كورنەكى اقپارات – ءتىلدى تانىمالداندىرۋ تەتىگى

كەيىنگى جىلدارى مەملەكەت تاراپىنان كوڭىل ءبولىنىپ, قوعامنىڭ تەگەۋرىندى تالابىنا وراي كوشە جازۋلارى ءبىراز دۇرىستالىپ قالعانىمەن, ءالى دە اتتەگەن-اي دەپ سان سوعار ساتتەر جەتىپ ارتىلادى. ويتكەنى كورنەكى اقپاراتتارداعى قازاق تىلىندە جازىلعان ماتىندەر تۇزەلىپ, ءتورت تۇياعىن تەڭ باسىپ كەتتى دەپ ايتۋعا ءالى دە ەرتە. اۋىزدى قۇر شوپپەن سۇرتپەس ءۇشىن ءبىز شىنايى جاعدايعا كوز جەتكىزبەك ويمەن ەلوردا كوشەلەرىنە ارنايى رەيد ۇيىمداستىرعان ەدىك. استانا – ەلىمىزدىڭ جۇرەگى ءارى شەتەلدىكتەرگە كورسەتەتىن بەتكە ۇستار قالاسى. ەلىمىزدىڭ وزگە وڭىرلەرى ۇلگى تۇتاتىن ء«ۇيدىڭ ۇلكەنى» باسقالارعا قانداي ونەگە كورسەتىپ ءجۇر؟ الدە بالىق باسىنان ءشىرىپ جاتىر ما؟ وسىنداي ويلار جەتەگىمەن ءبىز شاحاردىڭ سول جانە وڭ جاعالاۋىنداعى بىرنەشە كوشەنى ارالاپ, زاڭناماداعى ءتىل نورمالارى قانشالىق­تى ساقتالىپ جۇرگەنىنە كوز جەتكىزۋگە تىرىستىق.

اقيقاتىن ايتۋ كەرەك, اس­تانا­دا كوشە جارنامالارى مەن كورنەكى اقپاراتتارىنىڭ ءتىلى بۇرىنعىعا قاراعاندا ەداۋىر تۇزەلگەن. بۇرىن ورىس تىلىندەگى ماتىندەر عانا ساۋات­­­تى جازىلىپ, ال قازاقشا سويلەمدەردە ستي­ليستيكالىق, ورفوگ­رافيا­لىق, پۋنك­تۋاتسيالىق قاتەلەر ءورىپ جۇرەتىن. الدىمەن ورىسشا جازىلىپ, كەيىن قازاقشاعا اۋدا­رىل­عان كەيبىر سويلەمدەر ءومىردىڭ وزىنەن الىنعان ء«تىرى انەكدوتقا» اينالىپ كەتكەنى دە بەلگىلى.

ول زامان كەلمەسكە كەتتى دە­گە­نىمىزبەن, ەلوردا كوشەلەرىن ارالاۋ بارىسىندا بايقاعان كەيبىر كەمشىلىكتەردى ايتپاي كەتۋگە دە بولمايدى. مەملەكەتتىك ءتىلدى مەنسىنبەۋشىلىك دەيمىز بە, الدە نەمقۇرايدىلىق دەيمىز بە, كورەر كوزگە ۇيات قاتەلەر ارادىگىدىك كەزدەسىپ قالادى. ماسەلەن, استاناداعى ەڭ ءىرى سپورت نىساندارىنىڭ ءبىرى – «الاۋ» مۇز ايدىنى قوناق ءۇيىنىڭ الدىنداعى «قوناق ۋي» دەگەن جازۋى بار باننەر كوزىمىزگە بىردەن ىلىكتى. سول جاعالاۋداعى «رىسقۇلوۆ» كوشەسىنىڭ اتاۋى بىرنەشە جەردە «رىسكۇلوۆ» بولىپ تۇر. تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا 30 جىلدان اسسا دا كەيبىر وتانداسىمىزعا ء«ۇ», «ۇ», «ق» سەكىلدى قازاق دىبىس­تارىن ۇيرەتە الماي-اق قويدىق. ايتپەسە بار بولعانى ەكى-اق اۋىز ءسوز, سونىڭ وزىنەن ورەسكەل قاتەلىك جىبەرىپ جاتسا, نە دەرسىڭ...

كەي دۇكەننىڭ سىرتىنداعى «كەڭسە تاۋارلارى» دەگەن ءسوزدىڭ قاتە جازىلعانى ءوز الدىنا, «كانتستوۆارى» دەگەن ورىسشا جازۋى قازاقشاسىنان ۇلكەندەۋ قارىپپەن بەرىلىپ, ءتىل تۋرالى زاڭ نورمالارى بۇزىلعان. نەگىزى ەكى تىلدەگى سوزدەر بىردەي ولشەمدەگى ارىپتەرمەن بەرىلۋى كەرەك. وسى «تاۋرلار» دەگەن قاتەنى دۇكەن قوجايىنى ەڭ قۇرى­عان­دا ماڭدايشانى ءىلۋ كەزىندە بايقامادى دەپ ايتۋ قيىن.

رەيد كەزىندە كوزگە تۇسكەن تاعى ءبىر كەمشىلىك – لاتىن قارپى­مەن جازىلعان اتاۋلارداعى الا-قۇلالىق. 2017 جىلدان بەرى ەلىمىزدە قازاق ءتىلىنىڭ لاتىن گرا­ف­يكاسى نەگىزىندەگى ءۇش ءالىپ­بي نۇسقاسى اۋىسقانى بەل­گىلى. كوشەدەگى كەيبىر ۇيىم­­دار­دىڭ اتاۋلارى مەن كور­­نەكى اقپاراتتارى سول ءۇش نۇسقا بويىنشا تۇرلىشە جازىلىپ, قالانىڭ سيقىن بۇزىپ تۇر. ماسەلەن, لاتىن ءالىپبيىنىڭ ەكىنشى نۇسقاسىندا «ش» ءارپى اعىلشىن تىلىندەگى سياقتى «sh» ديگرافىمەن بەرىلگەنىن بىلەمىز. سوعان بايلانىستى ەلور­دامىزدىڭ بىرنەشە جەرىنەن «اسحانا» دەگەن ءسوزدىڭ «ashana» دەپ جازىلعانىن بايقادىق. مۇنى ساۋاتى بار كەز كەلگەن ادام «اشانا» دەپ وقيتىنى بەلگىلى. ال لاتىن ءالىپبيىنىڭ سوڭعى ءۇشىنشى نۇسقاسىندا «ش» ءارپى «Ş» دەپ بەرىلگەن. بىراق اتالعان قوعامدىق تاماقتانۋ ورىندارى, جۇمسارتىپ ايتقاندا نە وزدەرى ساۋاتسىز, نە جۇرتتى ساۋاتسىز سانايدى.

تاعى ءبىر مىسال – ەلوردا­مىز­دىڭ سول جاعالاۋىن­داعى «ەكو­نوميكا ءۇيىنىڭ» ماڭداي­شا­سىنداعى جازۋ بىرنەشە جىل بۇرىن لاتىنشاعا اۋىستىرىلعان ەدى. سۋرەتتەن كورىپ وتىرعانداي, ول لاتىن ءالىپبيىنىڭ بۇرىنعى نۇسقاسىمەن «EKONOMIKA ÚIİ» دەپ جازىلعان. ال سوڭعى بەكىتىلگەن نۇسقادا كيريلليتساداعى ء«ى» ءارپى نۇكتەسىز «ı», ال «ي» ءارپى نۇكتەلى ء«ى» قارپىمەن جازىلاتىن بولعان ەدى. سول سوڭعى نۇسقاداعى لاتىنشامەن وقىساق, بۇل «ەكونومىكا ءۇىي» بولىپ شىعادى.

قالادا نە كوپ, كيىم-كەشەك دۇكەنى كوپ. وكىنىشكە قاراي, ولاردىڭ دا سىرتقى كورنەكى اقپاراتىندا «كيىم» دەگەن ءسوز ءبىر جەردە «kıım» بولسا, باسقا جەردە «kıim» دەپ ءجۇر. ايتا بەرسەك, لاتىننىڭ جىرى از ەمەس. ءيا, ونىڭ ناقتى سوڭعى نۇسقاسى ءالى بەكىتىلگەن جوق. زامان ىڭعايىنا ساي حالىقتىڭ لاتىن الىپبيىنە دەگەن قۇلشىنىسىن دا تۇسىنۋگە بولادى. دەگەنمەن مۇنداي الا-قۇلالىقتار انا ءتىلىمىزدىڭ بەرەكەتىن كەتىرمەسە, مەرەيىن اسىرمايتىنى انىق.

وسى ماسەلەلەر بويىنشا استا­نا قالاسى تىلدەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ساكەن ەسىركەپكە «ەلور­دا كوشەلەرىندە مەملە­كەت­تىك تىلدە جازىلعان اقپارات­تار­داعى قاتەلىكتەر ءۇشىن ونىڭ قوجايىندارىنا زاڭ بويىنشا قانداي جاۋاپكەرشىلىك كوز­دەل­گەن, ول ءۇشىن قايدا جۇگى­نە­مىز؟» دەگەن ساۋال قويدىق. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس جەرگىلىكتى مەملەكەتتىك ورگان­داردا ءتىل نورمالارىنىڭ ساق­تالۋى بويىنشا مەكەمەلەردى باقىلاۋ فۋنكتسياسى جوق. 2018 جىلعا دەيىن ولار قاتە جا­زىل­عان ماڭدايشا اتاۋلارى, كور­نەكى اقپاراتتار بويىنشا كاسىپكەرلەرگە ونى تۇزەتۋ تۋرالى تالاپ قويا الاتىن. الايدا كەيىن بۇل فۋنكتسيا كاسىپكەرلىك كودەكسىنەن الىنىپ تاستالعان. «مەملەكەت تاراپىنان كاسىپكەر­لەر ءىسىنىڭ وركەندەۋىنە كوڭىل اۋدارىلىپ, مۇمكىندىك جاساۋ ماقساتىندا ولارعا كوپ جەڭىل­دىك بەرىلدى. سونىڭ ىشىندە جەر­گىلىكتى مەملەكەتتىك ورگان­دار­دىڭ ءتىل ماسەلەسىنە بايلانىس­تى كوپ شاعىم تۇسۋىنە وراي كاسىپكەرلەردى ءجيى مازالاۋىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن باقىلاۋ جاساۋ, تىيىم سالۋ سەكىلدى فۋنكتسيا­لارى جويىلعان. سوندىقتان قاتە جازۋلارعا بايلانىستى كاسىپكەرلەرگە حاتتاما تولتىرىپ, ايىپپۇل سالۋ مۇمكىن ەمەس», دەدى ول. ياعني قازىر اكىمدىكتەر كاسىپكەرلەرگە بۇرىنعىداي تالاپ قويا المايدى, تەك ۇسىنىس بىلدىرەدى.

دەگەنمەن ساكەن ەسىركەپ كوشە جارنامالارى مەن كورنەكى اقپاراتتاردان قاتە بايقاعان جاعدايدا الەۋمەتتىك جەلىگە تىل­دەردى دامىتۋ جانە ارحيۆ ءىسى باسقارماسىن بەلگىلەپ پوست جاريالاۋعا نەمەسە 109 نومىرىنە قوڭىراۋ شالۋعا بولاتىنىن جەتكىزدى. سونىمەن بىرگە e-otinish سەكىلدى باسقا دا پلاتفورمالار ارقىلى نىساننىڭ سۋرەتىن سالىپ, مەكەنجايىن جازىپ, مالىمەت بەرسە, اكىمدىك تاراپىنان جارناما نەمەسە كورنەكى اقپارات يەسىنە حات جازىپ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ ارقىلى ماسەلەنى شەشۋگە اتسالىساتىندارىن ايتتى. ء«بىز وتكەن جىلى 6 مىڭعا جۋىق زاڭسىز ىلىنگەن نەمەسە قاتەلىكتەرى بار جارنامانى الىپ تاستادىق نەمەسە تۇزەتۋ ەنگىزۋگە ىقپال جاسادىق. بيىل دا وسى باعىتتاعى جۇمىس جالعاسىپ جاتىر. ماسەلەن, جىل باستالعالى بەرى قاتەسى بار, ءشريفتى سايكەس كەلمەيتىن, الدىن الا كەلىسىلمەي ىلىنگەن 1 504 ماڭدايشا اتاۋى جانە 1 021 سىرتقى جارناما الىنىپ تاستالدى جانە تۇزەتىلىپ, ورنىنا دۇرىسى ءىلىندى», دەدى ساكەن ەسىركەپ.

ال لاتىن قارپىمەن جازىلعان ماتىندەر مەن اتاۋلارعا كەلسەك, قازىرگى تاڭدا جاڭا ءالىپبيدىڭ سوڭعى نۇسقاسى زاڭ جۇزىندە بەكىتىلمەگەندىكتەن, ورەسكەل قاتە بولماسا, وعان تىيىم سالىپ نەمەسە دۇرىستاۋعا ۇسىنىس بەرىپ جاتپاعاندارىن ايتادى. «لاتىن الىپبيىنە كوشۋ قادامدارى باس­تال­عاننان كەيىن بىزگە مەكەمە اتاۋلارىن لاتىن قارپىمەن جازۋعا رۇقسات بەرۋ تۋرالى نۇسقاما بەرىلدى. كاسىپكەرلەر دە لا­تىنشاعا قۇلشىنىس تانىتىپ تۇرادى. سوندىقتان ول اتاۋ­لار كەزىندە لاتىن ءالىپبيىنىڭ بۇرىنعى نۇسقالارىمەن جازىلىپ قالعان. ەگەر كاسىپ­كەر­دىڭ ءوزى ماڭدايشا جازۋلارىن ءتۇرلى سەبەپپەن اۋىستىراتىن بولسا, ءبىز ولارعا قازىرگى قولدانىستاعى كيريلليتسامەن جازۋعا ۇسىنىس ايتىپ جاتىرمىز. ال الداعى ۋاقىتتا لاتىن ءالىپبيىنىڭ ناقتى سوڭعى نۇسقاسى زاڭ جۇزىندە بەكى­تىلسە, بارلىق ءماتىندى بىرىز­دەندىرەمىز», دەدى ول.

ەلوردا كوشەلەرىندە جۇر­گىزىل­گەن رەيد بارىسىندا كوزىمىز­گە وعاش كورىنگەن تاعى ءبىر جايت – كەيبىر استانالىقتىڭ ءوزىنىڭ قاي مەملەكەتتە تۇرىپ جاتقانىن ۇمىتىپ كەتكەندەي اسەر تانىتۋى. بىرقاتار دۇكەن, ءدامحانا, نوتاريۋس سەكىلدى ۇيىم سىرتقى جارنامالارى مەن كورنەكى اقپاراتتارىن تەك ورىس تىلىندە بەرىپتى. ءتىپتى ءبىر جەلى قولدانۋشىسى جاريالاعان سۋرەتكە زەر سالساق, توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ ءوزى ەسىل جاعالاۋىنا ورناتىلعان ەسكەرتپە باننەردى تەك ورىسشا جازعان. بۇل, ارينە, زاڭ نورمالارىن بۇزۋ بولىپ سانالادى.

ء«تىل تۋرالى» زاڭنىڭ «دەرەك­تەمەلەر مەن كورنەكى اقپا­رات ءتىلى» اتتى 21-بابىندا: «كورنەكi اقپاراتتىڭ بارلىق ءماتiنi مىناداي رەتپەن: مەملەكەتتiك تiلدە – سول جاعىنا نەمەسە جوعارعى جاعىنا, ورىس تiلiندە – وڭ جاعىنا نەمەسە تومەنگi جاعىنا ورنالاسادى, بiردەي ولشەمدەگi ارiپتەرمەن جازىلادى. قاجەتتiگiنە قاراي كورنەكi اقپاراتتىڭ ماتiندەرi قوسىمشا باسقا دا تiلدەرگە اۋدارىلۋى مۇمكiن. بۇل جاعدايدا قارiپ ولشەمi نورماتيۆتiك-قۇقىقتىق اكتiلەردە بەلگiلەنگەن تالاپتاردان اسپاۋعا تيiس. اۋىزشا اقپارات, حابارلاندىرۋ, جارناما مەملەكەتتiك تiلدە, ورىس جانە قاجەت بولعان جاعدايدا, باسقا دا تiلدەردە بەرiلەدi» دەلىنگەن.

ال «جارناما تۋرالى» زاڭ­نىڭ 6-بابىندا «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ اۋماعىنداعى جار­ناما (مەرزىمدى ءباسپاسوز باسىلىمدارىن, ينتەرنەت-رەسۋرس­تاردى, اقپاراتتىق اگەنت­تىكتەردى قوسپاعاندا) قازاق تىلىندە, ال جارناما بەرۋشىنىڭ قالاۋى بويىنشا ورىس تىلىندە جانە (نەمەسە) باسقا تىلدەردە دە تاراتىلادى» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان.

ءبىز جارنامالارىن تەك ورىس تىلىندە جازۋمەن قاتار, ورىسشا ماتىندەرىن قازاقشاسىنان ۇلكەن شريفتپەن بەرگەن اقپاراتتاردى دا كەزدەستىردىك. ياعني بۇل زاڭنا­ما­داعى ەكى تىلدەگى اقپارات بىردەي ارىپتەرمەن بەرىلۋى جايىن­داعى تالاپتى بۇزۋمەن قاتار, قازاقتىلدى تۇتىنۋشى قۇقىعىن تابانعا تاپتاۋ.

«ەگەر مۇنداي جاعدايدى باي­قاساڭىزدار, ەڭ الدىمەن, سول مەنشىك يەسىنە بۇنىڭ ءتىل جانە جارناما تۋرالى زاڭ تالاپتارىنا قايشى ەكەنىن ايتىپ ءتۇسىندىرۋ كەرەك. ەگەر وعان قۇلاق اسپاسا, 109 ءنومىرى ارقىلى اكىمدىككە شاعىم قالدىرۋعا بولادى. ءبىز ونداي مەكەمەلەرمەن مىندەتتى تۇردە جۇمىس ىستەپ, مەملەكەتتىك تىلدەگى كورنەكى اقپاراتتاردى بەرۋگە مىندەتتەيمىز. ءبىزدىڭ قىز­مەت­كەرلەرىمىز دە كۇن سا­يىن رەيد جۇرگىزۋ ارقىلى وسىنداي زاڭسىزدىقتاردى جويىپ كە­لە­دى. بۇل جەردە حالىقتىڭ دا اتسا­لىس­قانى ماڭىزدى», دەيدى ساكەن ەسىركەپ.

مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى قاعاجۋ كورىپ جۇرگەن وسىنداي جايتتاردىڭ سالدارىنان قوعامدا ء«تىل پوليتسياسى كەرەك» دەگەن باستاما كوتەرىلگەلى ءبىراز ۋاقىت بولدى. ساكەن ەسىركەپتىڭ ايتۋىن­شا, ءتىل پوليتسياسىنا قاتىستى قوعامدا ەكى ءتۇرلى تۇسىنىك بار: ءبىرى – جەكە ازاماتتاردىڭ رەيد جاساپ, كاسىپكەرلەرگە ءتۇرلى قوقان-لوقى كورسەتىپ, ارانداتۋشىلىققا بوي الدىرۋى. «بۇل – ماسەلەنى شەشۋدىڭ جولى ەمەس», دەيدى ول. «ەڭ دۇرىسى, مەملەكەتتىك ور­گان­دار­عا تىلگە قاتىستى زاڭسىز­دىق­تاردى رەتتەيتىن ناقتى قۇزى­رەت بەرىلەتىن بولسا, ءتىل پوليتسياسى كەرەك دەگەن تالاپتىڭ ءوزى كۇن تارتىبىنەن تۇسەر ەدى. وسى ماسەلەمەن ناقتى بەكىتىلگەن مەكەمەلەر اينالىسسا, ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعان كەلەڭسىزدىكتەردى رەتتەۋگە بولادى», دەيدى ول. وسى ورايدا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتار تۋرالى كودەكس­تە ءتىل نورمالارى بۇزىلعان جاعدايدا ەسكەرتۋ بەرىلەتىنى, ايىپپۇل سالىناتىنى تۋرالى جازىلعانىن, بىراق ونى ىسكە اسىرۋ تەتىگى جاسالماعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. بۇل جەردە كودەكستىڭ «تiل تۋرالى زاڭنامانى بۇزعانى ءۇشiن جاۋاپتىلىق» دەپ اتالاتىن 75-بابى جايىندا ءسوز بولىپ وتىر. «ۇيىمداردى تەكسەرۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە حاتتامانىڭ ۇلگىسى, تەكسەرۋ پاراعى بولۋى كەرەك, سونىمەن قاتار ارنايى ۋاكىلەتتى ورگان بەكىتىلۋى قاجەت. وسىنىڭ ءبارىنىڭ ناقتى تەتىكتەرى جاسالماعاندىقتان, قازىرگى تاڭدا اتالعان باپ ىسكە اسپاي وتىر. قازىر وسى ولقىلىقتى تۇزەۋ ءۇشىن عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مي­نيس­ترلىگىنىڭ ءتىل ساياساتى كومي­تەتى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر», دەدى ساكەن ەسىركەپ.

ال ءتىل ساياساتى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەربول تىلەشوۆ اتال­عان باپتىڭ جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن زاڭناماعا قانداي دا ءبىر وزگە­رىس­تەر ەنگىزۋ باعىتىنداعى جۇ­مىستار ازىرگە اياقتالماعانىن, زاڭداردى الدىمەن پارلامەنت بەكىتۋگە ءتيىس ەكەنىن, سوندىقتان ناقتى ناتيجەلەر تۋرالى ايتۋعا ءالى ەرتە ەكەنىن جەتكىزدى.

بۇل جۇمىس مىندەتتى تۇردە جالعاسىن تاۋىپ, زاڭ تالابى «اتى بار دا, زاتى جوق» كۇيىندە قالا بەرمەۋى كەرەك. كەيىنگى كەز­دەرى مەملەكەتتىك تىلگە نەم­قۇ­رايدىلىق تانىتۋ­شى­لار­دىڭ نەگە كوبەيىپ كەتكەنىن دە ەندى تۇسىنگەندەيمىز. بۇعان جول بەرىلمەۋى كەرەك. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن قورعايتىن جانە ايىپپۇل سالۋ, باسقا دا جازا تاعايىنداۋعا قۇزىرەتى بار ارنايى مەكەمە جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس.