ەۋروپا وداعىن «ەلەس» كەزىپ ءجۇر

كەلىپ جاتقان جىل ءبىر كەزدەرى بارىنشا قۋاتتى دا الەۋەتتى كورىنگەن ەۋروپا وداعىنىڭ دا كەلەشەگى كۇمان بولا باستاعانىن بايىپتاپ بايقاتا باستادى. ونىڭ شىنجىرىنىڭ ءبىر شەبىن 25 قاڭتاردا گرەكيادا وتەتىن پارلامەنت سايلاۋىنىڭ قورىتىندىسى بۇزىپ كەتۋى دە مۇمكىن. ەگەر ساراپشىلار بولجاپ جۇرگەندەي, ەللادا ەلى وداق ايماعىنان شىعا قالاتىن بولسا, كوپ ۇزاماي مۇنىڭ سوڭىنان «كارى قۇرلىقتىڭ» تۇستىكتەگى بىرقاتار مەملەكەتتەرى قۋىپ كەتۋى دە عاجاپ ەمەس. بۇل دا ەشتەڭە ەمەس, بۇرناعى كۇنى وسىعان ۇقساس ءۇندى ەۋروپا وداعىنىڭ «قامىتىن موينىنا كيىپ», وسى كەزگە دەيىن ونى «وگىزدەي ورگە سۇيرەپ» كەلە جاتقان باستى دەمەۋشى – گەرمانيا ءوزىنىڭ گرەكتەردەن بۇرىن بۇل ۇيادان كەتىپ قالۋى ىقتيمال ەكەنىن جاريا ەتىپ قويدى. ەگەر بۇل شىنىمەن ورىندالار بولسا, وداقتىڭ تاراعاننان باسقا ەشبىر امالى قالماس ەدى. وسىنىڭ ءبارى قازىرگى كۇندەرى ەۋروپا وداعىنىڭ ءوزىن «ەلەس» كەزىپ جۇرگەنىن بايقاتادى. ال الەم ەكونوميكاسى قازىر ۇلكەن تاڭداۋدىڭ الدىندا, ناعىز جولايرىقتىڭ بويىندا تۇر. جاھاننىڭ بۇدان ءارى دامۋى مەن وركەن جايۋى وسى ءتۇيىننىڭ قالاي شەشىلگەنىنە بايلانىستى بولماق.

گرەكيا «كىرگەن ۇيىنەن» قايتا شىعا ما؟

ەۋرووداق ەلدەرى گرەكيانىڭ وداقتان شىعۋى مۇمكىن ەكەنى تۋرالى تاعى دا اڭگىمە كوتەرە باستادى. باتىس باقىلاۋشىلارى قازىر بۇل سۇراقتىڭ قالاي شىققانى جانە ونىڭ سوڭى نەگە اپارىپ سوقتىراتىنى تۋرالى ءوز ويلارىن ورتاعا سالىپ جاتىر. كاوليتسيالىق ۇكىمەتتى باسقارۋدى قولعا العان گرەك پرەمەرى الداعى 25 قاڭتارعا اسىعىس تۇردە جاڭا پارلامەنت سايلاۋىن بەلگىلەپ ۇلگەردى. ونىڭ قانداي ناتيجە اكەلەتىنى ازىرگە بەلگىسىز. بىراق ءبىر نارسە ايقىن: سايلاۋدىڭ قورىتىندىسىنا بايلانىستى ەلدىڭ الدىنان شىعاتىن ەكى جولدىڭ ءبىرى ونى ەۋروپا ايماعىندا قالۋعا اپارىپ تىرەيدى. ال ەكىنشىسى ودان شىعۋ بولىپ تابىلادى. گرەكتەر بۇل ءۇشىن ەۋرووداق پەن ونىڭ باستى دەمەۋشىسى – گەرمانيا تاراپىنان وزدەرىنە تاڭىلعان ەكونوميكالىق جانە قارجىلاي شەكتەۋدى جەڭىلدەتىپ, قارىزدارىن سىزىپ تاستاۋدى تالاپ ەتۋدە. وسى تۋرالى ءسوز ەتكەن «سيدنەي مورنينگ حەرالد» گازەتى قارسى جاقتىڭ بۇعان كەلىسە قوياتىنىنا قاتتى كۇمان كەلتىرىپ وتىر. «گرەكيا قازىر كاپيتالدىڭ الەمدىك رىنوگىنداعى قۋعىن كورۋشى ەل بولۋعا وزىنەن ءوزى سۇرانىپ تۇر. سەبەبى, قارىزىن تولەمەيتىن ەلمەن ەشكىمنىڭ دە قارىم-قاتىناس جاساعىسى كەلمەس ەدى», دەپ جازادى باسىلىم سوندىقتان. ال باتىس ساراپشىلارى گرەكيانىڭ ەۋروپا ايماعىنان شىعۋىنىڭ زاردابى از بولماسىن ايتادى. ولاردىڭ بايىبى بۇدان ەۋروپا وداعىنىڭ جوعالتارى 1 ميلليارد ەۋرونىڭ شاماسىنا بارىپ جىعىلاتىنىن بىلدىرەدى. مۇنىڭ ءوزى الەم رىنوگىنا دا سۇراپىل سوققى بولىپ تيەدى. وسىعان وراي امەريكا ماماندارى بۇل وقيعانىڭ سالماعى 2000-جىلداردىڭ اياعىنداعى «ليمان برازەرس» بانك حولدينگىنىڭ قۇلاۋىمەن تەپە-تەڭ بولاتىنىن العا تارتادى. «بىرىككەن ەۋروپانىڭ 2008 جىلعا قاراعاندا, ەكونوميكالىق جاعىنان بۇگىن كۇشتىرەك بولعانىنا, سونداي-اق, گرەكيانىڭ ەۋرووداقتاعى ۇلەسى نەبارى 2 پايىزدى عانا قۇراعانىنا قاراماستان, گرەكتەردىڭ وداقتان شىعۋى ۇلكەن قۇلدىراۋدىڭ باسىن باستاپ بەرىپ كەتەدى, – دەپ ەسەپتەيدى باتىس ساراپشىلارى. – مۇنىڭ قاۋپى سوندا, ونىڭ سوڭىنان ەۋرووداقتان پورتۋگاليا, يرلانديا, يسپانيا جانە يتاليا سىندى ەلدەر سىپىرىلىپ شىعىپ قالۋى ىقتيمال». باقىلاۋشىلار سول سياقتى گرەكيا ءۇشىن ەۋروپا وداعىنان شىعۋدىڭ بۇدان دا باسقا زارداپتارى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن تىلگە تيەك ەتەدى. ونىڭ سوڭى دەفولتقا الىپ بارىپ, سونىڭ سالدارىنان ەلدە ساياسي قوزعالىستاردىڭ كۇشەيۋىنە, ءتىپتى, ازامات سوعىسىنا الىپ بارۋى مۇمكىن. دەگەنمەن, بۇل جەردە دە جۇرتتىڭ پىكىرلەرى ەكىگە جارىلىپ وتىر. وسىنىڭ الدىندا گەرمانيا كانتسلەرى انگەلا مەركەل گرەكيانىڭ وداقتان شىعارىلۋى ەندىگى جەردە پروبلەما بولماي قالعانىن ايتامىن دەپ, ءبىراز تاراپتان سىنعا ۇشىرادى. اقىرىندا نەمىس باسشىلىعى كۇن تارتىبىنە مۇنداي ماسەلەنىڭ قويىلىپ وتىرماعانىن ايتىپ قۇتىلدى. ال كۇنى كەشە فينليانديانىڭ ETLA اتتى ەكونوميكالىق ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋشىسى پااۆو سۋني تاريحي ەللادا ەلى ۇرپاقتارىنىڭ ەۋروپا وداعىندا قالاتىنىن, وعان ەكى ءتۇرلى سەبەپ بارىن مالىمدەدى. ونىڭ پىكىرىنشە, بۇعان ەل حالقىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ وداقتا قالۋدى قالايتىنى مەن وداقتاعىلاردىڭ ءوزىنىڭ بۇعان جول بەرە المايتىنى سەبەپ بولادى.

ءوز ۆاليۋتاسى ءۇشىن الاڭدايدى

كەلىپ جاتقان جاڭا جىلدا ەۋروايماق ەلدەرى ۆاليۋتالىق وداق ەكونوميكاسىنىڭ وسۋىنە بارىنشا ۇلكەن كولەمدە ۇلەس قوسۋلارى كەرەك. ەۋروپا ورتالىق بانكىنىڭ باسشىسى ماريو دراگي جاڭا جىلدىڭ العاشقى كۇندەرىندە نەمىستىڭ Handelsblatt گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا وسىلاي دەدى. بانكيردىڭ ايتۋىنشا, وداق ۆاليۋتاسىن ساقتاپ قالۋ عانا ەمەس, ونىڭ قاۋقارىن ارتتىرۋ ءۇشىن وداقتاعى بارلىق مەملەكەتتەر وزدەرىنىڭ ۇلەستەرىن قوسۋلارى ءتيىس. «ماسەلە كىمنىڭ كوپ, كىمنىڭ از قوسقانىندا ەمەس, ماسەلە وسىعان بارلىعىمىزدىڭ بىردەي اتسالىسقانىمىزدا. ولاي بولماسا, كەلەشەكتەن كەمەل كوكجيەك كۇتۋدىڭ ءوزى كۇپىرلىك», – دەدى ول. «كوپتەگەن ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى سوڭعى ۋاقىتتارى ازداپ بولسا دا تاعى وسە باستادى. ولار وزدەرىنىڭ مەملەكەتتىك قارجى جۇيەلەرىن رەتكە كەلتىرىپ, قۇرىلىمدىق رەفورما جاساۋعا كىرىستى», – دەپ اتاپ ءوتتى دراگي. ول ءوز سوزىندە, سونىمەن قاتار, قايتا قۇرۋ ۇدەرىستەرىنىڭ كۇتكەن قارقىننان قالىپ كەلە جاتقانىن, «مۇنىڭ ءبارى ءۇشىن ۋاقىت كەرەك» ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ەۋروپا ورتالىق بانكىنىڭ باسشىسى ەۋروايماقتاعى ەكونوميكا احۋالىنا باعا بەرۋ ءۇشىن ءدال قازىر «داعدارىس» دەگەن تەرمين وڭتايلى كەلە بەرمەيدى, دەپ سانايدى. «اڭگىمە بارىنەن بۇرىن داعدارىستان دا گورى ۇزاققا سوزىلىپ كەتكەن السىزدىك كەزەڭى تۋرالى بولىپ وتىر», – دەپ ءتۇسىندىرىپ ءوتتى ول. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, «ساۋىعۋدىڭ قالىپتى ۇدەرىسى جالعاسىپ جاتىر». دەگەنمەن, وتكەن جىلعى جەلتوقسان ايى ەۋروايماقتاعى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ ءالى باياۋ ەكەنىن كورسەتىپ بەردى. زەرتتەۋلەر جىلدىڭ سوڭعى توقسانىنداعى كورسەتكىشتىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيدە بولعانىنا كوز جەتكىزدى. ەۋروايماقتا سوڭعى توقساندا ەكونوميكانىڭ ءوسىمى بار-جوعى 0,1 پايىزدى قۇرادى. تۇتاستاي العاندا, ساراپشىلاردىڭ سوزدەرىنە قاراعاندا, سوڭعى 18 ايدا ايماقتا ەپتەپ تە بولسا ءوسۋ ءۇردىسى بايقالعان. جىلدىڭ باسىندا ەۋروايماق ەلدەرىندە ينفلياتسيانىڭ تومەنگى كورسەتكىشى بايقالعان. وسىعان بايلانىستى تۇتىنۋشىلار باعانىڭ تاعى دا تومەن ءتۇسۋىن كۇتىپ, ءىرى مولشەردەگى ساۋدا-ساتتىقتاردى كەيىنگە قالدىرعان. جاعدايدى مۇناي باعاسىنىڭ ءتۇسۋى ناشارلاتىپ جىبەردى. وتكەن جىلدىڭ تامىز ايىنان بەرى Brent ماركالى بەنزيننىڭ باعاسى ەكى ەسەدەن دە ارتىق تومەن ءتۇسىپ, ونىڭ باررەلى 51,54 دوللارعا دەيىن قۇلدىرادى. وسى سەيسەنبى كۇنى اقش-تا WTI ماركالى بەنزيننىڭ باعاسى 2009 جىلدان بەرى ءبىرىنشى رەت باررەلىنە 50 دوللار دەڭگەيىنەن ءتۇسىپ كەتتى. قازىر ەۋروبانك باسشىلىعىن دەفلياتسيا قاۋپى قاتتى الاڭداتىپ وتىر. وسىعان وراي قۇرلىقتىڭ باس بانكى كرەديتتەردىڭ بازالىق مولشەرلەمەلەرىن 0,05 پايىز مولشەرىنە دەيىن ءتۇسىردى. سونىمەن بىرگە, بانك ديرەكتورى ماريو دراگي ەكونوميكاعا قوسىمشا قارجىلاي قۇيىلىمدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءارتۇرلى اكتيۆتەرمەن قامتاماسىز ەتىلگەن قۇندى قاعازداردى ساتىپ الۋ جونىندەگى باعدارلامانىڭ ىسكە قوسىلعانىن دا ءمالىم ەتتى. مۇندا ەۋروپا بانكى بريتانيا, اقش جانە جاپونيا ورتالىق بانكتەرى قولدانعان جولمەن جۇرمەۋگە شەشىم قابىلداپ, ەۋروايماق ەلدەرىنىڭ مەملەكەتتىك قارىزدارىن ساتىپ الۋدان باس تارتتى. الايدا, ساراپشىلار 2015 جىلدىڭ قاڭتارىندا ەۋروپا ورتالىق بانكى ءبارىبىر مەملەكەتتىك وبليگاتسيالاردى ساتىپ الۋدىڭ باستالعانىن جاريالاۋعا ءماجبۇر بولادى دەگەن تۇجىرىمعا قازىق بايلاپ وتىر. سەبەبى, Quantitative Easing («ەكونوميكانى سان جاعىنان ىنتالاندىرۋ») دەپ اتالاتىن بۇل باعدارلامانى ىسكە قوسپاي, وداقتاعى ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىن كوتەرۋگە كومەك كورسەتۋ تۇيىققا تىرەلەر ەدى. وتكەن جىلعى قاراشا ايىندا ەۋروايماقتاعى ينفلياتسيا دەڭگەيى 0,3 پايىزدى قۇراعان بولاتىن. ساراپشىلار جەلتوقسانداعى دەڭگەيدىڭ 2009 جىلدان بەرى ءبىرىنشى رەت كەرى كەتكەنىنە كوز جەتكىزدى. ال بۇدان بىرەر كۇن بۇرىن ماريو دراگي ايماققا دەفيلياتسيا قاۋپى ءتونىپ تۇرعانىن مويىنداۋعا ءماجبۇر بولدى. وسى قاتەرگە ەۋروپا ورتالىق بانكى قارسى تۇرۋدىڭ امالدارىن قاراستىرۋى كەرەك.

Samsung تابىستان قاعىلىپ جاتىر

اتى الەمگە تانىمال Samsung Electronics كومپانياسى, الدىن الا بولجام بويىنشا, 2014 جىلدىڭ سوڭعى توقسانىندا مۇنىڭ الدىنداعى جىلدىڭ وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا, تابىسىنىڭ ۇشتەن بىرىنەن, ياعني 37,4 پايىزىنان ايىرىلىپ قالدى. كورپوراتسيا بولجامى بويىنشا, وسى كەزەڭدە تابىستارى 5,2 ترلن. كورەي ۆونىن قۇراعان. تەلەۆيزورلار مەن ءموبيلدى تەلەفوندار شىعاراتىن ءىرى وندىرىستىك كورپوراتسيانىڭ اكتسياسى سوعان قاراماستان, وڭتۇستىك كورەياداعى تاڭەرتەڭگى ساۋدادا ءبىرشاما وسە تۇسكەنى بايقالىپ وتىر. ال كومپانيانىڭ 2014 جىلعى ءتورتىنشى توقسانداعى كورسەت­كىشتەرى جونىندەگى تولىق مالىمەتتەرى قاڭتار ايىنىڭ سوڭىندا بەلگىلى بولادى. كەيىنگى كەزدەرى Samsung ارزان ەلەكترونيكا وندىرۋشىلەر تاراپىنان قاتتى باسەكەلەستىك بوي كورسەتۋى سالدارىنان ءبىراز قيىندىقتارعا تاپ بولىپ جاتىر. ول, اسىرەسە, قىتايداعى سمارتفوندار ساتاتىن ءىرى رىنوكتا ءوزىنىڭ ۇلەسىن ايتارلىقتاي اۋقىمدا جوعالتا باستادى. اتاپ ايتقاندا, مەيلىنشە ارزانىراق سمارتفوندار ساتاتىن رىنوكتا ۇتىلا باستاعان Galaxy تەلەفون جابدىعى باعالارىن تومەندەتۋ ءۇردىسى ورىن الۋدا. ساراپشىلار سوڭعى ۋاقىتتارى سمارتفون رىنوكتارىنداعى, اسىرەسە, ازيا ەلدەرىندەگى ساۋدا ورىندارىنداعى باسەكەلەستىكتىڭ كۇرت ءوسىپ كەتكەنىن ايتىپ وتىر. ايتالىق, قىتايدا وسى ەلدىڭ Xiaomi كومپانياسى Samsung كورپوراتسياسىمەن باسەكەنى قىزدىرىپ قانا قويماي, وندا ايتارلىقتاي وڭ ناتيجەلەرگە جەتۋدە. دۇيسەنبى كۇنى كومپانيا تاراتقان مالىمەتكە قاراعاندا, كومپانيانىڭ 2014 جىلعى تابىسى ەكى ەسەدەن دە ارتىق وسە تۇسكەن. ءموبيلدى تەلەفوندار اۋماعىنداعى باسەكەلەستىك الەمدەگى باسقا كومپانيالاردى دا جۇمىستارىن قايتا قاراۋعا ءماجبۇر ەتۋدە. ماسەلەن, Microsoft كورپوراتسياسى وتكەن جىلدىڭ تامىز ايىندا ينتەرنەتكە شىعا المايتىن ارزان ۇيالى تەلەفوندار شىعارا باستايتىنىن جاريا ەتتى. ول شىعاراتىن Nokia-130 ماركالى جاڭا تەلەفوننىڭ باعاسى بار-جوعى 19 ەۋرو تۇرادى. ال ارادا تاعى ءبىر اي وتكەسىن كورپوراتسيا Windows جۇيەسى نەگىزىندەگى قىمباتىراق باعالى سمارتفوندار شىعارۋ ءۇشىن بۇرىنعى بيۋدجەتتىك نومىرلەرىنىڭ بىرقاتارىنان باس تارتاتىنى تۋرالى قاۋەسەت تارادى. الايدا, كومپانيا باسشىلارى ءسال كەيىنىرەك ادەتتەگى مودەلدەگى ۇيالى تەلەفونداردىڭ اسسورتيمەنتتە قالا بەرەتىنىن ايتىپ, جۇرتتىڭ ورەكپىگەن كوڭىلدەرىن باستى. قازىرگى كۇندەرى الەمدەگى كوپتەگەن كومپانيالار وزدەرىنە كەلەتىن تابىستىڭ كۇرت ءتۇسىپ كەتەتىنىنە قاراماستان, بارىنشا ارزان ستاندارتتى تەلەفوندار شىعارۋعا بەت الدى. بۇل دۇمپۋگە جوعارىداعى Samsung كورپوراتسياسىنان بولەك, ءۇندىنىڭ Micromax جانە قىتايدىڭ TCL كومپانيالارى دا قوسىلدى. ايتكەنمەن, ولار شىعارا باستاعان ارزان باعالى تەلەفوندار ينتەرنەتكە شىعۋ مۇمكىندىگى جوقتىعىنا قاراماستان, بارىنشا كەڭ دياگونالدى ەكرانمەن دايىندالىپ جاتىر. ولاردىڭ كولەمدەرى 4,6 سانتيمەتردى قۇرايدى جانە SD جادىلى كارتاسى بار بەينەفايلدارعا يە. مۇنداي اپپاراتتار وسى كەزدە قىتاي, ەگيپەت, ءۇندىستان, يندونەزيا, كەنيا, نيگەريا, پاكىستان, ۆەتنام جانە فيليپپين سەكىلدى ەلدەرمەن قاتار, بىرقاتار ەۋروپا مەملەكەتتەرىندە جانە اقش-تا ساتىلىپ جاتىر. ازىرگە بۇل ءۇردىستىڭ قاشانعا دەيىن جالعاساتىنى بەلگىسىز. سەرىك ءپىرنازار, «ەگەمەن قازاقستان».