سەزىمدى سويلەتكەن سازگەر

دومبىرا, ماندولين, باياننان وزگە مۋزىكا اسپابىن كورمەگەن, اقىن, جازۋشى, كومپوزيتور دەگەن ۇعىمدى كىتاپتان عانا وقىعان اۋىل بالاسىنا, جالپى اقىن مەن كومپوزيتور تەك تاۋلى جەردە بولاتىنداي ەلەستەيتىن. ال ءبىز دۇنيەگە كەلگەن تەپ-تەگىس جەردە دە «كومپوزيتور تۋى مۇمكىن-اۋ» دەگەن وي ءۇش ۇيىقتاساق تۇسىمىزگە كىرمەيتىن. بۇل جەڭىس اعاعا دەگەن قۇرمەتىمىزدى ەسەلەي تۇسەر ەدى.

بەلگىلى دە بەيمالىم كومپوزيتور جەڭىس ەستىلەۋوۆتىڭ مۋزىكا جولىنا تۇسۋىنە اقىن تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ ىقپالى مول. ونىڭ «العاشقى ادىم» دەپ اتالاتىن كۇيىن تىڭداپ, ءماز-مەيرام بولىپ قۋانعاننان: «سەن الماتى كونسەرۆاتورياسىنا بار... سۋرەتشى ەمەس, كومپوزيتور بولۋىڭ كەرەك... سۋرەتشىلىككە ابدەن قۇمار بولساڭ, بوس ۋاقىتىڭدا سالام دەگەن سۋرەتىڭدى بىلاي دا سالا بەرەسىڭ... مەن سەنىڭ قۇدىرەتتى مۋزىكا جولىنا تۇسكەنىڭدى قالار ەدىم » دەگەن ەكەن. سول ءساتتى سازگەردىڭ ءوزى: «توكەڭ جەڭدى. ءوزىمدى ۇگىتتەگەنى بىلاي تۇرسىن, ۇيگە تالاي رەت كەلىپ جەڭگەسىن (مامامدى) ۇگىتتەدى...قىسقاسى, از ۋاقىت ىشىندە مۋزىكا ۋچيليشەسىنىڭ ستۋدەنتى بولىپ شىعا كەلدىم», دەپ ەسكە الادى.

ءان دەگەننەن تۋادى, اقىن تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ ء«وتتى عوي, ساۋلەم, اي تالاي» ولەڭى ەڭ العاش «لەنينشىل جاس» گازەتىندە جاريالانعان. ءسىرا, ولەڭ 1958-1961 جىلدار ارالىعىندا جازىلعان بولسا كەرەك. توكەڭنىڭ گازەت بەتىندەگى ولەڭى سىرتتا وقۋدا جۇرگەن بوزبالانىڭ سەزىمىن قوزعاعانى سونشالىق, كوپ ۇزاماي جاس شاكىرت وسى ولەڭگە ءان جازعان. ول جايىندا: «كوپ ۇزاماي ءان جازدىم. ەكى-اق شۋماق. «مىناعان تاعى بىردەڭە جالعاپ بەر» دەۋگە توكەڭ سارىاعاشتا. لاجسىزدان قايىرما ورنىنا ىڭىلدى قوسىپ ايتىپ ءجۇردىم», دەيدى جەڭىس ەستىلەۋوۆ. تەك ارادا ءۇش جىلدان استام ۋاقىت وتكەندە عانا جەڭىستىڭ ءوتىنىشى بويىنشا ء«وتتى عوي, ساۋلەم, اي تالاي» انىنە تولەگەن ايبەرگەنوۆ جاڭا شۋماقتار قوسىپ بەرگەن. تاريحي ءساتتى كومپوزيتوردىڭ ءوزى بىلايشا ەسكە الىپتى: «اسكەردەن كەلگەن سوڭ جازعى ەمتيحاندارىمنىڭ بىرقاتارىن كۇنى بۇرىن تاپسىردىم دا, الماتىعا كەلدىم. توكەڭ الاتاۋ ەلدى مەكەنى, 70-ۇيدە تۇرادى ەكەن. اعا-جەڭگەم مەنىڭ ىزدەپ كەلگەنىمە قاتتى قۋاندى. جازۋشىلار وداعىنىڭ تاپسىرماسىمەن ءوزى دە قاراقالپاقستانعا جۇرگەلى وتىر ەكەن. الماتىدا ءبىر اپتادان ارتىق بولا المادىم. تاپسىرماعان ەمتيحاندارىم بار بولاتىن. نوكىسكە كەلىسىمەن قالعان ەمتيحاندى تاپسىردىم دا, پاتەرىمدە جاتىپ توكەڭنىڭ كەلۋىن كۇتتىم. ايتقانىنداي ءوزى شامالاپ ايتقان كۇنى پاتەرىمە ىزدەپ كەلدى. الماتىداعى ۋادە بويىنشا ء«وتتى عوي, ساۋلەم, اي تالايدى» تولىقتىرىپ, جازىپ بەرۋى كەرەك ەدى. مەن ءاندى ايتىپ بەردىم. «تاعى ءبىر ايتشى». مەن تاعى قايتالادىم. ۇنسىزدىك... وسىلايشا, ءاندى بىرنەشە رەت قايتالاتتى دا: «مەن ساعان ولەڭنىڭ ءىزىن ەمەس, باسىن جازىپ بەرەمىن», دەدى. ءبىر كەزدە قاعازدان باسىن ج ۇلىپ الىپ ماعان كۇلە قارادى. «تىڭدا:

«مەن ءجۇردىم سەنى كۇنىم دەپ,

سەن دە ەدىڭ ماعان قۇمار شىن.

قوشتاسقانىڭمەن ك ۇلىمدەپ,

جىلاپ تا جۇرگەن شىعارسىڭ.

كوپ بولدى كورمەگەلى دە,

كوردىڭ دەپ سەن دە ايتا المان.

سەزىمنىڭ پەرنەلەرىندە,

كوگىلدىر كولىم شايقالعان.

سولدات بوپ جۇرگەن كەزىمدە,

تاڭ دا بوپ تالاي اتتى ارمان.

سەن سالعان اپپاق قايىڭنىڭ,

 جاپىراعىنداي حاتتاردان».

مەن ەندى ء«وتتى عوي, ساۋلەم, اي تالاي» دەگەن شۋماقتى ءاننىڭ قايىرماسى ەتىپ الدىم دا, باستان اياق تاعى ورىندادىم. توكەڭ مەنىڭ تاپقىرلىعىما قۋانىپ قالدى. مىنە, جوعارىدا ايتىلعان ء«وتتى عوي, ساۋلەم, اي تالاي» ءانىنىڭ قىسقاشا ءومىربايانى وسىلاي ەدى. بۇل ءاندى قازاق راديوسىنا دومبىرامەن تۇڭعىش ورىنداپ, جازدىرعان – قاراقالپاقستاننىڭ قوڭىرات اۋدانىنىڭ ونەرپازى قوجاحمەت نيازوۆ», دەپ كومپوزيتور جاڭا ءاننىڭ شىعۋ تاريحىنان سىر شەرتەدى.

ول كەزدە جەڭىس اعانىڭ ءبىراز ءانى قازاق راديوسىنان بەرىلەتىن, سونىڭ ىشىندە كسرو حالىق ءارتىسى ەرمەك سەركەباەۆتىڭ ورىنداۋىنداعى «سەن ەمەس پە ەڭ» ءانى ەرەكشە بولاتىن. ءبىزدىڭ ۇيدەگى ءبىر وتىرىستا وسى ءاننىڭ قالاي شىققانىن جەڭىس اعادان سۇراعانىمدا: «بۇل ءان وسىنداي تانىمال بولادى دەپ وي­لا­عان ەمەسپىن» دەپ اڭگىمەسىن جالعادى. سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ 60-جىلدارىنىڭ ورتاسىندا سول كەزدەگى اتاقسىز اقىن تولەگەن ايبەرگەنوۆ ءتۇبىت يەك بوزبالا جەڭىستى ەرتىپ ماقسۇت نيەتاليەۆتى ىزدەپ بارادى. الماتى قالاسىندىعى پارتيا مەكتەبىنىڭ تىڭداۋشىسى ماقسۇت اعامىز قوناقتاردى كورگەندە اسا قۋانا قويماپتى. سويتسە, اقىن ەرتەڭگى ەمتيحانعا دايىندالىپ جاتىر ەكەن. تولەگەن اقىن قىزۋقاندىلىعىنا باسىپ: «نەمەنە, سەن سول ەمتيحاندى كوڭىلدەگىدەي تاپسىرماساڭ, پارتياڭنىڭ ءبىر جەرى وپىرىلىپ كەتە مە؟» دەپ اشۋ شاقىرىپتى. «توكە, قازىر, قازىر», دەپ ۇياتىنا سۇرىنگەن اقىن قوناقتارىن ەرتىپ دۋمانحانادان ءبىر-اق شىعىپتى (مەيرامحانا ەمەس, دۋمانحانا. قادىر مىرزا ءالى). دۋمانحانادا ءبىراز الىپ جىبەرىپ, تاماقتىڭ دا, كوڭىلدەگى كىربىڭنىڭ دە مۇزى ەرىگەن شاقتا توكەڭ: «مىنا جىگىت – جەڭىس دەگەن جاس كومپوزيتور, مەنىڭ ءىنىم, ولەڭدەرىڭ بولسا بەر, ءان جازسىن» دەيدى. ءالى دە قيتىعىڭقىراپ وتىرعان ماقسۇت اقىن ءتوس قالتاسىنان اۆتوقالامىن الىپ, جالما-جان شەگىپ وتىرعان سيگارەتىنىڭ قورابىنا تاباندا:

«سول ءبىر تاڭدا شىعۋشى ەدى ك ۇلىپ كۇن,

نەگە, ساۋلەم, نەگە سونى ۇمىتتىڭ؟

سەن ەمەس پە ەڭ ك ۇلىمدەگەن نۇر ساۋلە,

                                                          نۇر ساۋلە,

سەن ەمەس پە ەڭ التىن تاڭى ءۇمىتتىڭ؟

سول ءبىر كەشتە قانداي ەدى تۇنىق ءتۇن,

نەگە, جانىم, نەگە سونى ۇمىتتىڭ؟

سەن ەمەس پە ەڭ ومىردەگى ماحاببات, ماحاببات,

سەن ەمەس پە ەڭ جۇرەك كىلتى جىگىتتىڭ؟

سەن ارقىلى ساۋىق, سايران قۇرىپپىن,

سەن ارقىلى ءسۇيۋدى مەن ۇعىپپىن.

قايدا, قايدا, ۋا, داريعا, سول كۇندەر,

                                                       سول تۇندەر,

نەگە سونى, نەگە مەنى ۇمىتتىڭ؟», دەگەن ءۇش شۋماق ولەڭدى جازىپ جەڭىس اعانىڭ قولىنا ۇستاتا سالادى. «ال ءان شىعارا عوي مىقتى بولساڭ» دەگەن كەيىپپەن.

«سول ءتۇنى ۇيقتامادىم, تاڭ اتا ءان دە دايىن بولعانىن بىلدىرەيىن دەپ بايانىمدى ارقالاپ توكەڭە كەلسەم, بالاشا قۋانىپ قالدى. تۇستە ەكەۋلەپ ماقسۇت اعاعا كەلسەك, اقىن ەمتيحانىن تاپسىرىپ, كوڭىلدى وتىر ەكەن. ءسويتىپ, ءاندى ەمتيحانعا قوسىپ جۋعانبىز», دەپ اڭگىمەسىن اياقتاعان. ال ء«ار نارسەنىڭ شوقتىعى بولادى» دەيدى بۇرىنعىلار, قاي ءانىڭىزدى ەڭ شوقتىعى بيىككە سانار ەدىڭىز؟» دەگەنىمدە, ءسال ويلانىڭقىراپ, قادىر مىرزا ءالىنىڭ سوزىنە جازىلعان ء«سۇيىپ ەدىم سۇيۋدەي, كۇيىپ ەدىم كۇيۋدەي, بىراق تا مۇراتقا جەتكىزبەدىڭ, قايتەيىن» دەگەن ءانىن اتاپ ەدى.

سازگەر ءومىرىنىڭ تاعى ءبىر جارقىن ءساتى – وتكەن عاسىردىڭ سەكسەن جەتىنشى, الدە سەكسەن سەگىزىنشى جىلى ءبىزدىڭ ەلگە, قاراقالپاقستانعا گاسترولمەن قازاقتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى, سول زامانداعى ەڭ تالانتتى كومپوزيتوردىڭ ءبىرى جاقسىگەلدى سەيىلوۆ كەلدى. ءيا, سول اتاقتى «نەگە سولاي جاراتتى ەكەن ادامدى, ايتشى, جانىم, ماحاباتتا شەك بارمانىڭ», «جەزكيىك» ءانىنىڭ اۆتورى. كومپوزيتور جاقسىگەلدى سەيىلوۆتىڭ وسى ساپارىنىڭ باسى-قاسىندا جەڭىس ەستىلەۋوۆ تە باستان-اياق بىرگە بولدى. كونتسەرت اراسىندا اتاقتى كومپوزيتورمەن جەڭىس اعانىڭ ۇيىندەگى شاعىن داستارقان باسىندا كەزدەستىك. بۇل كەز جەڭىس اعانىڭ جەرگىلىكتى اقىن مۇساعالي بيجانوۆتىڭ سوزىنە جازىلعان «ىڭكارلىك» اتتى ءانىنىڭ قوجاقمەت جىراۋدىڭ ورىنداۋىندا دۇرىلدەپ تۇرعان شاعى بولاتىن. «زەر قادىرىن زەرگەر بىلەر» دەمەكشى, داستارقان باسىندا اتاقتى سازگەر جەڭىس اعاعا, باعاناعى ءبىر ءانىڭدى شىرقاشى» دەپ قولقا سالىپ, «ىڭكارلىكتى» ەكى رەت ورىنداتتى. ول بولسا ەسكىلەۋ باياندا سۇيەمەلدەپ, قىرىلداڭقىراپ شىعاتىن «كيرزوۆوي» داۋىسىمەن ء(وز ءسوزى) شىرقاعان ءانىن باسىن ءسال قيسايتىپ ەرەكشە ىقىلاسپەن تىڭداپ, انەبىر «توياتتاتقان جانىمدى تۇڭعىش رەت, ۇلبىرەيدى-اۋ گۇل بولىپ ەرىندەرىڭ» دەگەن جەرىن قايتا-قايتا ايتقىزىپ, ەرەكشە ريزا بوپ وتىردى. جەڭىس اعانىڭ تالانتىن اتاقتى كومپوزيتور جاقسىگەلدى سەيىلوۆتىڭ ەرەكشە مويىنداعانىنا سول كەزدەگى كوپشىلىك كۋا.

جالپى, جەڭىس اعا سانالى عۇمىرىندا «ەڭبەگى ەلەنگەندەردىڭ ەمەس, ەسەسى كەتكەن­دەر­دىڭ» قاتارىندا بىرەۋدەن ىلگەرى, بىرەۋدەن كەيىن قوڭىر توبەل, قوڭتورعاي ءومىر كەشتى. ولاي عۇمىر كەشۋىنە ونىڭ تالانتىن باعالاي الماعان ورتاسى مەن وزدەرىنە «كەمەلدەگەن كوممۋنيزم قۇرىپ العان» باسشىلار كىنالى. ايتپەسە جەڭىس اعا ءبىر مۋزىكالىق ۋچيليششە مەن قازمۋ-دىڭ جۋرفاگىن تامامداعان. جەتپىسىنشى جىلدارى قازمۋ-دىڭ جۋرفاگىنا وقۋعا ءتۇسۋ مىڭداعان ادامنىڭ بىرەۋىنىڭ عانا ماڭدايىنا جازىلعان باقىت ەدى. دەسە دە سونداي تالانتتى بولا تۇرا ءدۇر تالانتتىڭ ىشىندە دە كوپ «اتتەگەن-اي» مەن وكىنىش كەتتى عوي... ءبىر كەم دۇنيە...

ال ەندى «جەڭىس اعا نەگە تالانتىن ورنىمەن پايدالانبادى؟» دەگەنگە كەلسەك, مەنىڭ تۇسىنىگىمدە قۇدىرەتى كۇشتى جاراتقان يە ءۇيىپ-توگىپ تالانت بەرگەن پەندەسىنە, سول تالانتتى ورنىمەن پايدالانۋ تەتىگىن بەرمەي ۇمىت قالدىرادى ەكەن. ال جەڭىس اعا ناعىز شىعارماشىلىق ساربازى بولاتىن...

بايقاساڭىزدار مەن اڭگىمە بارىسىندا جەڭىس اعانىڭ ءومىربايا­نى­نا, ياعني تۋعان, قايتقان جىلى, ەلى, جەرى, رۋى دەگەن تارماقتارعا تيىسپەدىم. «باسىل­ما­عان شىعارما بولىپ ءتىرىلىپ, ولگەن سوڭ دا اقىن تىنىش جاتپايدى» دەپتى ابىز اقىن. كومپوزيتور دا سولاي. عايىپتان تايىپ جەڭىس ەستىلەۋوۆتىڭ اندەرى تۇعىرعا قايتا قونىپ, كونتسەرتىنە مىڭداعان كورەرمەن جينالىپ, ونى ەلجىرەپ ەسكە الىپ, كەيبىرەۋ ەستەلىك جازىپ, كەيبىرى ءتىپتى ەستەلىكپەن شەكتەلمەي, تۇتاس كىتاپ جازىپ, سونى شىعارۋعا دەمەۋشى ىزدەپ جۇرسە, قالاي جاراسار ەدى! سەبەبى ازامات­تىڭ اتاعى اسپانداعان ساتتە, تۋىس­تا­رىنىڭ, جاقىندارىنىڭ وعان دەگەن «قالعىپ» كەتكەن «تۋىسقاندىق» سەزىمدەرى قايتا ويانۋى – ءومىر زاڭدىلىعى. دەي تۇرعان­مەن تالانتتى تۇلعانىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىندا ءۇنسىز قالا المادىم. بۇل اڭگىمەم دە كەزىندە جەڭىس اعانىڭ ءوزى تۇسىرگەن كەرىم كادرلارىنداي, جان دۇنيەسىن اشىپ شىعارعان سىرلى سازىنداي ادەمى ساتتەردىڭ تەك ەكى-ۇشەۋىن عانا پايدالاندىم. ەندىگى جازاتىندارعا جول تاستاۋ ءۇشىن...

نىسانباي قۋانالي ۇلى,

زەينەتكەر

استانا