سان سالالى ساۋدا

حالىقارالىق دالىزدەر

ازيا مەن ەۋروپا اراسىنداعى ساۋدانىڭ باسىم بولىگى تەڭىز ارقىلى جۇزەگە اساتىنى ءمالىم. دەسە دە, قىزىل جانە وڭتۇستىك قىتاي تەڭىزدەرى اينالاسىنداعى گەوساياسي شيەلەنىستەرگە, سونداي-اق پورت ينفراقۇرىلىمىنىڭ مۇم­كىندىگىن كەڭەيتۋگە جول بەر­مەيتىن تەحنيكالىق شەكتەۋلەرگە بايلانىستى تاۋەكەلدەردى ار­تا­راپ­تاندىرۋعا بولاتىن بىرنە­شە قۇرلىق باعىتى بار. لو­گيس­تي­كالىق مۇمكىندىكتەردى بۇلاي ءارتاراپتاندىرۋ جۇك اينا­لى­مىنىڭ ءبىر بولىگىن قۇرلىقتاعى مارشرۋتتارعا قايتا باعىتتاۋى ىقتيمال. ويتكەنى حالىقارالىق ساۋ­دا ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ءار­تۇرلى ايماعى اراسىندا, اسىرەسە ەۋروپا مەن شىعىس ازيا, تاياۋ شىعىس پەن شىعىس ازيا, ەۋروپا مەن وڭتۇستىك-شىعىس ازيا اراسىندا ۇلعايادى.

قازىردىڭ وزىندە ورتا دالىزدە جۇك كولەمىنىڭ ءوسۋى ايقىن بايقا­لادى. سوندىقتان كولىك ينفرا­قۇ­رىلىمىن بارىنشا كەڭەيتۋ ماڭىزدى. ءوز كەزەگىندە ءبىزدىڭ ەل ورتالىق جانە سولتۇستىك-وڭ­تۇس­تىك ءدالىزىنىڭ نەگىزگى ويىنشىسى رەتىندە تەمىرجول جانە اۆتوموبيل جولى مەن پورتتاردى قوسا العاندا, كولىك مۇمكىندىگىن دامىتۋعا ايتارلىقتاي كۇش سالىپ جاتىر.

«ەۋروپالىق قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكى» ورتالىق ازيانىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمىن جاق­سار­­تۋعا, سونداي-اق تۇراقتى باي­لانىس­تى قامتاماسىز ەتۋگە قاجەتتى ينۆەس­تي­تسياسىنىڭ كولە­مى قازاقستان ءۇشىن – 5,5 ملرد, جالپى ورتالىق ازيا ءۇشىن 18,5 ملرد ­ەۋرو دەپ ەسەپتەگەن. وعان 33 ينفرا­قۇرىلىمدىق جوبا مەن 7 جۇم­ساق كوممۋنيكاتسيا شاراسى كىرەدى. بۇل قاجەتتىلىكتى وتەۋگە ينۆەس­تيتسيا تارتىپ, ترانزاكتسيالاردى دۇرىس قۇرىلىمداپ, مەملەكەتتىك-جەكەمەنشىك ارىپ­تەستىك پەن تاريفتەردى بەلگىلەۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋ كەرەك. سا­لا­نى تسيفرلاندىرۋ دا كەزەك كۇتتىر­مەيتىن ءىس. سونىمەن قاتار «استانا حا­لىقارالىق قارجى ورتا­لى­عى­نىڭ» حالىقارالىق ىنتى­ماق­تاس­تىققا ءوز ۇلەسىن قوسۋى ماڭىزدى.

سەرىكتەستەردىڭ ەكونوميكالىق دامۋى

قازاقستانمەن ساۋدا قاتىنا­سىن­داعى ەلدەر ورتا جانە سول­تۇستىك-وڭتۇستىك ءدالىزىنىڭ مەجە­لى نۇكتەلەرىندە وتىر. الەم ەكونو­ميكاسىنىڭ 40%-ىن ەنشى­لەگەن بۇل ەلدەر الەم حالقىنىڭ 43%-ىن قۇرايدى. ولاردىڭ ءبارىنىڭ ەكونوميكاسى 2028 جىلعا دەيىن ۇزدىكسىز داميدى دەگەن بولجام بار. پايىزدىق تۇرعىدا ەڭ ۇلكەن ءوسىم ءۇندىستان مەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىندا باي­قالادى. ال ءابسوليۋتتى ماندەگى ۇل­كەن ەكونوميكالىق ءوسىمدى ەۋ­رو­پا مەن قىتاي كورسەتەدى. ەسەسىنە ءۇندىستان مەن ورتالىق ازيادا حالىق سانى كۇرت ارتادى ەكەن. ەۋروپا حالقىنىڭ سانى تۇراقتى بولادى. بىراق قىتاي مەن رەسەي حالقىنىڭ سانى ازايادى دەپ وتىر ساراپشىلار.

جاھاندىق بولجام

BCG (باسقارۋ كونسالتينگىنە ماماندانعان حالىقارالىق كومپانيا) دەرەكتەرى بويىنشا, جاھاندىق ساۋدا 2031 جىلعا دەيىن جىلىنا 2,3%-عا وسەدى. بۇل جاھاندىق ەكونوميكانىڭ بول­جانعان 2,5%-دىق جىلدىق وسى­مىنەن از. ەۋروپا مەن قىتاي اراسىندا ساۋدا ارتادى. بىراق قارقىنى الەمدىك ورتاشا دەڭگەي­دەن باسەڭ بولادى. ويتكەنى ءىرى كوم­پانيالار ءبىرىنشى كەزەكتە ءوزىنىڭ تۇراقتىلىعىن نىعايتۋعا نازار اۋدارادى.

وڭتۇستىك-شىعىس ازيا قىتاي, اقش, جاپونيا جانە ەۋروپا ەلدەرىمەن اراداعى ساۋدانى ارتتىرىپ, تىعىز قارىم-قاتىناسقا يە بولادى. الپاۋىت كومپانيا­لار ايماققا شىعىنداردىڭ تومەن­دە­ۋىمەن جانە ونىڭ ون­دى­رىستىك مۇمكىندىكتەردىڭ كەڭ­دىگى ءارى تەرەڭ­دىگىمەن تارتىلادى. ناقتى سانداردى سويلەتسەك, قىتاي مەن ەۋروپا اراسىنداعى ساۋ­دانىڭ ءوسۋى 72 ملرد, ال رەسەي مەن ءۇندىستان ارا­سىنداعى ساۋدا-سات­تىق 20 ملرد دوللاردان اسادى.

شىعىس ازيا مەن ەۋروپانىڭ تۇيىسەر تۇسى

انىعىندا سولتۇستىك تەڭىز جو­­لى­نا قىس مەزگىلىندە جەتۋ مۇمكىن ەمەس. ال ءۇمىت ءمۇيىسى ارقىلى وتەتىن جول تىم ۇزاق. سونداي-اق بۇل جەردەگى دالىزدەردە گەوسايا­سي شيەلەنىستەر مەن تاۋە­كەل­دەر­گە قاتەرلى كەدەرگىلەر بار. سون­دىقتان شىعىس ازيا مەن ەۋرو­پانى باي­لانىس­­­تىراتىن بىر­نەشە قۇر­لىق جولى ۇسى­نى­لىپ وتىر. ولار­دىڭ دا ءوز قيىن­شى­لىعى مەن تاۋەكەلى بار. بىراق ولار سالانى ار­تاراپ­تان­دىرۋعا جاعداي جاسايدى جانە 2021 جىلى سۋەتس كانا­لى­نىڭ بىتەلۋى سياقتى جاعداي­لاردى شەشۋگە مۇمكىندىك تۋدىرادى. قۇر­­لىق دالىزدەرى لوگيستيكانى وركەن­­دەتەدى, تاۋار جەتكىزۋدە كولىك قىز­مەتتەرىن ارتتىرادى جانە «جاسىل» جۇك­تەردى تاسىمالداۋعا جول اشادى.

ايتكەنمەن, قارا جەردەگى حالىق­­ارالىق دالىزدەردە كەلەڭ­سىز­­دىكتەر دە جوق ەمەس. ماسە­لەن, ءار ەلدەگى تەمىرجول تابانى ولشەمى ءارتۇرلى. پوستكەڭەستىك ەلدەردە 1 520 مم كاليبر بولسا, قىتاي, يران, تۇركيا جانە ەۋروپا ەلدەرىندە 1435 مم-لىك تاباندىق. شەكارا اساردا ولشەمنىڭ وزگەرۋى شەكارادا تاۋار وڭدەۋگە قاجەتتى ۋاقىتقا اسەر ەتەدى. قارا جەردەگى ءدالىزدىڭ سۋ جولىمەن نەگىزگى سالىستىرمالى ارتىقشىلىعىنا كەسىرى تيەدى. اتاپ ايتقاندا, جۇكتى جەتكىزۋ ۋاقىتى قىسقا بول­عا­نىمەن, تەمىرجول تابانىنا قاتىستى جۇكتى ءبىر ەلدىڭ ۆاگونىنان ءتۇسىرىپ, ەكىنشى ەلدىڭ ۆاگونىنا قايتا جۇكتەۋ قولايسىزدىقپەن بىرگە, بىرقاتار ۋاقىت الادى. ايت­كەنمەن, وپەراتسيالىق ۇدەرىس پەن قۇجاتتامانى بىرىكتىرۋ جانە تسيفرلاندىرۋ ارقىلى وڭتاي­لان­دى­رىپ, جۇكتى جەتكىزۋ ۋاقىتىن تاعى دا قىسقارتۋعا بولادى.

ورتاڭعى دالىزدە ەكى ولشەمدى وزگەرتۋ نۇكتەسى بار: ورتالىق ازيا مەن قىتاي اراسىندا جانە گرۋزيا مەن تۇركيا شەكارا­سىن­دا (قارا تەڭىزدەگى گرۋزين پورتىنداعى كولىك ءتۇرىن وز­گەرتۋمەن اۋىستىرىلۋى مۇم­­كىن). كەڭەس وداعى كەزىندە جىبە­رىل­گەن بۇل كەمشىلىكتى وزگە ءتيىمدى شەشىمدەرمەن تۇزەتۋگە, ورىن تولتىرۋ قاجەتتىلىگى كوزگە ۇرادى.

شىعىس پەن باتىستى جالعايدى

قازاقستان – ورتا جانە سولتۇس­تىك-وڭتۇستىك دالىزىندەگى نەگىزگى مەملەكەت. اي سايىن ارتىپ كەلە جاتقان جۇك تاسىمالى ينفراقۇرىلىمدىق مۇم­كىن­دىكتەردى, ماركەتينگتى جانە قوسىمشا حالىقارالىق كەلى­سىم­دەردى كەڭەيتۋدى تالاپ ەتەدى. شىعىس ازيانى, تاياۋ شىعىس­تى جانە ەۋروپانى قارا جول ارقىلى بايلانىستىراتىن ورتا جانە سولتۇستىك-وڭتۇستىك دالىز­­دەرى اياسىندا بىرنەشە ءىرى ينفرا­قۇ­رى­لىم­دىق جوبالار بار. ءار­تۇرلى ەلدىڭ مۇددەلى تاراپتارىن تارتاتىن بۇل جوبالار ۇزاق­مەر­زىمدى قارجىنى تالاپ ەتەدى. ورتاڭعى ءدالىز (TMTM) بويىن­شا مىنا جوبالار العا شى­عىپ تۇر.

• قىتايمەن شەكارالىق وتكەل­­دەر (قورعاس, دوستىق, باق­­تى);
• ەلدىڭ تەمىرجول جۇيەسى;
• كاسپي پورتتارى (اقتاۋ, قۇرىق, باكۋ);
• كاۆكازدىڭ تەمىرجول جۇيەسى (ازەربايجان جانە گرۋزيا);
• قارا تەڭىزدەگى, سولتۇستىك-وڭتۇستىك دالىزىندەگى گرۋزيا پورتتارى;
• قازاقستان جانە كاسپي پورت­تا­رىنىڭ تەمىرجول جۇيەسى;
• يران مەن تۇرىكمەنستان شەكاراسىنداعى قۇرعاق پورت;
• يراننىڭ تەمىرجول جانە اۆتوموبيل كولىگى جۇيەسى;
• پارسى شىعاناعى باسىنداعى يران پورتتارى;
• مارشرۋتتار بويىنداعى ساۋدا توراپتارى;
• ۆاگوندار مەن كونتەينەرلىك قويمالار;
• تسيفر­لاندىرۋ جانە دەرەك­تەردى بەرۋ;
• ادامي كاپيتالدى دامىتۋ.

ورتا ءدالىزدىڭ ۇزاقتىعى 6 180 كم جانە ­وتكىزۋ قابىلەتى – 6 ملن توننا. قازىر ورتا دالىزبەن جۇك تاسىمالداۋ ۋاقىتى 38-53 كۇننەن 19-23 كۇنگە دەيىن قىسقاردى. ەندىگى ماقسات – 14-18 كۇن, ونىڭ ىشىندە ءبىز­دىڭ ەل ارقىلى 5 كۇنگە دەيىن ءجۇرۋ ۋاقىتىن ازايتۋ.

«دۇنيەجۇزىلىك بانك» ورتا ءدالىز كولەمى 2030 جىلعا قاراي ەكى ەسە ارتىپ, جىلىنا 11 ملن تونناعا دەيىن جۇك تاسىمالدانۋى مۇمكىن دەپ بولجايدى. نەگىزىنەن بۇل ترانزيتتىك جۇكتەردىڭ وسۋىنەن ەمەس, ورتالىق ازيا مەن كاۆكازداعى ەكونوميكانىڭ دامۋىنا بايلانىستى. اتالعان بانك 2030 جىلعا قاراي ورتا ءدالىز قۇرلىقارالىق ساۋدا كولەمىنىڭ 40%-عا جۋىعىن قۇرايتىن ايماق­تىق باعىت بولىپ قالا بەرەتىنىن مەڭزەيدى.

انىعىندا قازىرگى گەوساياسي جاعداي قازاق ەلىنىڭ وڭ جامباسىنا كەلىپ تۇر. وسى ءساتتى دۇرىس پايدالانا بىلگەن ەل وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلارى انىق. وعان مەملەكەت الەۋەتى تولىق جەتەدى.