ءوزارا جاناشىر بولۋ – ەلگە جاناشىر بولۋ

پرەزيدەنت قازىرگى تاريحي كەزەڭدە حالقىمىزدىڭ ءسوزى دە, ءىسى دە ءبىر بولۋى قاجەت ەكەنىنە توقتالا كەلىپ: «زيالى قاۋىم, ەڭ الدىمەن, ەلىمىزدىڭ بىرلىگىن نىعايتۋعا باسا نازار اۋدارعانى ءجون. اعا بۋىن جاس ۇرپاققا جول نۇسقاپ, باعىت-باعدار بەرۋى كەرەك. ەلىمىزدە كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, ويى ۇشقىر, ءبىلىمدى جاستار كوپ. ءبىز ولاردىڭ بويىنا اسىل قاسيەتتەردى ءسىڭىرۋىمىز قاجەت. ۇلى ابايدىڭ ء«بىرىڭدى, قازاق, ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ, ءىستىڭ ءبارى بوس» دەگەن ءسوزى ءالى دە وزەكتى بولىپ تۇر. مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ ءبىر-بىرىنە ءاردايىم تىلەكتەس بولعانىن قالايمىن. ءوزارا جاناشىر بولۋ, تۇپتەپ كەلگەندە, ەلگە جاناشىر بولۋ دەگەن ءسوز. تاعى دا قايتالاپ ايتقىم كەلەدى: ۇساق-تۇيەك اڭگىمەنى قويۋ قاجەت», دەپ قاداپ ايتتى. 

بىراق ءومىردىڭ ءبىراز بەلەسىنەن ءوتىپ, كورگەن-بىلگەنىمىزدى ساراپتاپ, وي-سانامىزدى زەردەلەپ وتىرساق, ول ءسوزدىڭ بەكەر ايتىلماعانىنا كوزىمىز جەتەدى. ادامدار اراسىندا باقتالاستىق, كورەالماۋشىلىق, كۇنشىلدىك, كۇندەستىك, ىشتارلىق, قىزعانشاقتىق دەگەن تۇسىنىكتەر سوناۋ ەرتەدەن بار. سول جاعىمسىز پەندەلىك قىلىق, سەزىم, تەرىس ادەت اسىرەسە قازاقتار اراسىندا ەرەكشەلەنىپ تۇراتىنى نەسى؟ نەگە ءوزارا وشپەندىلىك بىزدە باسىم؟ سول جاعىمسىز ادەت قانىمىزعا سىڭگەن ادەت پە؟ نەگە ول ورتامىزدان جويىلمايدى؟ قازىرگى كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ, ويى ۇشقىر, زيالى قاۋىم ىشىندەگى بەدەلدى ازاماتتار بۇل جونىندە نە ويلايدى؟..

تاياۋدا ەلىمىزدىڭ باس گازەتى «Egemen Qazaqstan»-دا جۋرناليست نازەركە جۇمابايدىڭ قازاقتىڭ تانىمال رەجيسسەرى ساۋلەبەك اسىلحانمەن جۇرگىزگەن سۇحباتى جارىق كوردى. سۇحبات كەيىپكەرى قازاق تەاترى جايلى بۇكپەسىز ويىن, ارىپتەستەرى جايلى ىشتەگى تولعانىسىن ايتا وتىرىپ, ءبىر جەرىندە «...بۇگىندە «قايتالانباس اكتەر, كلاسسيك» دەپ اۋزىمىزدىڭ سۋى قۇرىپ, تامسانا ەستەلىك ايتقانىمىزبەن, ءانۋاردىڭ (مولدابەكوۆتىڭ – س.و.) دا ومىردەگى وكىنىشى, ونەر جولىندا كورگەن قياناتى كوپ ەدى عوي. قالاي دەسەك تە توعىشارلاردىڭ ورتاسىندا تازا ءارى تالانتتى بولىپ ءومىر كەشۋ قيىن. ءانۋاردىڭ وكىنىشكە تولى ارماندا كەتكەن ءومىرى سونىڭ ايعاعىنداي سەزىلەدى كەيدە. ونى ايتاسىز, مامبەتوۆتىڭ (اتاقتى رەجيسسەر ازەربايجان مامبەتوۆ – س.و.) ءوزىن تابانعا سالىپ تاپتامادى ما سول كۇنشىل توپ؟! 40 جىلدان اسا قىزمەت ەتىپ, ولمەس ونەر تۋدىرعان ازەكەڭ ءومىرىنىڭ سوڭىندا تۋعان تەاترىنان قۋىلىپ, دالادا قالدى ەمەس پە؟ ءوز ىشىنەن ىرىتكى شىعارىپ, تالانتىن تابانعا تاپتاعانداردان باسقا نە كۇتۋگە بولادى؟ وسى وقيعادان كەيىن ازەكەڭ قايتا قالپىنا كەلە المادى, بۇرىنعىشا بۋىرقانىپ, بەينەلى ويلارىن ساحنا ايشىقتاي المادى. راس, كەزىندە حالىق قاھارمانى اتاعىن الىپ, ەلورداعا قونىس اۋدارىپ, ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ تىزگىنىن قولىنا الدى. بىراق بۇرىنعىشا كەۋدەسىن جازىپ, كەڭىنەن كوسىلە المادى. سەبەبى ەڭ اۋىر سوققى – جانىڭدا جۇرگەن, سەنىم ارتقان جاقىندارىڭنىڭ ساتقىندىعى, ەكىجۇزدىلىگى عوي. وسى وقيعادان كەيىن سۋرەتكەر جانى قايتا گۇلدەي المادى. شابىتى ىشىندە جاتىپ تۇنشىقتى. قازاق قادىرىنە جەتپەي, وسىلاي تالاي تالانتىن ءولتىرىپ الدى ەمەس پە؟..»

بارلىعى راس. ايتىلعان اششى شىندىقتى ورىندى قابىلداپ, مويىنداعانىمىز ءجون. ويلاپ وتىرساق, ءبىرىمىزدىڭ جەتىستىگىمىزدى ءبىرىمىز كورە الماي, ينتەللەكتۋالدىلىعى جاعىنان, ونەرى, بىلىمىمەن وزىپ تۇرعان تالاي تالانتتى جانداردى مويىنداعىمىز كەلمەي, وزىمىزبەن ءوزىمىز جاۋلاسىپ, بەرى تارتقاندى كەرى تارتىپ, ىشىمىزدە قىزعانىش وتى كۇيىپ-جانىپ, سونبەستەي الاۋلاپ, اياعىنان تارتىپ-شالىپ جۇرەتىن تەرىس قىلىعىمىزدىڭ ازابىن كىم كورمەدى؟ ودان ءبىز نە ۇتتىق؟ قىزعانىش پەن كورەالماۋشىلىقتان پايدا دا, قۋانىش تا جوق ەمەس پە؟ وتكەنگە كوز جۇگىرتسەك, ەرەكشە دارىندى قازاق عالىمدارىنىڭ, جازۋشىلاردىڭ, ونەر قايراتكەرلەرىنىڭ «جاۋى» از بولماعان. قولدان كەلگەنشە ولاردى ايتەۋىر ءبىر سەبەپ تاۋىپ ءسۇرىندىرۋدى ماقسات ەتكەن قارا پەيىلدى جانداردىڭ از بولماعانىن تاريحتان جاقسى بىلەمىز. ءتىپتى عۇلاما حاكىم ابايدىڭ ءومىرى دە مامىراجاي, تىنىش, جايباراقات, ء«تاتتى جۇماق» بولدى دەۋگە اۋزىمىز بارمايدى. نەگە نازىك جۇرەكتى, جانى جارالانعىش كەرەمەت دارىن يەلەرى قىزعانىش پەن كۇنشىلدىك قۇربانى بولىپ جاتادى؟ سىرتتان عايباتتاۋ, قاڭقۋ مەن سىبىس تاراتۋ, وتىرىك پەن وسەك – كۇنشىلدەردىڭ باستى قارۋى.

بۇگىندەرى زاڭعار جازۋشىمىز دەپ ماقتانىشپەن ايتىپ جۇرگەن مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ءومىرى تەپ-تەگىس, شۋاقتى, كەدىر-بۇدىرسىز بولدى دەۋ ارتىقشىلىق. قازاقتىڭ جەزتاڭداي ءانشىسى كۇلاش بايسەيىتوۆا, اقيىق اقىنى مۇقاعالي ماقاتاەۆ جانە باسقالارى قىزعانىشتىڭ ىستىق شوعىنا تۇسپەدى, وتىنا كۇيمەدى دەپ كىم ايتادى؟ ۇلتتىق ادەبيەتىمىزدىڭ تورىنەن تابىلعان «كوشپەندىلەر» تاريحي تريلوگياسىنىڭ اۆتورى ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ ەڭبەگى ورىندى باعالانىپ, لەنيندىك سىيلىق الايىن دەپ تۇرعان ساتتە, ارتىنان ماسكەۋگە دومالاق ارىز ءتۇسىرىپ, بارىنشا جامانداپ, ارىز-حاتتارمەن جولىن كەسكەنىمىزدى نەگە جاسىرايىق.

ۇلتجاندىلىعىمەن, وتانشىلدى­عىمەن ەلدىڭ ەسىندە قالعان اسا شەبەر ۇيىمداستىرۋشى, كورنەكتى مەملەكەت قايراتكەرى وزبەكالى جانىبەكوۆ نەگە ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا ەلەۋسىز, ەسكەرۋسىز, «كولەڭكەدە» قالدى؟ مەملەكەتتىك گيمنىمىزدىڭ اۆتورى, جۇزدەگەن تاماشا سىرلى ءان جازعان, ەل اراسىندا ۆالس كورولى اتانعان زور تالانت يەسى ءشامشى قالداياقوۆقا كوزى تىرىسىندە نەندەي قۇرمەت كورسەتتىك؟ ونىڭ ەڭبەگىن دەر كەزىندە باعالاي الدىق پا؟ يتاليانىڭ لا-سكالا وپەرا تەاترىندا ونەرىن جەتىلدىرگەن العاشقى قازاق ءانشىسى, تاڭعاجايىپ داۋىس­تى ونەر تارلانى امانگەلدى سەمبيندى جانە ەرەكشە قايتالانباس داۋسى بار وپەرا ءانشىسى, كسرو-داعى تۇڭعىش كونترتەنور, تاڭعالارلىق شەبەرلىك-قابىلەتىمەن الەمدىك گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەنگەن ەرىك قۇرمانعاليەۆتى كەزىندە ورىندى باعالاپ, تورىمىزگە وزدىرا الماعانىمىزعا نە سەبەپ؟ جارقىراپ تۋعان ەكى ونەر جۇلدىزىن ءوز قولىمىزبەن تۇنشىقتىرىپ, سوندىرمەدىك پە؟ كورشىمىز قىتايدا وتكەن الەمدىك ونەر جارىسىندا انشىلىك داۋسى شەتەلدىك ونەر ساڭلاقتارىمەن مويىندالماسا قازىرگى ماقتانىشىمىز ديماش قۇدايبەرگەننىڭ ونەردەگى جولى نە بولار ەدى؟ ونىڭ تالانتىن كەزىندە ەلىمىزدە مويىنداعىمىز كەلمەي, توسقاۋىل قويماق بولعاندار تابىلمادى ما؟ «اعايىننىڭ ىشىندە ءبىر جاقسىسى بار بولسا – ءتۇرتىپ ونى كورە الماس, باسقا قيىن ءىس تۇسسە – ەل قىدىرىپ تابا الماس», دەپ شەرنياز جارىلعاس ۇلى قالاي تاۋىپ, ءمىردىڭ وعىنداي ەتىپ شەگەلەپ ايتقان؟!

كوپشىلىك بولىپ بۇگىندەرى 125 جىلدىعىن كەڭىنەن اتاپ ءوتىپ جاتقان, ۇلت­تىق عىلىمىمىزدى العا سۇيرەگەن, الەمگ­ە ەسىمى تانىمال بولعان اسا دارىندى, تاۋ تۇلعالى عالىم قانىش ساتباەۆ­­تىڭ ءومىر جولىنا زەر سالساڭىز ونىڭ دا «تار جول, تايعاق كەشكەنىن» ۇعاسىز. قازاق­تىڭ ماڭدايالدى ۇلتجاندى ازامات­تارى­نىڭ ءبىرى, اسا كورنەكتى عالىم-اكادە­ميك ەۆنەي بۋكەتوۆتىڭ دە قادىرىنە جەتپەي, ەڭبەكتەرىن دۇرىس, ءوز دارەجەسىندە باعا­لاماي, قۋعىنداپ, مۇيىزدەپ, اياعىنان شا­لىپ, ورىنسىز وڭدى-سولدى ارىزدار ۇيىم­داس­تىرىپ, جۇيكەسىنە سالماق سالىپ, دەن­ساۋ­ل­ىعىنا زالال كەلتىرىپ, ءومىرىنىڭ قىسقا بولۋىنا سەبەپكەر بولعان تاعى دا ءوزىمىز.

1937-1938 جىلدارداعى قۋعىن-سۇرگىندە ۇلت مۇراتى جولىندا جانىن سالعان ۇلتشىل ارىستارىمىزدى قىناداي قىرعان جاۋىز جۇيەنىڭ تىرناعىنا ىلىنگەندەردىڭ تالايلى تاعدىرى تاعى بار. قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراپ, ۇشتىكتىڭ ۇكىمىمەن اتىلىپ كەتكەن 25 مىڭ قانداسىمىزدىڭ ءبىراز بولىگىنىڭ سول كەپتى كيۋىنە ءوزىمىزدىڭ «ۇلەسىمىز» بولعانى جاسىرىن ەمەس. قانشا ايتۋلى ازاماتتارىمىز كۇنشىلدىكتىڭ, قىزعانىشتىڭ قۇربانى بولعانى ءبىر اللاعا ايان.

ءيا, كۇنشىلدىك دەگەن ادام مىنەزىندەگى كورە الماۋشىلىقتى, قىزعانشاقتىقتى بىلدىرەتىن جاعىمسىز قاسيەت ارتىمىزدان قالماي, نەگە عاسىردان-عاسىرعا جالعاسىپ كەلەدى؟ كۇنشىل ادام وزگەلەردىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارى مەن اتقارعان ءىسىنىڭ وڭ ناتيجەسىنە قىزعانىشپەن قاراپ, ولاردى جاقتىرماي, سىرتىنان وتىرىك-وسەك تاراتىپ, قانشا ادال, جانى تازا ادامنىڭ وبالىنا قالدى؟ اۋىر وي تەرەڭگە تارتا بەرەدى.

مۇسىلمان حاديستەرى بويىنشا, وزگەنىڭ مۇلكىنە كوز سالۋ, بىرەۋدىڭ جەتىستىگىنە تەرىس نيەتتە بولۋ, وزگەنىڭ ارتىقشىلىعىن كورە الماۋ دەنى دۇرىس ادامعا ءتان ەمەس. ەجەلگى مىسىر جازبالارىندا «قىزعانىش پەندە بويىنداعى جەكسۇرىندىقتىڭ ەڭ سوراقىسى» دەپ جازىلىپتى.

«قىزعانىش – جۇرەكتىڭ ۋى» دەپ فرانتسۋز جازۋشىسى فرانسۋا ۆولتەر ايتپاقشى, بىرەۋدىڭ ارتىقشىلىعىنا كوزىن ءسۇزىپ, «قايتكەندە وعان جاماندىق كەلەدى» دەگەن تەرىس پيعىلمەن جۇرگەن پەندەنى كىم دەۋگە بولادى؟ كەيدە, قىزعانىش, كورە الماۋشىلىق, باقتالاستىق كەيبىر ادامداردىڭ بويىنداعى جازىلماس دەرتىڭ ءبىرى مە ەكەن دەگەن ويعا قالاسىڭ. سويتەسىڭ دە وعان جاۋاپ ىزدەپ دال بولاسىڭ. ەگەر ول جاعىمسىز پيعىل, تەرىس مىنەز ادام بويىنا جابىسقان دەرت بولسا, ونىڭ ەمى نە؟ ول تۋرالى از ايتىلىپ, از جازىلىپ جۇرمەگەنىن بىلەمىز. بىزدىكى سول كوپ ويدى سانامىزدىڭ سۇزگى-ەلەگىنەن وتكىزىپ, كوپشىلىك اراسىندا وسى ءبىر كەلەڭسىز, پەندەلىك مىنەزىمىزدى قايتىپ جويامىز دەپ وي تاستاۋ ەدى.

پسيحولوگتەر قىزعانىشتان ارىلۋعا مىنانداي قاراپايىم كەڭەستەر بەرەدى: اركىم ءوزىنىڭ كەمشىلىگىن مويىنداپ, ارتىقشىلىعىن ءبىلىپ, ورتامەن سىيلاستىق قارىم-قاتىناستا بولۋى كەرەك; ءوزىنىڭ ءار قادامىن ەكشەپ, بىرەۋدى «اڭدىعاننان» گورى, ءوز بويىنداعى كەمشىلىكتەردى تۇزەتۋگە كوبىرەك كوڭىل ءبولۋ; ومىردە جاقسىلىققا ۇمتىلۋ, تىرشىلىكتىڭ جارقىن جاعىنا كوبىرەك ءمان بەرۋ; بىرەۋدىڭ قابىلەتى سەنەن ارتىق بولسا, وعان زيان جاساما, دوستاسۋعا تىرىس – جاقسىلىق ۇيرەنەسىڭ; ەگەر كىسى ءوزىن كاسىبي جانە رۋحاني تۇرعىدا ءاردايىم جەتىل­دىرىپ وتىرسا, ونىڭ باسقالاردى قىز­عانۋعا ۋاقىتى بولمايدى; وزگەلەرگە جا­قسى­لىق ويلاي ءبىلۋ; وزگەنىڭ قۋانىشىنا قۋا­نۋ; ەڭ باستىسى, قىزعانىش ادام دەنساۋ­لى­عى­نا زياندى ەكەنىن ءبىلۋ جانە ودان ساقتانۋ.

«كۇنشىلدىڭ كۇنى قاراڭ», «قىزعانشاق قىزىل يتكە جەم بولار», «كۇنشىل ادام – مۇڭشىل», «ەكى قارعا تالاسسا, ءبىر قۇزعىنعا جەم بولار» دەگەن, كوپشىلىككە وي سالار ماعىناسى ەرەك ماقالدار كوپ حالقىمىزدا. ەندەشە, ءبىز وسى جاعىمسىز ءداستۇر قىزعانشاقتىقتان, كورە الماۋشىلىقتان, ىشتارلىقتان, باقتالاستىقتان قاشان ارىلار ەكەنبىز؟

ساعىندىق وردابەكوۆ,

مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور

تاراز