراسىنداعى ۇقساستىق پەن ەرەكشەلىكتەرگە توقتالدى. وسى دەرەكتەردە جوشىنىڭ اتى «سايىن حان» جانە «وزبەك» دەپ قاتە بەرىلگەنىن اتاپ كورسەتتى عالىم.
ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ تاريح, ارحەولوگيا جانە ەتنولوگيا فاكۋلتەتى قازاقستان تاريحى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, اكادەميك بەرەكەت كارىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, سوڭعى جىلدارى التىن وردا, جوشى حان تاقىرىبىنا ساياسي ءمان بەرىلىپ, تاريحي داتالارعا بايلانىستى ماڭىزى ارتىپ كەلەدى. وسى ورايدا جوشى ۇلىسى, التىن وردا تاريحىنا قاتىستى كوپتەگەن دەرەك زەرتتەلدى. بۇل كەزەڭنىڭ تاريحىن «التىن وردا داۋىرىنەن قالعان تاريحي ءسوز تىركەستەرى مەن ماتەلدەر» تاقىرىبىمەن بايلانىستىرا بايانداعان تاريحشى التىن وردا داۋىرىنەن بۇگىنگە دەيىن حالىقتىڭ ءبىر سوزبەن تۇيىندەپ جەتكىزگەن ءسوز تىركەستەرىنىڭ مانىنە توقتالدى. التىن وردا ساياساتى, يسلام ءدىنىنىڭ كەلۋى, بيلەۋشىلەر ساياساتى, تاق مۇراگەرلىگىنە قاتىستى بىرقاتار دايەكتى زەرتتەۋىنە ارقاۋ ەتە وتىرىپ, عالىم كونەدەن جەتكەن ءسوز تىركەستەرىن زەرتتەۋ ارقىلى تىڭ دەرەكتەردى اشۋعا بولاتىنىن اتاپ ءوتتى.
ورتا عاسىر تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى يۋلاي شاميلوگلى التىن وردا مەن قازاق حاندىعىنىڭ بايلانىسىن قاراستىرا كەلىپ, ساياسي قۇرىلىمنىڭ ىقپالىنا توقتالدى. سول داۋىردەگى حاندىقتاردىڭ بيلىك جۇيەسى تۋرالى ايتا كەلىپ, بۇگىندە پارسى, اراب, تۇرىك تىلدەرىندەگى دەرەككوزدەردى زەرتتەۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى.
«موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» دەگەن اتپەن ەنگەن «يۋانچاو بيشي» شىعارماسىنداعى جوشى بەينەسىنە توقتالعان بەلگىلى شىعىستانۋشى عالىم, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور كلارا حافيزوۆا بۇل ەڭبەكتە جوشى ءومىرىنىڭ ماڭىزدى كەزەڭدەرى قامتىلاتىندىعىن اتاپ ءوتتى. «ورتا ازياداعى سوعىستىڭ بارىندە شىڭعىس حاننىڭ ۇلكەن ۇلدارى ونىڭ تالانتتى كومەكشىلەرى بولدى. وكىنىشكە قاراي, اعايىندىلار اراسىنداعى باسەكەلەستىك باسەڭدەگەن جوق. جوشى ۇلىسى ءتورت ۇلى حاندىقتىڭ ءبىرى بولعان, ال ونىڭ ءوزى التىن وردا حاندارىنىڭ, ونىڭ اۋماعىنداعى كەيىنگى حاندىقتاردىڭ اتاسى بولدى. سوندىقتان جوشىنى ورتالىق قازاقستاندا جەرلەۋ تۋرالى اڭىز كەزدەيسوق پايدا بولعان جوق. اسكەري قولباسشى, ديپلومات رەتىندە جوشى ءوزىن تالاي جورىقتاردا مويىنداتتى», دەدى عالىم ءوز سوزىندە.
التىن وردا داۋىرىندەگى سارايشىقتىڭ ساۋلەتتى قۇرىلىستارى جايىندا بايانداما جاساعان قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى مۇحتار قوجا تاريحي جازبا دەرەكتەردە, اۋىز ادەبيەتىندە كەزدەسەتىن سارايشىقتاعى قۇرىلىستار جايىنداعى مالىمەتتەردى ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ ماتەريالدارىمەن سالىستىرا كەلىپ, ايماقتاعى كونە قالالاردىڭ ورنىن سۋ شايىپ بارا جاتقاندىعىن قىنجىلىسپەن جەتكىزدى.
كونفەرەنتسيادا عالىمدار جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحناماسى مەن دەرەككوزدەرى, التىن وردانىڭ تاريحي گەوگرافياسى, ەتنوساياسي, ەكونوميكالىق جانە مادەني تاريحىنا قاتىستى جاڭا كوزقاراستار, ۇلىستىڭ ىرگەلەس كورشى مەملەكەتتەرمەن ديپلوماتيالىق بايلانىستارى, ەۋرازياداعى حالىقارالىق قاتىناستارداعى التىن وردا حاندارىنىڭ ءرولى, قازاق حاندىعىمەن ساباقتاستىعى تۋرالى زەرتتەۋلەرىمەن قاتار قازاقستان تاريحىندا حاندىعىمەن ساباقتاستىعىن نەگىزگە الىپ, قازاقستان تاريحىنداعى وزەكتىلىگى, وقىتۋ ۇردىسىندە كورىنىس تابۋىنا قاتىستى پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.
الماتى
