چايلدفري بەتالىسى دەموگرافياعا قاۋىپ توندىرە مە؟

«ادامنىڭ ءبىر قىزىعى – بالا دەگەن» دەيتىن حاكىم اباي­دىڭ ءسوزى ءومىردىڭ بۇلجىماس قۇندىلىعىنداي قابىلداناتىن. بىراق قالىپتاسقان تۇسىنىككە باس­قاشا قارايتىن بۋىن بايقا­لا باستاعالى بالتالاسا دا بۇزىل­مايتىن ۇعىمدارعا سەلكەۋ ءتۇستى. مىسالى, بالالى بولۋدان سانالى تۇردە باس تارتۋ باتىسقا ءتان قۇبىلىستاي كورىنگەنىمەن, ءبىزدىڭ قوعامدا دا وسىنداي تۇسىنىك­تەگى جاس­تار كەزدەسىپ جاتادى. «چايلدفري» دەپ اتالاتىن بۇل سۋب­مادەنيەت, راسىندا دا, العاش 70-جىلدارى ەۋروپادا جانە اقش-تا پايدا بولدى, بىراق 90-جىلداردان باستاپ كەڭ تارالدى. بالاسىز دا ءومىر تاماشا دەپ بىلەتىن كوز­قاراس ءبىزدىڭ ايماققا, ياعني تمد ەلدەرىنە 2000-جىلدارى كەلە باستاعانىمەن, تەك 2010-جىلدارعا قاراي چايلدفريلەردىڭ قاراسى قالىڭدادى.

ال ەندى ەلىمىزدە چايلدفري جولىن ۇستانۋشىلاردىڭ ۇلەسى قانشالىقتى ۇدەپ بارادى دەگەن ساۋالعا توقتالايىق. بىردەن ايتۋ كەرەك, بۇعان ناقتى جاۋاپ بولاتىنداي ستاتيستيكا جوق, ياعني وسى تاقىرىپ بويىنشا ەلىمىزدە الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلمەگەن. بىراق ءتۇرلى الاڭداردا, اسىرەسە باق بەت­تەرىندە, الەۋمەتتىك جەلىلەردە بالاسىز ءومىردى قولاي كورەتىنىن, ءچايلدفريدى قولدايتىنىن اشىق ءبىلدىرىپ جۇرگەن جاستار بايقالىپ قالادى. ونىڭ ۇستىنە كەيىنگى ون جىلدا ەلىمىزدە بالاسىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان وتباسىلاردىڭ ۇلەسى الدەقايدا كوبەيىپ كەتكەن.

Ranking.kz ساراپشىلارى قازاق­ستانداعى كەيىنگى حالىق ساناعىنا سۇيەنىپ, ەلىمىزدە 656,5 مىڭ جۇپ بالاسىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن, 2009 جىلدان بەرى مۇنداي وتباسىلاردىڭ سانى 73,8%-دان اسقانىن ايتادى. 2021 جىلى بالاسىز وتباسىلاردىڭ باسىم بولىگى قالادا تۇراتىنى انىق­تالعان. سونداي-اق ەلىمىزدە جاسى 30-عا تولماعان, بالاسىز تۇرىپ جاتقان 92,9 مىڭ ەرلى-زايىپتى تىركەلگەن. بۇل الدىڭعى حالىق ساناعىنداعى كورسەتكىشكە قاراعاندا ەكى ەسە كوپ. ارينە, مۇنداي وتباسىلاردىڭ قاتارىندا بەدەۋلىكتىڭ كەسىرىنەن بالا باقى­تىن سەزىنە الماي وتىرعاندار دا بارشىلىق. رەسمي دەرەككە سۇيەنسەك, 2021 جىلى ەلىمىزدە مەديتسينالىق دياگنوزدىڭ سالدارىنان شامامەن 21,4 مىڭ ازامات اتا-انا اتانا الماي جۇرگەنى بەلگىلى بولعان. ال بۇلاردى الەمدە «چايلدلەسس» دەپ اتايدى ەكەن.

دەگەنمەن دەنساۋلىعىندا كىنارات بولماسا دا بالالى بولۋدان باس تارتۋشىلار از ەمەس كورىنەدى. ءتىپتى وسىنداي يدەولوگيا­نى العا تارتاتىن توپتار دا پايدا بولعان. مىسالى, ەلىمىزدە بالاسىز ءومىردى قۇپ كورەتىن ەرىكتىلەردىڭ بىرلەستىگى بار. «Childfree Kazakhstan» دەپ اتالاتىن بۇل قاۋىمداستىق 2018 جىلى قۇرىلعان. بۇلار ءوز ۇستانىمدارى مەن وي-پىكىرلەرىن الەۋمەتتىك جەلىلەر ارقىلى تاراتىپ وتىرادى.

جالپى, كەيبىر دامىعان ەلدەردە قالىپتاسقان قوعامدىق پىكىرگە قارسى تۇرۋعا تىرىساتىن ءچايلدفريدىڭ ۇلتتىق بىرلەستىكتەرى, ءىرى قاۋىمداستىقتارى بار. اشىق الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەرگە ساي­كەس, باتىس ەلدەرىندە چايلدفري بەلسەندى تاراپ جاتىر. بەلگيادا ناعىز دەر شاعىنداعى, رەپرودۋكتيۆتى جاستاعى ايەل­دەردىڭ 11%-ى, ەرلەردىڭ 16%-ى بالالى بول­عىسى كەلمەيدى. بالا­سىز بري­تاندىقتاردان ساۋالناما ال­عاندا, رەسپوندەنتتەردىڭ 37%-ى دۇنيەگە ەشقاشان بالا اكەلگىسى كەلمەيتىنىن, بالا تاربيەلەمەيتىنىن, 19%-ى قازىرگى ۋاقىتتا اتا-انا بولۋعا نيەت بىلدىرمەيتىنىن, بىراق بولاشاقتا ويىن وزگەرتۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتتى. نيدەرلاندتاعى ساۋال­ناما ناتيجەسى بويىنشا, 30 جاستاعى ايەلدەردىڭ 10%-ىنىڭ سانالى شەشىمىمەن بوسانباعانى, بولاشاقتا مۇنى جاساعىسى كەل­مەيتىنى بەلگىلى بولدى.

الەم ەلدەرىندەگى چايلدفريگە ىقپال ەتەتىن سەبەپتەردىڭ كوپتىگى سونشالىق, Wikipedia.org ونلاين-ەنتسيكلوپەدياسىندا مۇنىڭ ءتىزىمى 100 تارماقتان اسىپ تۇسكەن. ولاردىڭ ىشىندە مەديتسينالىق (جۇكتىلىكتەن قورقۋ جانە ۇيقىسىز تۇندەردىڭ اعزاعا اسەرى), ەكونو­ميكالىق (قولداۋدىڭ بولماۋى جانە بالا تاربيەلەۋگە كەتەتىن شىعىندار) جانە پسيحوالەۋمەتتىك, فيلوسوفيالىق (انتيناتاليزم, ازعىن ادامدى تاربيەلەۋدەن قورقۋ) سياقتى فاكتورلار اتالادى. سونداي-اق بۇل قاتاردا بالا بولماعاندا زەينەتاقى قورى­نىڭ مولايۋى, قارتايعان كەزدە بالا­سى­نىڭ كۇتىم جاسايتىنىنا سەنىم­سىزدىك, قايتىس بولعاندا ۇل-قىزى­نا قايعى-قاسىرەت اكەلگىسى كەلمەۋ, جاھان حالقىنىڭ شامادان تىس كوبەيۋىنە جول بەرمەۋ سياقتى قيسىن­سىز سەبەپتەر دە كورىنىس تاپ­قان.

ال ەلىمىزدەگى ءچايلدفريدىڭ, ياعني اتا-انا بولۋدان باس تارتۋدىڭ سەبەبى رەتىندە ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعدايلار ءجيى ايتىلادى. ولاردىڭ اراسىندا ءال-اۋقاتى ناشار وتباسىنان شىققان ازاماتتار دا بار. اتا-انالارىنىڭ ماتەريالدىق جاع­دايى قانشالىقتى قيىن بول­عانىن كورىپ وسكەن مۇنداي ادامدار ءوز تاعدىرىنىڭ بالالارىندا قايتالانۋىن قالامايدى. سون­دىقتان دا ولار مانساپ قۇرۋ­دى, بارىنشا تابىسقا جەتۋدى ءجون كورەدى. سونداي-اق بالا كە­زىندە كىشكەنتاي باۋىرلارىنا قاراپ, كۇتىم جاساعان ايەلدەر دە بولاشاقتا بالا باعۋدان بەتى قايتىپ قالادى ەكەن.

جوعارىدا ەلىمىزدەگى چايلد­فري­­لەردىڭ اۋقىمىن باعام­­دايتىن ساۋالنامالار جوق­تىڭ قاسى ەكەنىن ايتتىق. بىراق كەيبىر پورتالدار كەيىپكەر رەتىندە بىرنەشە ازاماتتى ساۋالناماعا تارتىپ كورگەن ەكەن. سول قاتاردا «Esquire Kazakhstan» رەداكتسياسىنىڭ سۇراق­تارىنا ەرنۇر ەسىمدى جالپى پراكتيكا دارىگەرى جاۋاپ بەرىپتى. 21 جاستاعى ول ازامات قالاي چايلدفريگە اينالعانىن ايتقان.

– بالا كەزىمنەن باستاپ قازىرگى الەم شىندىعىنا دەيىن مۇنداي ۇستانىمدى قابىلداۋىما كوپتەگەن فاكتور اسەر ەتتى. نەگىزىنەن مەن بىلەتىن نەمەسە ەستىگەن قىرىقتان اسقان ەر ادامداردىڭ بالا تار­بيە­سىنە قوسار ۇلەسى شامالى. بۇل جاستاعى وتاعاسى كۇنى بويى جۇ­مىستا بولادى جانە بالالارىن كورمەيدى. ال ۇيىندە بالالارى ءۇشىن اكەسىنىڭ وبرازى «قورقىتۋشى» رەتىندە كورىنەدى, ونىمەن پسيحولوگيالىق بايلانىس ءالسىز. وتباسىلىق ينس­تيتۋتتا ەرلەردىڭ قاتىسى از. وسىن­­داي شىنايى جاعدايدى تۇي­سىن­گەندىكتەن, مەن قالىپتى وتباسى بولۋ ءۇشىن بالالى بولۋدىڭ قاجەتى جوق دەگەن بايلامعا كەلدىم. البەتتە, بالاڭ بولعانى – نىعمەت, بىراق بۇل وتە قىمباتقا تۇسەدى. بۇعان تولىق جاۋاپكەرشىلىكپەن جانە اسا ساقتىقپەن قاراۋ كەرەك. ەرتەڭ نە بولاتىنىن ەشقاشان بىلمەيسىڭ. مۇمكىن, ءبىراز جىلدان كەيىن كەدەيلەنىپ, بالانىڭ بۇكىل بالالىق شاعىن بۇلدىرەسىز. ونىڭ ۇستىنە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى, ورتاشا جالاقى مەن شىعىندار كورسەتكىشى وڭىپ تۇرعان جوق, – دەيدى ەرنۇر.

وسى تاقىرىپ توڭىرەگىندە بىرقاتار مامانمەن سويلەسىپ, پىكىرىنە دە قۇلاق ءتۇرىپ كوردىك. پسيحو­سوماتولوگ ايسۇلۋ قادىرا­ليە­ۆانىڭ ايتۋىن­شا, ەلى­مىزدە چايلدفري ۇستا­نى­مىن­داعى جاستار سانى كوبەيىپ كەلەدى.

– مۇنداي جولدى ءبىلىمدى, تابىستى, ىسكەر قىز-كەلىنشەكتەر تاڭدايدى. ويتكەنى ولار مانسابىن الدىڭعى قاتارعا قويىپ, بالالى بولۋدى ەڭبەك جولىنداعى كەدەرگى دەپ بىلەدى. ال ەرلەر جاعىنا كەلسەك, كەرىسىنشە, جۇمىسى تۇراقسىز, تابىسى ماردىمسىز جىگىتتەر ءوز بالاسى بولعانىن قالامايدى, ياعني بالالارىن جەتكىلىكتى كولەمدە قامتاماسىز ەتە الماۋدان قور­قادى. بۇل قاتارداعى ءۇشىنشى توپ – ماتەريالدىق جاعدايىن كوتە­­رۋدى ماقۇل كورەتىن, مانساپ قۋعان ەرلى-زايىپتىلار. سونىمەن قاتار چايلدفري ماسەلەسىنە باسقا قىرىنان دا قاراۋعا بولادى. بۇل جاعدايدىڭ پسيحولوگيالىق سەبەپتەرى بولۋى دا مۇمكىن. ايتالىق, وزدەرىن چايلدفري سانايتىن ازاماتتاردىڭ ىشىندە بالا كەزىندە ساناسىن سانسىراتقان «جاراقاتى» بارلار دا تابىلادى. مىسالى, ەگويست, مەنمەن ادام كىشكەنتايىنان وزىنە عانا كوڭىل ءبولىنىپ وسكەن سوڭ, بالالى بولعاندا اتا-اناسىنىڭ, جۇبايىنىڭ نازارىنان ايىرىلىپ قالعىسى كەلمەيدى. يا بولماسا, كوپ بالالى وتباسىندا وسكەن, بالا قاراۋدان ىعىر بولعان ءۇيدىڭ ۇلكەنى بولاشاقتا ءوز بالاسىنىڭ بولۋىن قالاماۋى مۇمكىن. جالپى, بالالىق شاعى وتە اۋىر وتكەن كەيبىر ازاماتتار دا سانالى تۇردە چايلدفريگە اينالىپ جاتادى. قازىر وي ەركىندىگىنە باسىمدىق بەرىلەتىن زاماندا بۇل ماسەلە قالىپتى قۇبىلىستاي كورىنەتىن شىعار. بىراق ءتۇپتىڭ تۇبىندە مۇنىڭ سالدارى اۋىر بولادى. سوندىقتان وسىنداي ماسەلەنىڭ بارىن ەسكەرىپ, ءوسىپ كەلە جاتقان جاسوسپىرىمدەرمەن, ءتىپتى چايلدفريلەرمەن دە پسيحو­­­لو­گيالىق جۇمىس جۇرگىزۋ كەرەك دەپ ويلايمىن, – دەدى ا.قادىراليەۆا.

بۇل رەتتە ءداستۇرلى تانىم-تۇسىنى­گىمىزبەن, قۇندىلىق­تا­رى­مىز­بەن ۇيلەسە قويمايتىن چايلدفري ماسەلەسى ەل دەموگرافياسىنا كەرى ىقپالىن تيگىزە مە دەگەن سۇراقتىڭ تۋى دا زاڭدىلىق. وسى جونىندە دەموگراف اياۋلىم ساعىنباەۆا پىكىر ءبىلدىردى.

– شىن مانىندە, چايلدفري ەلىمىزدەگى بالا تۋ كور­سەتكىشىنە, سايكەسىنشە, دەمو­گرافيالىق دامۋىمىزعا ايتار­لىقتاي اسەر ەتە المايدى. ەلى­مىز­دە جۇرگىزىلگەن كەيىنگى حالىق ساناعىندا 92 مىڭ وتباسى بالاسىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقانى كورسەتىلدى. بىراق ولاردىڭ ءبارى چايلدفري دەگەن ءسوز ەمەس قوي. مۇندا مىنا نارسەگە ءمان بەرۋ كەرەك, ءماجبۇرلى تۇردە, امالسىزدان, مەديتسينالىق سەبەپتەرگە بايلانىستى چايلدفري بولاتىن ازاماتتار بار. ەكىنشىدەن, ءوز قالاۋىمەن, سانالى تۇردە وسى جولدى تاڭدايتىندار تابىلادى. ەگەر ءبىرىنشىسىن فيزيكالىق جاعىنان چايلدفري دەپ بىلسەك, ەكىنشىسى – الەۋمەتتىك, پسيحولوگيالىق جاع­دايدىڭ ناتيجەسى. ياعني مۇنداي ادامدار كەز كەلگەن ۋاقىتتا كوزقا­راسىن وزگەرتۋى مۇمكىن. ال دە­موگرا­فيالىق احۋالعا كەلسەك, قازاقستانداعى جاعداي كەيبىر ەلدەرمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا جاقسى. ماسەلەن, تۋ دەڭگەيى بو­يىنشا الەمدە سوڭعى ورىندا تۇرعان وڭتۇستىك كورەيادا, عالىم­دار­دىڭ بولجاۋىنشا, 2072 جىلعا قاراي ەل حالقىنىڭ سانى 20 ميل­ليونعا ازايۋى مۇمكىن ەكەن. نەگىزگى سەبەپتەردىڭ ءبىرى – بالالاردى قامتاماسىز ەتۋدىڭ قىمباتتىعى. سونىمەن قاتار كورەي ايەلدەرى كوبىنەسە مانساپ ءۇشىن انا بولۋدان باس تارتادى, – دەدى ا.ساعىنباەۆا.

راسىندا, چايلدفري سۋبما­دەنيە­تىنىڭ ەلىمىزدەگى تۋ كورسەت­كىشىنە قانشالىقتى اسەر ەتەتىنىن باعامداۋ قيىن. ناقتىراق ايتساق, جاڭا تۋعان نارەستەلەر سانىنىڭ ديناميكاسى 2018 جىلدان 2021 جىلعا دەيىن ايتارلىقتاي ءوسىپ وتىرعان. پاندەميا كەزىندە بۇل كورسەتكىش تىپتەن ارتىپ, ەلىمىزدە «بەبي-بۋم» بولدى. تەك كەيىنگى جىلدارى عانا اتالعان ديناميكانىڭ ءسال باسەڭدەگەنى بايقالدى. بىلتىر ەلىمىزدە 388 مىڭ ءسابي دۇنيەگە كەلدى, بۇل – كەيىنگى بەس جىلداعى ەڭ تومەنگى كورسەتكىش.

«ەڭبەك رەسۋرستارىن دامىتۋ ورتالىعى» اق ساراپشىلارىنىڭ بولجامىنا سايكەس, تۋ كورسەت­كىش­تەرىنىڭ شامالى تومەندەۋى ەلدە تاعى بىرنەشە جىل بويى, 2027 جىلعا دەيىن تىركەلۋى مۇمكىن. ءارى قاراي رەپرودۋكتيۆتى جاسقا 2000-جىلداردىڭ كوپتەگەن بۋىنى ەنىپ, ەلدەگى تۋ كورسەتكىشى قايتادان كوتەرىلەدى.

«بالالى ءۇي – بازار, بالاسىز ءۇي – قۋ مازار» دەيدى قازاق. بازا­رىمىز تارقاماۋ ءۇشىن, بولا­شا­عىمىز باياندى بولۋى ءۇشىن داستۇرىمىزگە جات مۇنداي ءدۇدامال قۇبىلىستىڭ قانات جايۋىنا جول بەرىلمەگەنى ءجون.