اسكەري ۇشقىش – قورعانىس ايبارى

ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن بۇ­رىنعى الىپ يمپەريا ارمياسىنان ءوز ەنشىسىن الىپ, اسكەري اۋە-قورعانىس كۇش­تەرىن جاساقتاۋ قامىنا كىرىستى. قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ اۋە قورعانىسى كۇشتەرى باسقارماسىنا قارايتىن 19132 اسكەري ءبولىم 1998 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانىندا قۇ­رىلعان. ءبىز شيرەك عاسىر ۋاقىتتان بەرى ەلور­دا اسپانىن كۇزەتكەن اۆياتسيا بازاسىنا ارنايى باس سۇعىپ, تىنىس-تىرشىلىگىمەن تانىسىپ قايتتىق.

ءبولىم كومانديرىنىڭ تاربيە جانە يدەو­لوگيالىق جۇمىستار جونىندەگى ورىنباسارى, مايور ەرلان مالدىباەۆ بىزگە اۆياتسيا بازاسىنىڭ قىزمەتى جايىندا ايتىپ بەردى. ولارعا جۇكتەلگەن نەگىزگى مىندەتتەر – ۇكىمەت پەن قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ باسشىلىق قۇرامىن تاسىمالداۋ, ليتەرلىك جانە اۋە كەمەلەرىن سۇيەمەلدەپ ۇشۋ, استانا قالاسىنىڭ ماڭىزدى ستارتەگيالىق نىساندارىن اۋە شابۋىلىنان قورعاۋ, جەدەل اۋە دەسانتتارىن ءتۇسىرۋ, باسقا دا ارنايى تاپسىرمالاردى ورىنداۋ. سونىمەن قاتار تەررورعا قارسى وپەراتسيالاردى اۋە كەمەلەرىمەن قامتاماسىز ەتۋ دە وسى بولىمگە تيەسىلى.

ەرلان بۇركىت ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, مۇندا «Airbus», «Boeing» سەكىلدى شە­تەل­دىك ۇشاقتار, مي-171, مي-8 سىندى كەڭەس­تىك تىكۇشاقتار, سونىمەن بىرگە ءوز ەلىمىزدە قۇراستىرىلاتىن «Eurocopter» تىك­ۇ­شاقتارى, وزگە دە اۋە كەمەلەرى شوعىر­­لانعان. بارلىق اۋە تەحنيكاسى جوعا­رى بىلىكتى ەكيپاجبەن تولىقتاي قام­تاماسىز ەتىلگەن. ولار جوعارىدا اتالعان تاپسىرما­لاردى ورىنداۋ ءۇشىن ۇنەمى ۇشۋ دايىندىقتارىنان ءوتىپ تۇرادى.

«الىپ تەحنيكانى اۋەدە قالىقتاتۋ تىڭ­عىلىقتى دايىندىقتى ءارى ۇلكەن شە­بەر­­لىكتى تالاپ ەتەدى. ول قاراپايىم كو­لىك باسقارۋ سەكىلدى وڭاي دۇنيە ەمەس. سون­دىقتان ۇشقىشتارىمىز اپتاسىنا ءۇش رەت: سەيسەنبى, سارسەنبى, جۇما كۇندەرى ۇشۋ جاتتىعۋلارىنان وتەدى. سونىمەن قاتار ءار ايدىڭ سوڭىندا جالپى دايىندىق ۇشۋ­لارى ۇيىمداستىرىلادى. ءار ساباقتان كەيىنگى باقىلاۋ سىناعىندا ۇشقىشتارعا ءتۇرلى توسىن جاعدايلاردا قالاي ارەكەت ەتۋ كەرەكتىگى جايىندا سۇراقتار قويىلادى. ەگەر دۇرىس جاۋاپ بەرە الماسا, ۇشۋعا جىبەرىلمەيدى», دەيدى ە.مالدىباەۆ.

ونىڭ ايتۋىنشا, اسپانعا كوتەرىلەر الدىندا ۇشقىشتاردىڭ دەنساۋلىق جانە پسيحولوگيالىق جاعدايى ءجىتى تەكسەرۋدەن وتەدى. دارىگەر ولاردىڭ قان قىسىمى, دەنساۋلىققا شاعىمى جوقتىعى, ءتىپتى ۇيقىسىنىڭ قانعاندىعىنا دەيىن تەكسەرەدى. ودان كەيىن پسيحولوگتىڭ قاراۋى باستالادى. وسىنىڭ ءوزى شامامەن ءبىر ساعاتقا جۋىق ۋاقىت الادى.

ء«بىز اسكەري ماقساتتاعى ءبولىم بولعا­نىمىزبەن, جوعارى جاقتان تاپسىرما بەرىلسە, ەلگە قاجەتتى كومەكتىڭ ءبارىن جا­ساۋعا ءازىرمىز. ماسەلەن, 2021 جىلى تالىپ­­تەر اۋعانستان بيلىگىن باسىپ العان كەزدە ءبىز ۇشاقتارىمىزبەن سول جاقتاعى قازاق­تاردى ەلگە قايتارۋ جۇمىستارىنا قاتىستىق. ودان بولەك, سيرياعا كەتكەن ازا­ماتتارىمىزدى الىپ كەلۋ ءۇشىن بەس رەت «جۋسان» ارنايى گۋمانيتارلىق وپەراتسيا­سى ۇيىمداستىرىلسا, سونىڭ بارىنە ءبىزدىڭ ۇشقىشتارىمىز دا قاتىسىپ, وتانداستارىمىزدى ەلگە الىپ كەلدى», دەيدى اسكەري ءبولىم كومانديرىنىڭ ورىنباسارى.

ارينە, كەز كەلگەن اسكەري ۇجىمنىڭ باس­تى مىندەتى – ەلدى جاۋدان قور­عاۋعا دايىن بولۋ. بەيبىتسۇيگىش ەلىمىز اينالاسىنداعى كورشىلەرىنىڭ بارىمەن تاتۋ-ءتاتتى قارىم-قاتىناس ورناتىپ, ەشكىم­مەن الاكوز بولىپ وتىرعان جوق. الاي­دا بۇل ءبىزدىڭ اسكەري ۇشقىشتارىمىز قول قۋسىرىپ وتىر دەگەندى بىلدىرمەيدى. ولار بەيبىت كۇندە دە ءتۇرلى توتەنشە جاع­دايلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن وت پەن سۋدىڭ ورتاسىنا ءتۇسىپ, ەرلىك كورسەتىپ جاتىر. كۇنى كەشە ەلوردامىزدا ءىىم ۇلتتىق ۇلانى اۆياتسيالىق بازاسى­نىڭ اشىلۋىندا ءسوز سويلەگەن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا مۇنى اتاپ وتكەن بولاتىن.

«وسى ورايدا مەن اسكەري ۇشقىشتار­دىڭ كاسىبي تۇرعىدان بىلىكتى جانە شەبەر ارەكەتىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. ولار زارداپ شەككەن ايماقتارعا گۋمانيتار­لىق جۇك جەتكىزدى. ازاماتتاردى قاۋىپسىز جەرگە كوشىردى. سونىڭ ءبارىن ءمىنسىز اتقاردى. وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزدە حالىقپەن بىرگە بولعان ساربازدارعا زور ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

سۋ تاسقىنى كەزىندە 19132 اسكەري ءبولىمنىڭ ۇشقىشتارى دا ءتىلسىز جاۋدان زارداپ شەككەن ايماقتارعا گۋمانيتارلىق كومەك جەتكىزىپ, ادامداردى قۇتقارۋعا اتسا­لىسقان بولاتىن. ءتىپتى سىن ساعاتتا كورسەتكەن جانقيارلىق ءىس-ارەكەتتەرى ءۇشىن مي-171 تىكۇشاعىنىڭ بورت تەحنيگى, كاپيتان ۆلاديمير ليتوۆچەنكو «ەل قورعانى» مەدالىمەن ماراپاتتالسا, ۇشقىش تالعات تۇرعانباەۆقا مەرزىمىنەن بۇرىن «پولكوۆنيك» اسكەري شەنى بەرىلدى.

«بىزگە «Kit» اتتى بيزنەس قاۋىم­داستىق­­تان سۋ باسقان وڭىرلەرگە گۋمانيتارلىق كومەك جەتكىزۋگە قولعابىس ەتۋ تۋرالى رەسمي حات كەلدى. اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ باس قول­باسشىسى, اۆياتسيا گەنەرال-مايو­رى داۋرەن قوسانوۆ رۇقسات بەرگەننەن كەيىن «Airbus» ۇشاقتارىمەن اقتوبە وبلىسىنا 10 توننا, پەتروپاۆلعا 10 توننا, باتىس قازاقستان وبلىسىنا 30 توننا گۋمانيتارلىق كومەكتى جەتكىزىپ بەردىك», دەيدى مايور ە.مالدىباەۆ.

اۆياتسيا بازاسىن ارالاۋ بارىسىندا «ەل قورعانى» مەدالىنىڭ يەگەرى ۆ.ليتوۆ­چەنكومەن دە تىلدەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. بۇل جىگىتتىڭ تولىق اتى-ءجونى – ۆلاديمير الەكسەي ۇلى ليتوۆچەنكو. ءبىر قىزىعى, ۇلتى – قازاق. اقتاۋ قالاسىنىڭ تۋماسى, تاراز شاھارىندا ەر جەتكەن. بىزبەن انا تىلىمىزدە سويلەسكەن ول ءوزىن «قازاقتىڭ قارادومالاق بالاسىمىن» دەپ تانىستىردى. ول مۇندا تىكۇشاقتىڭ بورت تەحنيگى بولىپ جۇمىس ىستەيدى. ياعني تىكۇشاقتى وتالدىرىپ بەرۋدەن باستاپ بارلىق تەحني­كالىق قاۋىپسىزدىگىنە سول جاۋاپتى.

– وسى قىزمەتتە جۇرگەنىمە 15 جىلدان استى. سوندىقتان ءوز ءىسىمدى بەس ساۋسا­عىمداي بىلەمىن. قوستاناي وبلىسىنا اتتان­عاندا بىزگە راديۋسى 200 شاقىرىم ايماق­تاعى اۋىلداردى ارالاپ, سۋ ورتاسىن­دا قالعان­داردى قۇتقارۋ تاپسىرماسى بەرىلدى. وپە­راتسيا بارىسىندا 300-دەن استام ادامدى قۇتقارىپ, ارقالىق قالاسىنداعى ار­نايى ورىندارعا جەتكىزدىك, – دەيدى كەيىپ­كەرىمىز.

ونىڭ ايتۋىنشا, توتەنشە جاعداي بولعان جەرلەردە سۋدىڭ تەرەڭدىگى 2-2,5 مەتردى قۇراعاندىقتان, تىكۇشاقتىڭ جەرگە قونۋىنا مۇمكىندىك بولماعان. سوندىقتان ولار سۋ بەتىنە بارىنشا جاقىنداپ كەلىپ, تىكۇشاقتى ءبىر ورىندا قالىقتاتىپ ۇستاپ وتىرىپ, ءۇيدىڭ توبەسىندەگى ادامداردى ارقانمەن كوتەرىپ الىپ تاسىمالداپتى.

– ءبىز ارقالىقتا 4 كۇن بويى تاۋلىگىنە 12-15 ساعاتتان جۇمىس ىستەدىك. ءۇيدىڭ شاتىرىندا, تراكتوردىڭ توبەسىندە وتىرعان ادام­داردى قۇتقاردىق. سەنەسىزدەر مە, ءتىپتى ارالارىندا سول جەردە 4 كۇن بويى تاماق تا, سۋ دا ىشپەي وتىرعان ادامدار بار ەدى. تىكۇشاققا كوتەرىلگەننەن كەيىن ولار بىزدەن جۇرەك جالعايتىن نارسە سۇرايدى. ولارعا ءوزىمىزدىڭ الىپ شىققان ازىعىمىزدى بەردىك, – دەيدى ول.

توتەنشە جاعداي ايماقتارىندا ولاردان بولەك ۇقك شەكارا قىزمەتى مەن تجم كۇشتەرى تەك كۇندىزگى ۋاقىتتا عانا جۇمىس ىستەگەن. ال قورعانىس مينيسترلىگى اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ تەحنيكالارىندا تۇندە دە ارەكەت ەتۋ مۇمكىندىگى بولعاندىقتان, بۇلار تاۋلىكتىڭ كەز كەلگەن ۋاقىتىندا جۇمىستى توقتاتپاعان.

«بىردە تۇنگى ساعات 4-ءتىڭ شاماسىندا تىكۇشاقتىڭ توبەسىندەگى جارىعى 6 شا­قىرىمعا دەيىن جەتەتىن پروجەكتوردى قوسىپ, سۋ باسقان ايماقتى ارالاپ كەلە جاتقاندا ءۇيدىڭ توبەسىندە وتىرعان ادامداردى بايقادىق. ولار دا تە­لە­فوندارىنىڭ شامدارىن جاعىن, ءبىزدى كومەككە شاقىردى. سول كۇنى جەلدىڭ ەكپىنى قاتتى ەدى. ءبىز ادام­دارعا جاقىنداپ بارعانىمىزبەن تىك­ۇشاقتى ءبىر ورىندا ۇستاپ تۇرىپ, ارقان­دى تۇسىرەيىن دەسەك, جەل ءبىزدى ءارى-بەرى شاي­قاپ جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بەرمەدى. وسى كەزدە, شىنى كەرەك, قورقىنىش بولعانىن جاسىرمايمىن. ءسال قاتە ارەكەت جاساساڭ, اپات بولۋى دا مۇمكىن ەدى. بىراق ۇشقىشتارىمىزدىڭ شەبەرلىگى ارقاسىندا ءبارى ءساتتى اياقتالىپ, ءتورت ادامدى قۇتقارىپ, ارقالىققا جەت­كىزدىك», دەيدى كاپيتان.

بۇل ونىڭ توتەنشە جاعداي كەزىندەگى قۇتقارۋ جۇمىستارىنا ءبىرىنشى رەت قاتىسۋى ەمەس. وتكەن جىلدارى قوستاناي , اباي وبلىستارىندا ورمان ءورتى تۇتانعاندا دا ءتىلسىز جاۋدى اۋىزدىقتاۋعا ارنايى بارىپ اتسالىسقان. اباي وبلىسىنداعى ءورتتى ءسوندىرۋ كەزىندە ەرەكشە جىگەر تانىتىپ, كەيىن توتەنشە جاعدايلار مينيسترلىگىنىڭ «ورتتە كورسەتكەن قايسارلىعى ءۇشىن» مەدالىن يەلەنگەن ۇشقىش اسحات سەيىلوۆتى دە وسى اسكەري بولىمنەن كەزدەستىردىك. ول 2008-2012 جىلدارى اقتوبە قالاسىنداعى ت.بيگەلدينوۆ اتىنداعى اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ اسكەري ينستيتۋتىندا ءبىلىم العان. ماماندىعى – ۇشقىش-ينجەنەر. 2012 جىلدىڭ قاراشا ايىنان بەرى وسى اسكەري بولىمدە قىزمەت ەتەدى.

ء«بىز اباي وبلىسىنداعى ءورتتى سون­دىرۋگە مامىر جانە ماۋسىم ايلارىندا ەكى رەت باردىق. اسىرەسە ماۋسىم ايىندا بولعان ءورتتىڭ بەتى قاتتى ەدى. ءبىر اپتادان استام سول جاقتا بولىپ, تىكۇشاق استىنا ىلەتىن ۇلكەن شەلەك تارىزدەس قۇرىلعىمەن ەرتىس وزەنىنەن سۋ تاسىدىق. كانادا ەلىندە وندىرىلەتىن بۇل ىدىسقا 3 تونناعا دەيىن سۋ قۇيىپ الۋ­عا بو­لادى. سونى جانىپ جاتقان دالا ءور­تى­­نىڭ ۇستىنە اكەپ شاشامىز. ءبىز بۇل جات­­تى­عۋ­دى ۇنەمى ورىنداپ دايىندالىپ تۇرا­­­تىن­­دىقتان, سىن ساعاتتا اسا قيىندىق تۋعىز­­عان جوق. وسىلايشا, جەردەگى ءورت سون­دىرۋشىلەرگە اۋەدەن كومەگىمىزدى تيگىزدىك»,  دەيدى ول.

ۇشقىش بولۋ – ءاربىر قازاق بالاسىنىڭ ارمانى دەسەك, قاتەلەسە قويماسپىز. بىراق وعان قويىلاتىن تالاپتار دا ەرەكشە. «اۆياتسيا – تالعامپاز بيكەش. ول تەك ۇزدىكتىڭ ۇزدىگىن عانا تاڭدايدى», دەپتى امەريكالىق ۇشقىش گەنري كوم. ءبىز ءبولىم كومانديرىنىڭ ورىنباسارى, مايور ەرلان مالدىباەۆتان اسكەري ۇشقىش بولۋ ءۇشىن ادامعا قانداي تالاپتار قويىلاتىنىن, قايدا وقۋعا بولاتىنىن سۇراپ بىلدىك. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدە اسكە­ري ۇشقىشتار مەن ينجەنەرلىك قۇ­رام وفيتسەرلەرىن نەگىزىنەن اقتوبە قالا­سىن­داعى ت.بيگەلدينوۆ اتىنداعى اۋە قورعا­نىسى كۇشتەرىنىڭ اسكەري ينستيتۋتىندا دايار­لايدى. ودان بولەك, اتالعان قالادا كىشى اۆياتسيالىق ماماندار مەكتەبى جۇمىس ىستەيدى. وندا ساربازدار مەن سەرجانتتار قاتارىنان اسكەري اۆياتسياعا تەحنيكالىق قىزمەت كورسەتەتىن ماماندار ءبىلىم الادى. سونىمەن قاتار كورشى رەسەيدىڭ چەليابى, سىزران, كراسنو­دار, بالاشوۆ قالالارىنداعى اسكەري ۇشقىشتار دايارلايتىن وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك بار.

ەرلان بۇركىت ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل اسكەري ينستيتۋتقا اسكەري قىزمەت وتكەر­مەسە دە 22 جاستان اسپاعان ازاماتتار, مەر­زىم­دى اسكەري قىزمەت وتكەرىپ جۇرگەن اسكەري قىزمەتشىلەر, كەلىسىمشارت بويىنشا اسكەري قىزمەتتەگى, 25 جاسقا تولماعان ازاماتتار تۇسە الادى. ۇبت-دان كەمىندە 50 بالل جيناۋ كەرەك. ۇشقىشتار مەن ينجەنەرلىك ماماندىقتار ءۇشىن ماتەماتيكا مەن فيزيكا پروفيلدىك پاندەر بولىپ ەسەپتەلەدى. وسى تالاپتارعا جاۋاپ بەرەتىن كەز كەلگەن جاس اسكەري ينستيتۋت ستۋدەنتى اتانىپ, ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن اۋەدەن قورعاۋعا ۇلەس قوسا الادى.

ادامزات بالاسى تاتۋ-ءتاتتى تىرشىلىكتىڭ قادىرىن ءتۇسىنىپ, الەمدە تىنىشتىق بول­عا­نى, ءار ەلدە تۇراقتىلىق سالتانات قۇر­عا­نى – بەيبىتسۇيگىش جۇرتتىڭ باس­تى ارمانى. اسكەري ۇشقىشتارىمىز دا ءوز شەبەرلىكتەرىن تەك بەيبىت زاماندا كورسەت­سە ەكەن دەپ تىلەيمىز.