كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «EQ»
كەڭەستىك كەزەڭدە سەرعازى جيەنقۇلوۆ باستاعان عالىمدار جاساعان ونەرتابىس رەسپۋبليكا اۋماعىنان اسىپ, بۇكىل كەڭەس وداعىنا تارادى. وسى تۇستا ۇستازىمىزدىڭ ءومىر جولىنا از-كەم توقتالىپ وتكەنىمىز ابزال. ول 1959 جىلى ماسكەۋدەگى بەلدى وقۋ ورداسىنىڭ ءبىرى سانالعان باۋمان اتىنداعى جوعارى تەحنيكالىق ۋچيليششەنى «كوتەرىپ-تاسىمالداۋ ماشينالارى مەن جابدىقتارى» ماماندىعى بويىنشا ينجەنەر-مەحانيك بولىپ ءتامامدادى. قابىلەتى قارىمدى تۇلەكتى جولداما ارقىلى چەليابى تراكتور زاۋىتىنا جىبەردى. ونداعى تابىستى ەڭبەگىن قىسقا ۋاقىتتا جوعارى باعالاپ, ماسكەۋدەگى «گيپرومەز» مەتاللۋرگيا زاۋىتتارىن جوبالاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك ينستيتۋتقا اۋىستىردى. مۇندا سەرعازى احمەت ۇلى باكۋدىڭ قۇبىر پروكاتى زاۋىتىنا اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەنى جوبالاۋعا اتسالىستى. ەلگە ورالعاندا شىمكەنت حيميا-تەحنولوگيا ينستيتۋتىندا, قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىندا وقىتۋشى بولدى. 1964 جىلى لومونوسوۆ اتىنداعى ودەسسا تەحنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا وقۋعا ءتۇستى. وندا پروفەسسور پ.پلاتونوۆ باسقاراتىن ء«وندىرىستى كەشەندى مەحانيكالاندىرۋ جانە اۆتوماتتاندىرۋ» كافەدراسىندا ۇستازدىق قىزمەت تە اتقاردى. تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى دارەجەسىن العان سوڭ, قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنا قايتىپ ورالدى. كەلگەن بويدا ەنەرگەتيكا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى قىزمەتىنە تاعايىندالدى.
ول باسقارعان جىلدارى ەنەرگەتيكا فاكۋلتەتى مول تابىسقا جەتىپ, كەيىننەن اتالعان جوعارى وقۋ ورنى – ەنەرگەتيكا ينستيتۋتىنا اينالدى. بۇگىندە ول – گ.داۋكەەۆ اتىنداعى الماتى ەنەرگەتيكا جانە بايلانىس ۋنيۆەرسيتەتى. «سول تۇستا ستۋدەنتتەردىڭ ءوزارا تاتۋلىعىن دامىتۋ ماقساتىندا سپورت ۇيىرمەلەرىن كەڭىنەن دامىتتىم», دەپ ەسكە الاتىن ۇستازىمىز. يگى ءىس-شارالاردىڭ ارقاسىندا ەنەرگەتيكا فاكۋلتەتى ەڭ ۇزدىكتەر قاتارىندا بولعانى راس. سەرعازى احمەت ۇلى «تاۋ-كەن ماشينالارى» كافەدراسىن دا باسقاردى. ال 1977 جىلى جاڭادان قۇرىلعان الماتى تەمىرجول ترانسپورتى ينجەنەرلەرى ينستيتۋتىنا وقۋ ءىسى جونىندەگى پرورەكتور قىزمەتىنە شاقىرىلدى. جاڭا وقۋ ورنىندا ماڭىزدى فاكۋلتەتتەردىڭ اشىلۋىنا باستاماشىلىق جاساپ, زامان تالابىنا ساي كافەدرالار مەن زەرتحانالاردىڭ قۇرىلۋىنا مۇرىندىق بولدى. اۋىر ماشينالاردىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرگەن ينجەنەرلەردىڭ جاڭا لەگىن دايارلاۋعا ۇلكەن ۇلەس قوستى. ايتسە دە اراعا ەكى جىل سالىپ قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىنا كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولىپ قايتا ورالدى. ءسويتىپ, وسى ورىندا تاپجىلماي 19 جىل بويى جەمىستى ەڭبەك ەتتى. سول جىلدارى ونىڭ باسشىلىعىمەن كوپ ەڭبەكتى قاجەت ەتەتىن ۇدەرىستەردى كەشەندى مەحانيزاتسيالاۋ جانە اۆتوماتتاندىرۋ باعىتى بويىنشا كوپتەگەن تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتتارى مەن دوكتورلارىن دايارلادى.
سەرعازى احمەت ۇلى ۇستازدىق ەتكەن كوپجىلدىق ەڭبەگى مەن تاجىريبەسىن جيناقتاي كەلىپ, ماسكەۋدەگى باۋمان اتىنداعى جوعارى تەحنيكالىق ۋچيليششەدە تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى عىلىمي دارەجەسىن تابىستى قورعادى. كوپ ۇزاماي پروفەسسور اتاعىن الدى. ول – كوتەرىپ-تاسىمالداۋ ماشينالارىن جاساۋ سالاسى بويىنشا ەلىمىزدەگى تۇڭعىش تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. سونىمەن بىرگە اتالعان وقۋ ورنى تۇلەكتەرى ىشىنەن شىققان كسرو-داعى ۇزدىكسىز تاسىمالداۋ ماشينالارى قۇرىلىسى بويىنشا دا تۇڭعىش دوكتور. ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق زەرتتەۋ تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە پروفەسسور سەرعازى احمەت ۇلىنىڭ باستاماسىمەن «كوتەرىپ-تاسىمالداۋ ماشينالارى جانە گيدراۆليكا», «پوليگرافيا تەحنولوگيالارى جانە ماشينالارى» دەگەن ەكى جاڭا كافەدرا اشىلدى. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ول جاڭا زامان تالابىنا قاراي قازاقستان – رەسەي حالىقارالىق ۋنيۆەرسيتەتىن قۇرىپ, وعان ءبىراز جىل باسشىلىق ەتتى.
سەرعازى جيەنقۇلوۆ تمد عالىمدارى اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ «تاسقىندى-وندىرىستىك جۇيەلەردى كەشەندى تۇردە مەحانيكالاندىرۋ جانە اۆتوماتتاندىرۋ» عىلىمي مەكتەبىنىڭ نەگىزىن قالادى. ءارى ونى دامىتتى, ونىڭ الەۋەتىن حالىقارالىق عىلىمي قاۋىمداستىق مويىنداعان بيىككە كوتەرە ءبىلدى. وندا تاسقىندى-وندىرىستىك جۇيەنىڭ لوگيستيكالىق نەگىزىن ءارتۇرلى كونۆەيەرلەر قۇرايتىنىن ايقىنداپ بەردى. ولاردىڭ ەڭ كوپ تاراعان ءتۇرى – لەنتالى كونۆەيەر. بۇل جۇيەلەردىڭ توقتاۋسىز جۇمىس ىستەۋى, وندىرىستىك تۇراقتىلىعى ءوز دارەجەسىندە كونۆەيەرلىك قۇرىلعىلاردىڭ سەنىمدىلىگىنە بايلانىستى. سەرعازى احمەت ۇلى ءوز ءىسىنىڭ اسقان شەبەرىنە اينالىپ, روليكتى-سۇيەۋىشتەردىڭ ورنالاسۋ اراسى اينىمالى بولىپ كەلەتىن لەنتالى كونۆەيەردى جاساپ, وندىرىسكە ەنگىزدى. ناتيجەسىندە, كونسترۋكتسيالار مەن ماشينالاردىڭ مەتالل جانە ەنەرگيا پايدالانۋ دەڭگەيى ازايىپ, لەنتالى كونۆەيەرلەردىڭ جۇمىس ىستەۋ تۇراقتىلىعى كۇشەيدى. ءبىرىنشى اسپيرانتى ءارى ارىپتەسى مۇرات قۇسايىن ۇلى ەكەۋى ەلدەگى ءىرى-ءىرى كەن بايىتۋ كومبيناتتارىنا روليكتى-سۇيەۋىشتەردى اينىمالى تۇردە ورنالاسقان لەنتالى كونۆەيەرلەردى ەنگىزۋگە تىكەلەي اتسالىستى.
ماشينالاردىڭ جانە قۇرامدىق ەلەمەنتتەرىنىڭ كونسترۋكتسياسىن جەتىلدىرۋ ءۇشىن ەلىمىزدە العاش رەت عىلىمي بولجامنىڭ تاسىلدەرىن جاسادى. بۇلاي بولجامداۋدى ۇتىمدى پايدالانۋ ارقىلى عالىم شاكىرتتەرىمەن بىرگە كوپ جاڭالىق اشتى. بۇل قادام عىلىمي مەكتەپتىڭ قالىپتاسۋىنا زور ۇلەسىن قوستى. سوڭعى جىلدارداعى پاتەنتتىك شەشىمدەردىڭ ديناميكاسىن ەكستروپولياتسيالاۋ ارقىلى ماشينا كونسترۋكتسيالارىنىڭ نەمەسە قۇرىلىمدارىنىڭ دامۋىن بولجاۋعا بولاتىنىن دالەلدەدى. عالىم-پەداگوگ رەتىندە وقۋ ۇدەرىسىنە ءاردايىم جاڭالىقتار ەنگىزىپ تۇردى. ايتالىق, 2010 جىلعا دەيىن, ەلىمىزدىڭ جوعارى ءبىلىم جۇيەسى بولون ۇدەرىسىنە ەنبەي تۇرعان كەزدە, ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى ماشينا جاساۋ فاكۋلتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى كوتەرىپ-تاسىمالداۋ ماشينالارى ءپانى بويىنشا كۋرستىق جوبا جاسايتىن ەدى. سول كۋرستىق جوبالار سەرعازى احمەت ۇلىنىڭ كافەدراسى ارقىلى وتەتىن. وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, كۋرستىق جوبا اۋماعىندا بارلىق ستۋدەنت قوسىمشا تاپسىرما الىپ, پاتەنتتىك تالداۋ جۇرگىزەتىن. ستۋدەنتتەر الماتىداعى پاتەنتتىك كىتاپحاناعا جازىلىپ, پاتەنتتەردىڭ تاريحىن زەرتتەپ, تالداۋدى ۇيرەندى. ينجەنەر-مەحانيكتەر دايارلاۋداعى وقۋ ۇدەرىسىنە دارىندى عالىم ەنگىزگەن بۇل يننوۆاتسيانىڭ ارقاسىندا ستۋدەنتتەر قوسىمشا كومپەتەنتسيامەن قاتار ىزدەنگىشتىك قاسيەتتەرگە يە بولدى.
سەرعازى احمەت ۇلى عىلىمي مەكتەبى اۋماعىندا ءوز جەتەكشىلىگىمەن 40-تان استام عىلىم كانديداتىن, 20-دان استام عىلىم دوكتورىن, رhD دايارلادى. ولاردىڭ قاتارىندا سيريا, پالەستينا, قىرعىزستان, وزبەكستان ەلىنەن كەلگەن ازاماتتار دا بار. نەگىزى اتاقتى عالىمنىڭ عىلىمي مەكتەبىمەن الىس-جاقىن شەتەلدىك عىلىمي قاۋىمداستىق وكىلدەرى دە ساناساتىن. شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن ۇنەمى تىعىز بايلانىستا بولدى. ءارتۇرلى دەڭگەيدە حالىقارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا وتكىزىپ تۇردى. اتى الەمگە ايگىلى م.الەكساندروۆ, ل.كولوبوۆ, ا.ۆەرشينسكي, ر.مىڭجاساروۆ, ي.يۆاشكوۆ, ۆ.بەليچەنكو, ا.اسانوۆ, ۋ.بەگاليەۆ, ا.نادجافوۆ سىندى الەمنىڭ ءار شەتىندەگى سالا بويىنشا مىقتى عالىمدار سەرعازى احمەت ۇلى باسقاراتىن عىلىمي كەڭەستىڭ جۇمىسىنا بەلسەندى قاتىسىپ ءجۇردى.
«جاقسىنىڭ اتى, عالىمنىڭ حاتى ولمەيدى» دەگەندەي ەلدەگى تەحنيكا عىلىمىنىڭ اسا كورنەكتى وكىلى, ماشينا جاساۋ سالاسىنىڭ ءىرى مامانىنىڭ سوڭىندا قالعان عىلىمي مۇرالارى مەن ەڭبەكتەرى تاۋەلسىز ەل عىلىمىنا ءالى دە قىزمەت ەتىپ كەلەدى. جاقىندا الماتىدا سەرعازى جيەنقۇلوۆتىڭ 90 جىلدىعىنا ارنالعان «جاڭا كوكجيەكتەر: عىلىمداعى داستۇرلەر مەن يننوۆاتسيالار سينتەزى» اتتى «جيەنقۇلوۆ وقۋلارى – 2024» حالىقارالىق عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. جيىنعا قىرعىزستان, وزبەكستان, رەسەي, گەرمانيا ەلدەرىنەن عالىمدار قاتىستى. بۇل جيىندا كولىك سالاسىن دامىتۋدىڭ اعىمداعى ۇدەرىستەرى, اكادەميك جيەنقۇلوۆتىڭ ماشينا جاساۋ جانە كولىك سالاسىنداعى عىلىمي زەرتتەۋلەردى دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى, ونىڭ عىلىمي مەكتەبى جانە كادرلاردى دايارلاۋ ماسەلەلەرىن قالىپتاستىرۋداعى ءرولى, تەحنولوگيالىق يننوۆاتسيالار جانە ولاردىڭ قازاقستانداعى ونەركاسىپ پەن كولىك ينفراقۇرىلىمىنىڭ دامۋىنا اسەرى ماسەلەلەرى جان-جاقتى ءسوز بولدى.
كورنەكتى عالىم, ءبىزدىڭ داڭقتى ۇستازىمىز سەرعازى جيەنقۇلوۆ نەگىزىن قالاعان عىلىمي مەكتەپ قازاقستان ۇلتتىق ماشينا جاساۋ جانە ترانسپورت عىلىم اكادەمياسى جۇمىسىن جالعاستىرىپ كەلەدى. ۇستازىنىڭ ىرگەلى جوبالارى شاكىرتتەرى ارقىلى سالالانا بەرمەك.
جاقسىباي قاسىمبەك,
تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ۇمتعا پرەزيدەنتى
