ەكى باپ قىلمىسسىزداندىرىلادى
الدىمەن «ەكونوميكالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى ودان ءارى قىلمىستىق سيپاتتان ارىلتۋ جانە زاڭسىز جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا (جىلىستاتۋعا) جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى زاڭ جوباسى بويىنشا زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ابزال قۇسپان باياندادى. وسى زاڭ جوباسى بويىنشا كوميتەت مۇشەسى نۇرسۇلتان بايتىلەسوۆ قوسىمشا بايانداما جاسادى. جاڭا زاڭ جوباسى بويىنشا بۇدان بىلاي قىلمىستىق كودەكستەن قوعامعا قاۋىپ توندىرمەيتىن ەكونوميكالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى باپتار الىنىپ تاستالماق.
وسىلايشا ءماجىلىس ەكونوميكالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى ودان ءارى قىلمىستىق سيپاتتان ارىلتۋ جانە زاڭسىز جولمەن الىنعان كىرىستەردى زاڭداستىرۋعا (جىلىستاتۋعا) جانە تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋعا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى تۋرالى زاڭ جوباسى مەن اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە ىلەسپە تۇزەتۋلەردى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلدادى.
سونداي-اق قىلمىستىق كودەكستىڭ ەكى بابى تولىعىمەن قىلمىسسىزداندىرىلادى. اۋىر قوعامدىق قاۋىپ توندىرمەيتىن ەكونوميكالىق سيپاتتاعى قىلمىستار اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە اۋىستىرىلاتىن بولدى.
بۇدان بولەك, ەكونوميكالىق كونتراباندا جانە سالىق تولەۋدەن جالتارۋ ءىشىنارا قىلمىسسىزداندىرىلادى. سونىمەن قاتار قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىكتى اجىراتۋ ءۇشىن زاڭ جوباسىندا «1-باپتا ۇسىنىلعان اقبتك-ءنىڭ 233, 545, 549 جانە 550-باپتارىندا «ەگەر بۇل ءىس-ارەكەتتەر ءىرى زالال كەلتىرمەسە» دەگەن سوزدەر «ەگەر بۇل ارەكەتتەردە قىلمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق بەلگىلەرى بولماسا» دەگەن سوزدەرمەن اۋىستىرىلسىن» دەلىنگەن.
سالىق قىلمىستارى بويىنشا دا كەيبىر ىستەردى تىركەۋگە جول بەرىلمەيتىن بولدى. باستاماشى توپ بۇنى ءوز كەزەگىندە كاسىپكەرلەردى سالىق قىلمىستارى بويىنشا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ نورمالارىنىڭ شەگىن ايقىندايتىن ءادىل مەحانيزم ەنگىزۋ ماقساتىندا ۇسىنىپ وتىر.
قازاقى جىلقى ازايىپ بارادى
جالپى وتىرىستا قازاقتىڭ جويىلىپ بارا جاتقان اسىل تۇقىمدى جىلقىلارىن قورعايتىن, ولاردىڭ ءوسىمىن مولايتۋ ماسەلەلەرى تۋرالى زاڭ قابىلدادى. بۇل زاڭ پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ باستاماسىمەن ازىرلەنگەن.
وسى زاڭعا باستاماشى بولعان دەپۋتاتتاردىڭ ءبىرى ايداربەك قوجانازاروۆ جالپى وتىرىستا بايانداما جاساپ, باستى ماقسات – مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتۋ ارقىلى وتاندىق سپورت باعىتىنداعى جىلقى تۇقىمىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە اسىل تۇقىمدىق قاسيەتتەرىن جاقسارتۋ ەكەنىن ايتتى.
– قوستاناي تۇقىمى 70 جىلعا سوزىلعان عىلىمي زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسىندە شىعارىلعان, مامانداندىرىلعان سپورتتىق باعىتتاعى جانە ۇلتتىق ات سپورتى تۇرلەرىن دامىتۋ ءۇشىن كەڭىنەن قولدانىلاتىن قازاقتىڭ شاباندوز تۇقىمى, حالىقتىڭ ۇلتتىق قازىناسى. 1969 جىلى ەلىمىزدە 44 مىڭنان استام قوستاناي جىلقى تۇقىمى تىركەلگەن, ياعني بارلىق اسىل تۇقىمدى جىلقىلاردىڭ جالپى سانىنىڭ 9,7 %-ىن قۇراعان. الايدا بۇگىندە قوستاناي جىلقى تۇقىمىنىڭ رەسمي تىركەلگەن سانى 270-تەن اسپايدى, ال اداي جىلقى تۇقىمىنىڭ 1 300 باسى تىركەلگەن, – دەدى دەپۋتات.
ا.قوجانازاروۆتىڭ ايتۋىنشا, ەگەر سپورتتىق ماقساتتا پايدالانىلاتىن وتاندىق جىلقى تۇقىمدارىن ساقتاۋ مەن كوبەيتۋ بويىنشا ءبىر قۇجات قابىلداماساق, بابالارىمىزدىڭ, عالىمدارىمىزدىڭ كوپجىلدىق ەڭبەگى دالاعا كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر.
– 2014 جىلى تۇقىمدى دامىتۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتىك قولداۋ توقتاتىلعاننان كەيىن قوستاناي جىلقىلارىنىڭ سانى كۇرت ازايىپ, جويىلۋ الدىندا تۇر. بۇل جاعداي ۇلتتىق ات سپورتى تۇرلەرىن دامىتۋدىڭ نەگىزگى تەجەۋشى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى پارلامەنت دەپۋتاتتارى وتاندىق جىلقى تۇقىمىن ساقتاۋ مەن ءوسىمىن مولايتۋعا باعىتتالعان زاڭ جوباسىن ازىرلەۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى, – دەدى دەپۋتات.
سونىمەن قاتار «اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعى تۋرالى» جانە «سەلەكتسيالىق جەتىستىكتەردى قورعاۋ تۋرالى» زاڭدارعا دا تۇزەتۋلەر ەنگىزىلەدى. دەپۋتات اتاپ وتكەندەي, زاڭنامالىق تۇزەتۋلەردە قوستانايلىق جىلقى تۇقىمىن ساقتاۋعا جانە ءوسىمىن مولايتۋعا باعىتتالعان ءىس-شارالاردى سۋبسيديالاۋ كوزدەلگەن.
– اتالعان قولداۋ تەتىكتەرى, وتاندىق سپورتتىق باعىتتاعى جىلقى تۇقىمدارىن دامىتۋعا جاعداي جاساپ, بايگە, كوكپار, اۋدارىسپاق, جامبى اتۋ, تەڭگە الۋ سىندى ۇلتتىق ات سپورتى تۇرلەرىن بۇقارالىق دامىتۋعا ىقپالىن تيگىزەدى, – دەدى ا.قوجانازاروۆ.
زاڭ جوباسىن تالقاۋعا قاتىسقان دەپۋتات امانجول ءالتاي ايتىلعان ماقساتتاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن زاڭ جوباسىندا «اسىل تۇقىمدى جانۋار» جانە «تۇقىم ستاندارتى» ۇعىمدارىنا وزگەرىستەر ەنگىزىلگەنىن ايتىپ ءوتتى.
ال وسى زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ كەزىندە پىكىر قوسقان دەپۋتات جاناربەك ءاشىمجانوۆ ەلىمىزدىڭ تاريحىندا قالعان قولتۋما, ءتولتۋما سايگ ۇلىكتەردىڭ بۇگىنگى تۇقىمىنىڭ تۇزداي قۇرىپ بارا جاتقانىن جەتكىزدى.
– ەستەرىڭىزگە سالار بولساق, ۇلتتىق سپورت قاۋىمداستىعى الەمدىك ستاندارتپەن سەرتيفيكاتتالعان قازاقتىڭ ءتول تۇقىمدارى جويىلىپ كەتۋ الدىندا تۇرعاندىعى جونىندە ءجيى دابىل قاقتى. وسى رەتتە مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ حالقىمىز ءۇشىن جىلقىنىڭ ورنى قاشاندا ەرەكشە, قازاقتىڭ ارعىماقتارى شولگە شىدامدى, الىس جولعا ءتوزىمدى ەكەنىن ايتىپ, ۇكىمەتكە قازاقى جىلقى ءناسىلىن عىلىمي تۇردە اسىلداندىرىپ كوبەيتۋ ءۇشىن ءتيىستى جۇمىستاردى جەدەل قولعا الۋدى تاپسىرعان بولاتىن. جانە العاشقى شەشىمدەرى قابىلدانىپ تا ۇلگەردى. وسى تۇرعىدا ماجىلىستە ازىرلەنىپ جاتقان زاڭ جوباسى ۇلتىمىزدىڭ جوعالىپ بارا جاتقان ءبىر اسىلىن تۇگەندەۋگە ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى دەگەن سەنىمدەمىز, – دەدى دەپۋتات ج.ءاشىمجانوۆ.
ۆانداليزمگە سالىنعان تىيىم
وتىرىستا قوعام الاڭداتۋشىلىعىن تۋعىزعان ۆانداليزمگە قاتىستى ماسەلە تالقىلانىپ, ءتيىستى شەشىم قابىلداندى. ياعني «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ادام ساۋداسىنا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» جاڭا زاڭ اياسىندا دەپۋتاتتار ەكىنشى وقىلىمدا ۆانداليزم ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى قاتاڭداتۋ بويىنشا نورمالار ەنگىزىلدى. جاڭا زاڭ تالابىنا سايكەس ۆانداليزم ءۇشىن 600 ساعاتقا دەيىن قوعامدىق جۇمىسقا تارتۋ كوزدەلىپ وتىر.
ەستەرىڭىزدە بولسا, مەملەكەت باسشىسى «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» ۇلتتىق قۇرىلتايىنىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا ءۆانداليزمنىڭ تەرىس سالدارىنا توقتالا كەلە, ونىمەن كۇرەسۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتقان بولاتىن.
قىلمىستىق كودەكستىڭ «ەرەكشە قۇندىلىعى بار زاتتاردى قاساقانا جويۋ, اكەتۋ نەمەسە ءبۇلدىرۋ» جونىندەگى 203-بابى الدىن الا ءسوز بايلاسقان ادامدار توبى, بىرنەشە رەت جاساعان ادامدار توبى ارنايى نورمالارىمەن تولىقتىرىلادى.
«ۆانداليزم», ياعني 294-باپ بويىنشا بۇزۋشىلىق اياسىندا 100 اەك-تەن (بۇرىن 50 اەك) 200 اەك-كە (بۇرىن 160 اەك-كە) دەيىنگى ايىپپۇل تۇرىندەگى جازا نەمەسە سول مولشەردەگى تۇزەۋ جۇمىستارىنا نە ءجۇز الپىس ساعاتقا دەيىنگى مەرزىمگە قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋ نەمەسە 50 تاۋلىككە دەيىنگى مەرزىمگە قاماۋعا الۋ (بۇرىن 40 تاۋلىك) جازاسى قولدانىلادى.
سونىمەن بىرگە بۇل باپتىڭ 2-بولىگى «الەۋمەتتiك, ۇلتتىق, ناسiلدiك نەمەسە دiني ارازدىق ءۋاجى بويىنشا, ادامدار توبىمەن, الدىن الا ءسوز بايلاسۋ ارقىلى ادامدار توبى, پايداكۇنەمدiك نيەتپەن بiرنەشە رەت جاسالعان» دەگەن نورمامەن تولىقتىرىلدى. مۇنداي ارەكەتتەر 500-دەن 200 مىڭ اەك-كە دەيىنگى مولشەردە ايىپپۇل سالۋ نەمەسە تۇزەۋ جۇمىستارىمەن, 300 ساعاتتان 600 ساعاتقا دەيىنگى مەرزىمگە قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋ نەمەسە 3 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە باس بوستاندىعىن شەكتەۋ نەمەسە ءدال سول مەرزىمگە باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا دەيىن جازالانباق.
ەلەكتروموبيلدى تانىمال ەتۋ تەتىگى
ماجىلىستە ەكىنشى وقىلىمدا قابىلدانعان زاڭ جوباسى بويىنشا بۇدان بىلاي ەلەكتر قۋاتتاۋ ستانسالارىن ەلەكتر جەلىلەرىنە ءوز بەتىنشە قوسقاندار دا جازالانادى.
بۇل جونىندە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ەكولوگيالىق تازا كولىكتى تانىمال ەتۋ جانە ەلەكتروموبيلدەرگە ارنالعان ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى جونىندە ءماجىلىستىڭ ەكولوگيا ماسەلەلەرى جانە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ارمان قالىقوۆ باياندادى.
بۇل ستاندارت ازاماتتاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاۋىپ توندىرەتىن كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيلەردىڭ تۇراقتارىندا ەلەكتر قۋاتتاۋ ستانسالارىن ەلەكتر جەلىلەرىنە زاڭسىز قوسۋ قاۋپىن جويۋ ءۇشىن ازىرلەنگەن. بۇدان بولەك ەكولوگيالىق تازا كولىكتەرگە دەگەن قىزىعۋشىلىق پەن سۇرانىستى ارتتىرا ءتۇسۋ ءۇشىن زاڭدا ولارعا دەگەن ارتىقشىلىقتار دا قاراستىرىلعان.
ماسەلەن, زاڭدا ەلەكتر قۋاتتاۋ ستانسالارىمەن جابدىقتالعان ورىندارعا وزگە كولىك قۇرالدارىن توقتاتۋ نەمەسە قويۋ ەرەجەلەرىن بۇزعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزىلەدى. ياعني ەلەكتر قوزعالتقىشتارىمەن جابدىقتالماعان كولىكتەردىڭ جۇرگىزۋشىلەرىنە كولىگىن تۇراققا قويۋعا تىيىم سالىنادى. بۇدان بولەك ەلەكتروموبيلدەردىڭ يەلەرى كولىك تۇراعىنا اقى تولەۋدەن بوساتىلادى.
ۇكىمەتكە جولدانعان ساۋالدار
جالپى وتىرىس بارىسىندا دەپۋتاتار جولداعان ساۋالدار دا وزەكتىلىگىمەن ەرەكشەلەندى. دەپۋتات نۇرسۇلتان بايتىلەسوۆ پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ت.دۇيسەنوۆاعا جولداعان ساۋالىندا سوت جۇيەسىندەگى ماڭىزدى مىندەتتى اتقاراتىن اۋدارماشىلارعا تولەنەتىن تولەماقى تۇرلەرىنىڭ ماردىمسىزدىعىن كوتەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, اۋدارماشىلاردىڭ قولدانىستاعى وتەماقى مولشەرىن كوتەرۋگە بىرنەشە رەت ۇسىنىس جاسالسا دا ۇكىمەت تاراپىنان بۇل ماسەلە قولداۋ تاپپاي كەلە جاتىر.
ال اناس باققوجاەۆ اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى ا.ساپاروۆتىڭ نازارىنا 2011 جىلى قولعا الىنىپ, اسىل تۇقىمدى مال وسىرەتىن شارۋاشىلىقتار ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ۇيىمدارىن قۇرىپ, مەملەكەتتىڭ قاداعالاۋىنان شىعىپ, ەمىن-ەركىن جۇمىس ىستەۋى جولىنداعى رەفورمالار 13 جىلدان بەرى ەش ناتيجە بەرمەي كەلە جاتقانىن جەتكىزدى. قىسقاسى, قوي شارۋاشىلىعىندا قويدان دا قويشىنىڭ كوپ بولىپ تۇرعانى قىزىق بولىپ تۇر. مەملەكەت مەنشىگىندە بىردە-ءبىر مال بولماسا دا, سول مالدىڭ ماسەلەسىمەن اينالىساتىن مەملەكەت قاراماعىنداعى 17 پالاتا قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەپ جاتقانى ءتىپتى پارادوكس. وسىنداي وزەكتى نارسەگە قوزعاۋ سالعان دەپۋتات ا.باققوجاەۆ مينيسترگە قاپتاعان پالاتالاردىڭ قاتارىن ازايتىپ, جۇمىسىن جەتىلدىرۋدى ۇسىندى.
ماجىلىستەگى جسدپ فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى نۇرلان اۋەسباەۆ ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆقا بالىق شارۋاشىلىعى بويىنشا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداپ, وندا نەگىزىنەن براكونەرلەر جايلى وتكىر ماسەلە قوزعادى.
دەپۋتاتتىڭ ءتيىستى مينيسترلىككە جولداعان ساۋالىنان بۇل سالاعا دا «قويشى كوپ بولسا, قوي ارام ولەدىنىڭ» كەرى كەلىپ تۇرعانىن بايقادىق. بىراق مۇنداعى تۇيتكىلدى ماسەلە قويشىنىڭ كوپتىگىندە ەمەس, كەرىسىنشە جوقتىعىندا بولىپ تۇر.
– براكونەرلىككە جول بەرمەۋ جونىندەگى ءىس-شارالاردى جۇرگىزۋ قاجەت ەتەتىن سۋ ايدىندارىنىڭ سانى ۋاكىلەتتى ورگان قىزمەتكەرلەرىنىڭ سانىنان بىرنەشە ەسە ارتىق ەكەنىن بايقايمىز. قىزمەتكەرلەر مۇنداي اۋماقتى فيزيكالىق تۇرعىدان تولىق كولەمدە باقىلاي المايدى, ارينە بۇل براكونەرلەر ءۇشىن ءتيىمدى.
تاعى ءبىر نازار اۋداراتىن ماسەلە – براكونەرلەردىڭ ەلەكتر تاياقشالارىن قولدانۋى. بالىق اۋلاۋدىڭ بۇل ءتۇرىن تابيعات قاسكويلەرى ىلە وزەنىندە كەڭىنەن قولدانىپ ءجۇر. 4-5 قايىقتان تۇراتىن براكونەرلەر بىرىگىپ, بالىق قىستايتىن شۇڭقىرلاردى توقپەن ۇرعىلاپ, وڭاي ولجاعا كەنەلىپ ءجۇر. ەلەكتر قارماقتارى قولدانىلعان ايماقتا بالىق شاباقتارىنىڭ, ۋىلدىرىقتاردىڭ, سونداي-اق كوپتەگەن قۇرتتىڭ, مولليۋسكالاردىڭ, شايان تارىزدىلەردىڭ جانە باسقا دا سۋ تىرشىلىك يەلەرىنىڭ, قاراپايىم ورگانيزمدەردىڭ دە جاپپاي قىرىلۋى ورىن الىپ وتىر. باقىلانبايتىن جانە شەكتەن تىس بالىق اۋلاۋ وڭىرلەردە ۇلكەن ەكولوگيالىق پروبلەمالارعا اكەلۋى مۇمكىن, – دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.
يرينا سميرنوۆا ۇكىمەت باسشىسى ولجاس بەكتەنوۆكە جولداعان ساۋالىندا ەلىمىزدە قانت ديابەتى دەرتىنە شالدىققانداردىڭ سانى 2000 جىلدان بەرى 45 ەسە كوبەيىپ كەتكەنىن ايتىپ, تاعى دا دابىل قاقتى (2000 جىلى – 10 742, ال 2024 جىلى 496 210 ناۋقاس تىركەلگەن). دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلدە ءالى كۇنگە دەيىن قانت ديابەتىمەن كۇرەسەتىن ۇلتتىق دەڭگەيدەگى ستراتەگيا جوق.
