كاينوزوي زامانىنىڭ ەڭ الىپ سۇتقورەكتىسى – يندريكوتەريدىڭ تىستەرى, ساۋساعى مەن جاق سۇيەكتەرىنىڭ بولىكتەرىن شالقارتەڭىز كولىنە قۇياتىن قارا تورعاي كولىنىڭ جاعالاۋىنان 1912 جىلى تاۋ ينجەنەرلەرى ك.ماتۆەەۆ پەن پ.ۆاسيلەۆسكي تاۋىپ الادى. بۇل قازىرگى ىرعىز اۋدانى نۇرا اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ جەرى. پالەونتولوگتەر وسى ماڭدى مۇيىزتۇمسىقتار قورىمى دەپ اتاعان. كەلەسى جىلى قازبا جۇمىستارىمەن تاۋ-كەن ينستيتۋتىنىڭ ستۋدەنتى گايليت اينالىسقان. الىپ جانۋاردىڭ توپىراق قاباتتارىندا قالعان سۇيەكتەرى جاقسى ساقتالعانىمەن, كەيبىر بولىكتەرى جوق بولىپ شىققان. ماسەلەن, وڭ جاق يىق سۇيەكتەرى تابىلمادى. سوعان قاراماستان, رەسەيلىك عالىمدار ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى ەجەلگى ءداۋىر جانۋارىن زەرتتەۋگە كىرىستى.
«بۇل جەر دامۋىنىڭ سوڭعى 66 ملن جىلىن قامتيتىن كاينوزوي ەراسىنىڭ وليگوتسەن داۋىرىندە (34-23 ملن جىل بۇرىن) ءومىر سۇرگەن جەر بەتىندەگى ەڭ ءىرى سۇتقورەكتى جانۋاردىڭ قاڭقاسى ەدى. 1915 جىلى ا.بوريسياكتىڭ جەتەكشىلىگىمەن وسى جانۋاردىڭ عىلىمي سيپاتتاماسى ازىرلەنىپ, اكادەميك ن.اندرۋسوۆ وعان «Indricotherium» دەگەن اتاۋ بەردى. ورىس اڭىزىندا «يندريكا» – اڭ دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى ەكەن. تابيعاتتا بۇرىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن جانۋاردىڭ قاڭقاسىن قالپىنا كەلتىرۋگە 12 جىل ۋاقىت جۇمسالدى. پالەنتولوگتەردىڭ ۇزاق جىل بويى تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسىندە, دەنەسىنىڭ ۇزىندىعى 8 مەتر, بيىكتىگى 5 مەتر, سالماعى 15-20 توننا الىپ مۇيىزتۇمسىق 1925 جىلدىڭ تامىز ايىندا يۋ.ا.ورلوۆ اتىنداعى ماسكەۋ پالەونتولوگيا مۋزەيىنە قويىلدى. ءبىر ايدان سوڭ وسى جەردە وتكەن حالىقارالىق كورمەدە الەم عالىمدارى ءۇش باشپايلى, موينى مەن اياقتارى ۇزىن, كەۋدەسى قىسقا, ءمۇيىزى جوق, جارتىلاي ورماندى القاپتاردا ءومىر ءسۇرىپ, اعاش قابىقتارى, جاس بۇتاقتار مەن جاپىراقپەن قورەكتەنگەن جەر بەتىندەگى ەڭ ءىرى سۇتقورەكتىنى تاماشالادى. عالىمدار قاڭقانى يا.م.ياگلون قوندىرعىسى كومەگىمەن قالپىنا كەلتىردى. بۇل قاڭقانى قۇراستىرۋدا اعاش ماتەريالدارىن قولدانۋ ءادىسى. سول زاماندا ەۋروپا مەن سولتۇستىك امەريكانىڭ پالەونتولوگيا مۋزەيلەرىندە ەجەلگى جانۋار سۇيەكتەرىن قۇراستىرۋعا گيپسپەن بىرگە اعاش پەن ودان الىنعان قارا مايدى دا پايدالانعان. اعاشتان جاسالعان قاڭقا جەڭىل, ءتوزىمدى, ۇزاق ۋاقىتقا شىدايدى جانە گيپسكە قاراعاندا ارزانعا تۇسكەن», دەيدى اقتوبە وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى مايرا بۋحانوۆا.
شاعىن-شاعىن سەكسەن كولىمەن اتاعى شىققان, قۇس بازارى قىزىپ جاتاتىن نۇرا وزەنى تورعاي ويپاتىنىڭ ءبىر شەتى, ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى الىپ تەڭىزدىڭ ورنى بولعان. سول ولكەنى مۇيىزتۇمسىقتارمەن بىرگە جايلاعان سۇتقورەكتىنىڭ جەر بەتىنەن تەز جوعالىپ كەتۋ سەبەبى دە بەلگىسىز. كاينوزوي زامانىندا سۇتقورەكتىلەردىڭ 25 وتريادى قالىپتاسسا, كوپشىلىگى بور داۋىرىندە جويىلىپ كەتكەن. جەر بەتىندە اۋا تەمپەراتۋراسى كوتەرىلىپ, ىلعال ازايىپ, سۋلار تارتىلىپ, قالىڭ ورماندار قاتارى سيرەگەندە, ازىعىن بايتەرەكتەردىڭ باسىنان تاپقان زيانسىز جانۋارعا دا زاۋال كەلگەن ءتارىزدى. قاتاڭ كليماتتا ءومىر سۇرۋگە بەيىمدەلگەن مامونتتار دا سول كەزەڭدە جويىلدى. قازىرگى قازاق جەرىندە سۋلار تارتىلىپ, قۇرلىق بيىكتەدى, ورمان-توعاي ازايىپ, وسىمدىگى جۇتاڭ قۇمدى توبەلەر پايدا بولىپ, ءىرى جانۋاردىڭ تىرشىلىگى قيىندادى. ازىعى ازايىپ, جاسىرىناتىن توعايى بولماعان سوڭ بىرىنەن سوڭ ءبىرى جويىلا بەردى.
ءار جىلدارى وبلىستىق مۋزەي قورىنا كەلىپ تۇسكەن ءىرى جانۋارلار سۇيەكتەرىنىڭ قالدىقتارىنا قاراپ, ءبىزدىڭ جەرىمىزدە مەكەندەپ, جويىلىپ كەتكەن جانۋارلاردىڭ ءتىزىمىن قۇراستىرۋعا بولادى. تابىلعان دۇنيەلەردىڭ اراسىنان مامونت تۇمسىعى, الىپ بۇعى ءمۇيىزى, العاشقى قاۋىمدىق قۇرىلىس كەزەڭىندەگى بۇقانىڭ ءمۇيىزى ەرەكشەلەنەدى. حرومتاۋ جانە تەمىر اۋداندارىنان تابىلعان ۇزىندىعى 15 مەتر بولاتىن الىپ كەسىرتكە قاڭقالارىن پاشا زامانىندا ورىس گەوگرافيالىق قوعامىنىڭ زەرتتەۋشىلەرى الىپ كەتكەن. اقتوبە وبلىسىنىڭ اۋماعىندا وتە ۇلكەن تەڭىز بولعانىن, مۇندا وتە ءىرى, جىرتقىش اكۋلالار ءومىر سۇرگەنىن مۋزەي قورىنا تاپسىرىلعان تىستەرى دالەلدەيدى.
نۇرادان تابىلعان يندريكوتەري 5000-نان استام سيرەك ەكسپونات ساقتالعان ماسكەۋ پالەونتولوگيا مۋزەيىنىڭ باعا جەتپەس مۇراسىنا اينالدى. ءبىزدىڭ جەرىمىزدەن اكەتىلگەن قۇندى ولجانىڭ كوشىرمەسىن اقتوبە مۋزەيىنە دە قويۋعا بولار ەدى. ماسكەۋلىك پالەونتولوگتەر ونىڭ كوشىرمەسىن دايىنداپ بەرۋگە ءازىر ەكەن, بىراق اقىسى وتە قىمبات. الىپ مۇيىزتۇمسىق, مامونتتارمەن بىرگە تىرشىلىك ەتكەن جانۋارلاردان وسى زامانعا كيىك قانا جويىلماي جەتتى. ادامدار تىرشىلىگىن تارىلتسا دا, تورعاي ويپاتىنىڭ قۇمدى دالاسى اقبوكەندەردىڭ كوشى-قون جولى, جايىلىمى, ءتولىن ورگىزەتىن جەرى بولىپ قالدى.
اقتوبە وبلىسى
