اقىلمان, ابىز المەرەك

قازاق جەرىنە جوڭعار شاپ­قىن­شىلىعى كەزەڭىندەگى ءىرى شايقاستار جەتىسۋ ءوڭىرى قارادالا ايماعىندا دا وتكەن, بۇل وقيعالار ءالى كۇنگە دەيىن تولىق زەرتتەلمەي ءجۇر. ونىڭ ءبىر سەبەبى – قىتاي مۇراعاتىنداعى (مانچجۋر-قىتاي تىلىن­دەگى) ماتەريال­داردىڭ جابىق بولۋىندا. كەزىندەگى ەۋروپا تاريحىنداعى «مارافون جازى­عىنداعى» شايقاس, «كاتالاۋن دالاسى» شايقاستارى كەڭ دارىپتەلىپ, زەرتتەلگەن بولسا, اۋقىمى جاعىنان ولاردان ارتىق بولماسا كەم تۇسپەيتىن قارادالا ايماعىنداعى شايقاستار تاريح عىلى­مىندا مۇرتى بۇزىلماعان كۇيىندە جاتىر. وتارلاۋشىلار «قارادالا» اتاۋىن سانامىزدان قانشالىقتى وشىرۋگە تىرىسسا دا, ول حالىقتىڭ تاريحي جادىندا ساقتالىپ, ءتىپتى كەيىنگى وتارلىق بارلاۋ ەكسپەديتسيالارىنىڭ ماتەريالدارىندا تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلگەن, مىسالى: «ماتەريالى پو وبسلەدوۆانيۋ تۋزەمنوگو ي رۋسسكوگو ستاروجيلچەسكوگو حوزيايستۆا ي زەملەپولزوۆانيا ۆ سەميرەچەنسكوي وبلاستي / سوبراننىە ي رازرابوتاننىە پود رۋكوۆودستۆوم پ.پ.رۋميانتسەۆا» (ت.3.دجاركەندسكي ۋەزد كيرگيزسكوگو حوزيايستۆا. س.-پەتەربۋرگ, 1912) دەپ اتالاتىن كىتاپتاعى البان رۋلارى قونىستارى تۋرالى ايتىلعاندا, ولاردىڭ جايلاۋ, كۇزەۋ, قىستاۋلارىنىڭ اراسىندا «ۋروچيششە «كارا-دالا» دەگەن اتاۋ ءجيى كەزدەسەدى(177, 223, 225, 227, 228, 229, 234, ت.ب. بەتتەردە).

قارادالا جازىعى جانە ونداعى قيان-كەسكى شايقاستار نەبىر باتىرلاردى تاريح ساحناسىنا شىعاردى. ال ونداي باتىرلار حالىق جادىنان ەشقاشان وشپەگەن. سولاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيى – المەرەك جانشىق ۇلى. ول – سوعىس ونەرىن شەبەر مەڭگەرگەن قولباسشى, ءسوز قادىرىن ۇعىنعان شەشەن, اقىلمان-ابىز, قاسيەت دارىعان تاريحي تۇلعا. نەگىزگى مالىمەتتەرگە جۇگىنسەك, «المەرەك جانشىق ۇلى (1658–1754) – حالىق باتىرى, شەشەن, ابىز. باستى دەرەكتەر حالىق اۋىز ادەبيەتتەرىندە, باتىرلىق جىرلاردا جاقسى ساقتالعان. ەنتسيكلوپەديالىق ەڭبەكتەردە المەرەك جانشىق ۇلى تۋعان جىلى بىردەي كورسەتىلگەنىمەن, «ايبىن» ەنتسيكلوپەدياسىندا: «1658 جىلى قازىرگى الماتى قالاسىنداعى «المەرەك توعان» (بۇرىنعى گاگارين اۋلى) دەگەن جەردە تۋعان. 1756 جىلى قايتىس بولعان» دەپ, ال «جەتىسۋ» ەنتسيكلوپەدياسىندا «المەرەك جانشىق ۇلى – 1658 جىلى اۋليەاتا ماڭايىندا دۇنيەگە كەلگەن (قازىرگى جامبىل وبلىسى), 1754 جىلى الماتى وزەنى جاعاسىندا (قازىرگى المەرەك اۋلى) قايتىس بولعان باتىر, شەشەن, كورىپكەل» دەپ كورسەتكەن.

قىتايداعى قازاقتاردىڭ بەرگەن مالى­مەتى مەن دەرەكتەرى نەگىزىندە جازىلعان اسكەر تويعانبەكتىڭ «قايران ەلىم» دەگەن دەرەكتى رومانىندا جان-جاقتى تۇلعالىق پورترەتى جاسالىپ, جوڭعار قوڭتايشىسى عالدان بوشاكتۋدىڭ شىعىس جەتىسۋ جەرىندەگى قازاقتاردى باعىندىرۋعا 10 مىڭ قولمەن جىبەرگەن باس قولباسشى باتىرى شونجىمەن بولعان جەكپە-جەكتە المەرەكتىڭ جەڭىسكە جەتكەندىگى, شونجىنىڭ باسىن العاندىعى باياندالعان. بۇل مالىمەتتەردى بۇكىل ءومىرىن المەرەك بابا مەن د.ا.قوناەۆتىڭ تۇلعالىق تاريحىن جازۋعا ارناعان وراز قاۋعاباي دا ءوز كىتابىندا راستايدى. سونىمەن قاتار تولەن قاۋپىنباي ۇلىنىڭ «بابالار اماناتى», «سۋىرىلعان سەمسەرلەر» كىتاپ­تارىندا اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جازبا دەرەكتەرىن (ايتۋعان ءشايىموۆ – كەگەن اۋلى; ورازالى باتىربەكوۆ – شىبىشى اۋىلى) پايدالانا وتىرىپ, المەرەكتىڭ تاريحي بەينەسىن جاساعان. سونىمەن قاتار المەرەك جانشىق ۇلىنا قاتىستى كوپتەگەن ماقالا مەن بايانداما ءتۇرلى عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا جيناقتارىندا بەرىلگەن.

المەرەك قارادالا القابىنداعى 1683 جىلعى شايقاسىنا دەيىن بولعان شايقاستارعا دا قاتىسقان. ايتالىق, جوڭعار باتىرى شونجىنىڭ 10 مىڭ اسكەرىن المەرەك باتىر قولباسشىلىق ەتكەن 6 مىڭ اسكەردىڭ ويسىراتۋى – تاريحتا ءالى دە جازىلا قويماعان تاريحي جەڭىس ەدى. المەرەكتىڭ جانىندا مىڭباسىلار, ءجۇزباسىلار البان حانگەلدى, شاپىراشتى تۇرىكپەن, دۋلات وتەعۇل, بيەكە, بايسەيىت, ءىنىسى ولجاي, ت.ب باتىرلارمەن باس قوسىپ, جوڭعارلاردىڭ 10 مىڭ قولىن توز-توزىن شىعارىپ, جەرىمىزدەن تۇرە قۋىپ تاستاعان. ەرەۋىل اتى مەن ەگەۋلى نايزاسى قولىنان تۇسپەي الماتى ماڭى, قورام, شەلەك, سوگەتى, بۇعىتى, كوكپەك, تورايعىر, قۋلىق, قاتۋ, سارىباستاۋ, جابىر ماڭىندا قالماقتارعا ويسىراتا سوققى بەرىپ, اتا-بابالار مەكەنىنەن قۋىپ شىعىپ, ءوزىنىڭ ءۇرىم-بۇتاعىن قونىستاندىرعان.

ول قارتايا باستاعان شاعىندا اسكەردە سارباز جاتتىقتىرۋمەن اينالىسادى. شاكىرتتەرىنەن اتاقتى رايىمبەك باتىر, ءوز نەمەرەسى ساۋرىق باتىر شىققان. م.اۋەزوۆتىڭ «قيلى زامانىندا» ايتىلعان ۇزاق باتىر دا – وسى كىسىنىڭ تىكەلەي ۇرپاعى.

جاۋگەرشىلىك كەزەڭدە ەرلىگىمەن باتىر اتانعان, قول باستاعان المەرەك بويى­نا سىڭگەن قاسيەتىنىڭ ارقاسىندا بەيبىت زاماندا ءادىل بيلىك ايتقان بي بولعان, ەل باسقارعان. جاسى ۇلعايعاندا بۇكىل ەلدى اۋزىنا قاراتقان ابىز اتانعان.

المەرەكتەن بەس بالا تاراعان: جانى­بەك, بابا, قۇرمان, توعان, قاراكىسى. ۇرپاقتارىنىڭ ىشىنەن ەل قورعاعان باتىرلار, ەلگە سىيلى بي-شەشەندەر شىققان. جەتىسۋ وڭىرىندەگى 1916 جىلى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس باسشىلارىنىڭ ءبىرى ۇزاق باتىر, اتاقتى كۇيشى قوجەكە نازار ۇلى, جازۋشى بەردىبەك سوقپاقباەۆ قۇرماننان تاراسا, ال قالماقتارعا قارسى كۇرەسكەن بايسەيىت باتىر, پۇسىر­مان بي, رەسەي يمپەرياسىنا قارسى تۇرعان تازابەك, جاقىپبەردى, اۋباكىر سياقتى تۇلعالار – المەرەكتىڭ ۇلكەن ۇلى جانىبەكتىڭ تىكەلەي ۇرپاعى. المەرەكتىڭ ەكىنشى بالاسى بابادان – قاشاعان, تۇرىسبەك; توعاننان – بارجىق باتىر, ادىر شەشەن; كەنجەسى قاراكىسىدەن – قورام, بەكباۋ سياقتى باتىرلار شىققان. المەرەك ۇرپاقتارى قىتايدا, موڭعوليادا, وزبەكستاندا, قىرعىزستاندا تۇرادى. حالىقتىڭ جادىندا المەرەكتىڭ شىعارعان دانالىق سوزدەرى, قارا ولەڭ شۋماقتارى ساقتالعان. ىلە اۋدانىنداعى بۇرىنعى گاگارين ستانساسى 2000 جىلدان بەرى المەرەكتىڭ ەسىمىمەن اتالادى.

ەندىگى از ءسوز شونجى اتاۋى تۋرالى. شونجى دەگەن قالماق باتىرى تۋرالى دەرەكتەر ماردىمسىز, ءتىپتى جوق دەۋگە بولادى. ونىڭ باستى سەبەبى – تاريحي بەدەلى مەن اتقارعان قىزمەتى, كوزگە تۇسەرلىك نەمەسە ەستە قالارلىق باتىرلىق ارەكەتى بولماعاندىقتان, ەل اۋزىندا, شەجىرەلەر مەن ەستەلىكتەردە ساقتالماعاندىعى.

شونجى اتاۋى – شونجى جوڭعار باتىرى جەكپە-جەكتە قازاق باتىرى المەرەكتەن جەڭىلىپ, سول جەر «شونجى ولگەن» اتالعاننان باستاپ ايتىلا باستايدى. كەلە-كەلە «ولگەنى» ءتۇسىپ, شونجى اتالىپ كەتە بارعان. بۇل – تاريحي دالەلدى دەرەك. وعان دەيىن بۇل القاپ «المەرەك جايى», جايلاۋعا كوشەر, تىنىستار, اسكەرىن جاتتىقتىرىپ جوڭعارلارمەن سوعىس­قا دايىندالاتىن جايلاۋى دەلىنگەن. ەل اقساقالدارىنىڭ ايتۋىندا, اڭىز اڭگىمەلەردە, اۋەلى سوناۋ ءۇيسىن داۋىرىندە, جىبەك جولى كەزىندە, شىڭعىسحان داۋىرىندە بۇل ايماق «قارادالا» دەگەن اتپەن ساۋدا جولىنىڭ ءبىر تارماعى بولعان. ودان كەيىنگى كەزەڭ جوڭعار جاۋلاۋى, رەسەي يمپەرياسى وتارشىلدىعى كەزەڭىندە, كەڭەستىك كەزەڭدە شونجى اتاۋى – چۋنجا, چۋندجا اتالىپ كەلگەن. بۇگىندە قازاقشالاپ شونجى دەپ العان جايىمىز بار. تۇركىتانۋشى س.ە.مالوۆتىڭ: «شونجى ءسوزى «كەڭ, جاي, تاناپ» مانىندەگى ءسوز تىركەسى» دەگەن پىكىرىن باسقا عالىمدار دا ماقۇلدايدى. انىق ماعىناسى مەن شىعۋ توركىنى قىتاي جازبالارىندا دا بەلگىسىز. نەگىزىندە شونجى – جالقى ەسىم رەتىندە جازۋشى اسكەر تويعانبەك ۇلى «قايران ەلىم» 3 تومدىق كىتابىنداعى ءبىرىنشى تومىندا «المەرەك باتىر» بولىمىندە جان-جاقتى سۋرەتتەلىپ جازىلعان. تاسقا قاشاپ جازىلعان كونە تۇركى جازۋلارىن ءتۇپ نۇسقادان وقيتىن تۇركىتانۋشى ءناپىل بازىلحان «شونجى اتاۋى «تسونج» – الىستى قاراۋىلدايتىن بيىك جارتاس, قورعان, بەكىنىس دەگەن ماعىنانى بەرەدى دەيدى. مەنىڭ پىكىرىم – شونجى ەلدى مەكەنى ورنالاسقان جەر ميداي جازىق دالا, ول جەردەن جارتاستى قايدان تابامىز نەمەسە كونە بەكىنىس ورنى دا تابىلماعان, ولاي بولسا موڭعولدىق اۋدارما بۇل جەردە ورىنسىز» دەگەن ءۋاج ايتادى.

سونىمەن قاتار «ۇيعىر اتاۋى» دەگەنگە دە نەگىز جوق, ويتكەنى ولار قازاق جەرىنە 1881 جىلى ورىس پاتشاسى مەن قىتاي بيلىگى اراسىنداعى ىلە ايماعىن قىتاي جاعىنا بەرۋ تۋرالى كەلىسىم نەگىزىندە جازالاۋ شارالارىنان قاشىپ, ۇيعىر, دۇنگەن وتباسىلارى كوشىپ كەلگەن بولاتىن. ول تۋرالى م.كابيروۆتىڭ كىتابىندا تولىق مالىمەت بەرىلگەن (كابيروۆ م.ن.پەرە­سەلەنيە يليسكيح ۋيگۋروۆ ۆ سەميرەچە. – الما-اتا, 1951.). ولاي بولسا, سوناۋ «XVII عاسىرلارداعى جەر اتاۋىنا قالاي قاتىستى بولماق؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋىندايدى؟..

قازاقستان ورتالىق مەملەكەتتىك ارحي­ۆىندەگى قۇجاتتاردا 1871 جىلى ۇيعىرلارعا جەتىسۋ وڭىرىنەن جەر قاراستىرعانعا دەيىن «چۋندجا» دەگەن اتاۋىنىڭ بولعانى اي­تىلادى.­ شىندىعىندا تاريحي دەرەك­تەردە تەك جوڭعار-قازاق سوعىسىنان كەيىن عانا سيرەك كەزدەسەتىن بۇل جەر اتاۋى, حVII عاسىردىڭ سوڭىنداعى كارتالاردا كەزدەسپەيدى. مىسالى, شۆەد رەناتتىڭ, كرافتىڭ, ت.ب. ورىس دەرەكتەرىندە مۇلدەم «شونجى» ءتوپونيمى اتالمايدى. «كەگەن تايشى», «سۇمبە زايسان» دەگەن اتاۋلار كەزدەسكەنىمەن, XVII–XVIII عاسىرلارداعى جازبا دەرەكتەر مەن ويراتتار فولكلورىنداعى قازاقستان اۋما­عىنداعى جەر-سۋ اتاۋلارى, سونىڭ ىشىندە بەكىنىستەر «شيبە ء(ṧىbيو)(سۇم)» دەگەن اتاۋلارمەن بەرىلگەن.

XVIII عاسىردىڭ ورتاسى مەن ءحىح عا­سىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى قى­تايدىڭ تاريحي-گەوگرافيالىق شى­عار­مالارى اۆتورلارىنىڭ جوڭعار حاندىعىنا ارنالعان ەڭبەكتەرىندە «كالۋنيا» دەپ اتاعان. ال ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن حح عاسىر باسىن­داعى قازاقتاردىڭ تاريحي شەجىرە­لە­رىندە كوبىنەسە «قامال» دەپ اتالسا, ارحەولوگتەردىڭ بۇل توبەلەردىڭ ۇيىندىلەرىنە بەرگەن اتاۋى – «قورعاندار».

قازاق جەرىندەگى ويراتتار بەكىنىس­تەرىنىڭ اتاۋىنىڭ شىعۋ تەگىنە, ونىڭ سەبەپتەرىنە توقتالا كەتكەن ءجون. قىتاي ەلشىسى (بارلاۋشىسى) بووچجۋ 1714 جىلى جوڭعار قوڭتايشىسى تسەبان-رابدان كوش-قونىسىنا بارعانى كەزىندە بايقاعاندا­رىن قىتاي يمپەراتورى كانسيگە ويرات قاراۋىلدارىنىڭ ءسوزى ارقىلى جەتكىزگەن: ء«بىز جان-جاعىمىزدان دۇشپاندارمەن قورشالعانبىز: ءبىر جاعىنان قازاقتار, ەكىنشى جاعىنان قىرعىزدار, سوندىقتان جىل سايىن قاراۋىل قويۋعا كوپتەگەن جاساقتار كەرەك», دەلىنگەن. وسىلاي XVIII عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنان باس­تاپ ويرات قاراۋىل جاساقتارى جوڭعار حاندىعىنىڭ سولتۇستىك جانە سولتۇستىك-باتىس بولىگىندە ورنالاستىرىلدى. اتالعان قاراۋىلدار ورنالاسقان جەر­لەردىڭ اتاۋى جونىندەگى دەرەك رەتىندە جالعىز ايعاق دەپ ايتۋعا بولاتىن ەل اۋزىنداعى توپونيمدەر: قالماققورعان, قالماقتوبە, قاراۋىلتوبە, قاراۋىل شوقى, قاراۋىلتاۋ, قاراۋىلتال, قا­راۋىل­شەتتاۋ كەيىننەن قالماققىرعان, شۇرشىتقىرعان, سۇمقايتى, ت.ب. ارينە, بۇل – قازاقتاردىڭ وزدەرى بەرگەن اتاۋى, ويرات-قالماق اتاۋلارى بۇل كەزدە كەزدەسە بەرمەيدى. قالدان بوشاكتۋ حان اسكەرىنىڭ وچيرتۋ-تسەتسەن حاندى 1678 جىلى تالقانداعانعا دەيىن حوشاۋتتاردىڭ باسىم بولىگى وزدەرى يەمدەنىپ العان جەتىسۋ جەرىندە چوروستارمەن كەزەكتەسە وتىرىپ ىلەنىن وڭ جانە سول جاعالاۋىندا كوشىپ جۇرگەن ەدى. گالدامبى تايشى (1635–1667) كەزىندە چوروستاردى كەزەك-كەزەك جوڭعار حاندارى: باتۋر, سەنگە, گالدان باسقارسا, حوشۋتتاردى: وچيترۋ تسەتسەن حان, ونىڭ تۋعان ءىنىسى ابىلاي تايشى بيلەگەن بولاتىن. جوڭعار قوسىندارىنىڭ (ۋرگە) تۇراقتى جازعى جايلاۋلارى تاۋ ەتەكتەرى مەن ۇزىنقارا (قازىر كەتپەن تاۋى دەپ جۇرگەن ءۇيسىن تاۋى) تاۋ جوتاسىنىڭ كۇنگەيى, تەمىرلىك تاۋ ەتەگى مەن كەگەن, قارقارا, ءتۇپ, جىرعالاڭ, تەكەس, سۇمبە, شالكودە (البان, البان-ءشىبىر, البانباس) وزەندەرىن بويلاپ, تەكەستىڭ وڭ اعىسىمەن مۇزارت اسۋىنان حالىقتاۋ (شىڭجان, قحر) تاۋلارىنا دەيىن كوشىپ جۇرگەن.

مىنە, ءدال وسى كەزەڭدەگى دەرەكتەر اراسىندا شونجى اتاۋى كەزدەسپەيدى. 1716–1733 جىلدارى جوڭعارلار تۇتقىنىندا بولعان شۆەد اسكەري تۇتقىنى ي.گ.رەنات (1682–1744) جاسادى دەلىنەتىن ەكى «قالماق كارتاسى» بار // (زاپيسكي ا.ي.ماكشەەۆا ي ا.م.پوزدنەەۆا و مونگولسكوم پودليننيكە كارتى رەناتا ۆ «يزۆەستياح ي.ر. گەوگرافيچەسكوگو وبششەستۆا», 1891 گ. ۆىپ.1.). بۇل كارتالاردىڭ جاسالۋ تاريحى, اقپاراتتىق جانە عىلىمي ماز­مۇنىنىڭ ماڭىزى تۋرالى نەعۇرلىم تولىقتاۋ مالىمەتتەر ءحىح–حح عاسىردا دايىندالعان, باسپادا جارىق كورگەن ورىس گەوگرافى ءارى تاريحشىسى ا.ي.ماكشەەۆ, كەڭەستىك عالىمدار ۆ.ي.گرەكوۆ جانە ۆ.ي.ۆولوبۋەۆ تالدامالارىندا كورسە­تىل­گەن. زەرت­تەۋلەردىڭ مالىمەتىنە جۇگىنەر بولساق, بۇل كارتالاردىڭ بىرەۋى بەلگىسىز ءبىر ەۋروپالىقتىڭ كومەگىمەن 1711–1716 جىلدار ارالىعىندا جوڭعار حانى قالدان-تسەرەننىڭ ءوزى جاساعان بولۋى كەرەك, كەيىننەن XVIII عاسىردىڭ 20-جىلدارىنىڭ سوڭىنا ­تامان تۇپنۇسقادان ويراتتار كوشىرىپ العان سەكىلدى. ي.گ.رەناتتىڭ ايتۋى بويىنشا كارتانىڭ ويراتتىق كوشىرمەسىن وعان ۋرگەدە (وردادا) قالدان-تسەرەننىڭ ءوزى سىيعا بەرگەن. جەتىسۋدىڭ جەر قىرتىستارى مەن اتاۋلارى بۇل كارتادا اتاقتى اعارتۋشى زايا پانديت نامحوي – دجامتسو ويلاپ تاپقان, ويرات اقسۇيەكتەرى اراسىنا قولدانىسقا ەنگىزگەن «ايقىن جازۋ» ۇلگىسىمەن بەرىلگەن. ورىس تىلىنە كارتانى 1742 جىلى قولجازبا­لىق كوشىرمەسىن جاساي وتىرىپ سەمەن ستارىح اۋدارعان بولاتىن. جوعارىداعى كارتانىڭ ەكىنشى تۇزەتىلگەن ءتۇرىن XVIII عاسىردىڭ 30-جىلدارىنىڭ ورتاسىنا تامان ي.گ.رەناتتىڭ ءوزى دايىنداعان. قازاقستان عالىمدارى ي.گ.رەناتتىڭ كارتاسىنىڭ ناشار جاسالعان كوشىرمەسىمەن (رەسەيدە – 1881, گەرمانيادا – 1911) عانا تانىس. ال كارتانىڭ تۇپنۇسقاسى ۋپسالا (شۆەتسيا) قالاسىنداعى ۋنيۆەرسيتەت كىتاپحاناسىنىڭ كارتالار مەن باسپالار بولىمىندە ساقتاۋلى ەكەن. بۇل كارتاداعى ءبىزدى قىزىقتىرعانى جەتىسۋ ولكەسىنە قاتىستى جەر-سۋ اتاۋلارى, مىسالى, ىلە وزەنىنىڭ سولتۇستىك اعىسى الماتى (Almatu) دەپ كورسەتىلگەن, سونىمەن قاتار كۇرتى (Kotوn Kurtü), تالعار (Talgar), شەلەك (Silick), تۇرگەن (Turgen) وزەندەرى, تاۋ اتتارى: حاشتاگين-دابان (Chastagin Daban), جامبىل (Sambal), حانتاۋ (Chan), اڭىراقاي (Ahin-Kädo). كار­تا­داعى ۇساق ەلدى مەكەندەر, قازاقتار­­دىڭ جا­يى­لىمدارى مەن قىستاۋلارى ەسكەرۋسىز قالعان سەكىلدى, جوڭعار كارتاسى ولاردى كورسەتۋگە مۇددەلى بولماعان. رەسەي پاتشاسى پەتردىڭ جوڭعارلارعا جىبەرگەن ەلشىسى ي.س.ۋنكوۆسكيدىڭ جولجازبالارى مەن كارتاسىندا (1722–1724) جەتىسۋ جەرىندەگى وزەن-سۋلار مەن تاۋلاردىڭ اتتارى بەرىلگەن (شارىن, تەمىرلىك, كەگەن, قارقارا, ءتۇپ, جىرعالاڭ, تەكەس, ىلە, كۇرتى) /ۋنكوۆسكي ي.س.پوسولستۆا ك زيۋنگارسكومۋ حۋن-تايچجي تسەۆان رابتانۋ كاپيتانا و ارتيللەري يۆانا ۋنكوۆسكوگو ي پۋتەۆوي جۋرنال ەگو زا 1722–1724 گودى. – سپب., 1887.- XLVI, 276 س., 6 ل.­ فاكس., 1 ل. ك./

شونجى تۋرالى دەرەك پەن كارتا ساقتالعان «سيۋيتۋچجي» كىتابى بار. «سيۋي تۋچجي» // («باتىس ولكە قارتالارى مەن سيپاتتامالارى» تولىق اتى «تسيندين حۋانيۋي سي يۋي تۋ چجي»//(«پاتشا بەكىتكەن باتىس ولكە كارتالارى مەن سيپاتتامالارى») دەپ اتالعان. ەڭبەك 1756 جىلى پاتشا جارلىعى بويىنشا جازىلا باستاعان. 1761 جىلى ليۋ ءتوڭشۇن, حە گوزوڭ قاتارلى اۆتورلاردىڭ العاشقى نۇسقاسى دايىن بولعان. ناقتى جۇمىس ءبولىسى كەزىندە ءليۋتوڭشۇن ەڭبەك ءماتىنىن جازۋعا, حە گوزوڭ ارا قاشىقتىقتاردى ولشەۋ, كارتالاردى سىزۋ جۇمىسىمەن اينالىسقان. كەيىن كەلە باسقا دا اۆتورلار قاتىسىپ, مازمۇنداردى جەتىلدىرگەن, ەڭ سوڭعى نۇسقا 1782 جىلى باس­پادان شىققان.

كىتاپتىڭ اتاۋعا قاتىستى تاراۋىندا «شونجى» تۋرالى ناقتى دەرەك ساقتالعان جانە كارتالار بولىمىندە ونىڭ ناقتى ورنى سول ماڭداعى جەرلەرمەن قوسا كورسەتىلگەن. ەڭبەكتەگى دەرەك ءماتىنى: «چۇنجي, ىلەدەن (قۇلجا) وڭتۇستىك باتىسقا قاراي 300 لي (150 شاقىرىم) جەردە. سول جەردەن وڭتۇستىك باتىسقا قاراي تاعى 60 لي (30 شاقىرىم) جۇرگەندە تا مۋ حا (تامعا) دەگەن جەر بار. سول جەردەن وڭتۇستىك باتىسقا تاعى 100 لي (50 شاقىرىم) جۇرگەندە تەمۋ-ەر لي كە (تەمىرلىك). ودان وڭتۇستىككە تاعى 30 لي (15 شاقىرىم) گەگەنگە (كەگەن) جەتەسىڭ. ودان (كەگەننەن) وڭتۇستىككە تاعى 40 لي (20 شاقىرىم) جۇرگەندە حۋتۋكەباي. ودان وڭتۇستىككە قاراي تاعى 20 لي (10 شاقىرىم) جۇرگەندە ە-ەر حۋ چجۋ ەر (ورقاشار). ودان وڭتۇستىككە تاعى 40 لي جەر جۇرگەندە حا-ەر چي-لا (قارقارا). تىزبەكتەلگەن تاۋلار مەن تەرەڭ اڭعارلار بار, وندا قاراۋىلدار ورناتىلعان. بۇل ىلەنىڭ وڭتۇستىك باتىس جاق شەكاراسى ەدى. ودان ءارى وڭتۇستىككە ءجۇرىپ تاۋلاردان اسقاندا حۋەيبۋلاردىڭ (سارتتاردىڭ) سايلامۋ شەكاراسىنا جەتۋگە بولادى».

مىنە, سونىمەن بۇل كارتالاردىڭ شونجى ولگەن سوڭ 90–100 جىل وتكەننەن كەيىن جاسالعانىن ەسكەرسەك, بولارى بولىپ, بوياۋى سىڭگەن سوڭ جەر اتاۋى رەتىندە قىتاي كارتاسىنا تۇسكەن. ۇرىمشىدەگى, ىلە قازاق وبلىسىنىڭ نىلقى اۋدانىنداعى جانە قازاقستانداعى ۇيعىر اۋدانىنداعى شونجى ەلدى مەكەنىنىڭ اتاۋى تىكەلەي جوڭعارلارعا قاتىستى بولۋى ابدەن مۇمكىن. ال ونى موڭعول نەمەسە ۇيعىر تىلىنەن تاراتۋ مۇلدەم قيسىنعا كەلمەيدى. بۇل ماسەلە ارحيۆتەردەن ءالى دە بولسا ىزدەستىرىپ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. جەتىسۋ جەرىندە جارتى عاسىرداي ويران سالىپ بيلەگەن جوڭعارلاردىڭ ءداستۇرى بويىنشا جەكپە-جەك شايقاستا مەرت بولعان باتىرىنىڭ قانى تامعان جەرىن سونىڭ اتىمەن اتاۋ قالىپتاسقان. بۇنىڭ استارىندا, ارينە, بىرىنشىدەن, باتىرلارىن رۋحتاندىرۋ, ماراپاتتاۋ جاتسا, ەكىنشىدەن, جوڭعار بيلىگى ۇستەمدىگىن قازاقتار ساناسىنا ءسىڭىرۋدىڭ تاعى ءبىر جولى بولدى دەپ ايتۋعا بولادى. سوندىقتان دا شونجى اتاۋى – تۇركىلىك ەمەس سىرتتان تاڭىلعان, تىلىمىزگە دە, دىلىمىزگە دە جات اۋىستىرۋدى, جادىمىزدى قۇلدىق سانادان تازارتۋدى قاجەت ەتەتىن ەلدى مەكەن اتاۋلارىنىڭ ءبىرى.

قورىتا ايتساق, قارادالا وڭىرىندەگى قيان-كەسكى شايقاستاردا سان مارتە ەرلىك كورسەتىپ, جوڭعاردىڭ شونجى باتىرىن جەكپە-جەكتە جەر جاستاندىرعان المەرەك جانشىق ۇلى – بۇگىنگە ۇلگى بولارلىق, تاۋەلسىز ەلدىڭ ەرتەڭىنىڭ قورعانى بولار پاتريوتتارعا رۋح بەرەتىن قاسيەتتى دە قۇدىرەتتى ءارى باتىر, ءارى بي, ءارى ابىز. ول – ۇرپاقتار ساناسىنان ەشقاشان وشپەيتىن تاريحي تۇلعا.

زيابەك قابىلدينوۆ,

ش.ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى,

ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى