تاريح تاعىلىمى

كەمەل تاريح – كوركەم كەلەشەكتىڭ باستاۋى. بۇگىنگى تاڭدا وتكەننىڭ ولقىلىعىن تولتىرۋعا ىنتا دا, ىزدەنىس تە ەرەكشە. سونىڭ ءبىر دالەلى – ارينە, اتاۋلى كوميسسيا اتقارعان جۇ­مىس. بۇدان بولەك تە سان تاراۋلى قىزۋ جۇمىس­تار ءجۇرىپ, تولاعاي تابىستارعا قول جەت­كىزىلىپ جاتىر. تاريحتىڭ كولەڭكەلى تۇستارى اشىلىپ, قاينار-قورى مولىعىپ كەلەدى. ۇلتىمىزدى رۋحاني سەرپىلىسكە جەتەلەيتىن قازاقستاننىڭ اكادەميالىق تاريحى جازىلىپ جاتىر. وسى جۇمىستار ەلى­مىزگە نە بەرەدى؟ وسكە­لەڭ ۇرپاققا قان­داي ونەگە كورسەتپەك؟ تاريحتى قالاي وقىت­قان دۇرىس؟

ۇلت ۇستازى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «تاريحتىڭ ماقساتى – ءبۇتىن ادام بالاسى­نىڭ ءومىرى نەندەي تابيعات زاڭىمەن وزگەرگەنىن ءبىلۋ. تاريحشىلار حالىق باسىنان كەشكەن ءتۇرلى ۋاقيعانىڭ ماعلۇماتىن سىمعا تارتقانداي سىنعا سالىپ, ءمىنسىز ەتىپ, دۇرىستاپ وتكىزەدى», دەگەن ءسوزى وقىر­مان­نىڭ ەسىندە بولار. تاريح – وتكەن كۇن, وزعان زاماننىڭ شەجىرە-بايانى عانا ەمەس, ۋاقىت زاڭدىلىعىن ۇعىندىرۋشى. دەمەك تاريح ۇقتىرعان تالىممەن جۇرگەندە عانا ايسىز تۇندە اداسپايسىڭ. عالام بۇزىلماس زاڭدىلىقتاردان تۇرادى. الميساقتان بەرى ۋاقىت ءوسىن اينالىپ كەلە جاتقان تىرشىلىك قاعيداسى وزگەرمەيدى. ول ارناسىنان ءسال اۋىتقىسا بولدى, دۇنيەنىڭ شاي­قالىپ كەتەرى ءسوزسىز. ال ادامنىڭ اسىل مۇراتى وتكەننىڭ ءتالىمىن العاندا عانا ورىندالماق. مىڭ جەردەن اقىلمان بول­ساڭ دا, اتا تاريح ءۇشىن بالاسىڭ. مىنا جۇمىر جەردىڭ بەتىندە تالاي دانىشپان وتكەن. ولاردىڭ ءبارى دە دۇنيە سىرىن اڭعارماققا تالپىنعان. ءبىرىنىڭ يىعىنا ءبىرى شىعىپ, جەتكەن بيىگىن كەلەسى ۇرپاق جالعاپ, ءومىر سىرىن ىزدەگەن.

تاريح ۇلتتى تاربيەلەيدى. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا الاش ارىستارى تاريحتى تۇگەندەۋگە ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. اۋىز ادەبيەتىنىڭ باي مۇراسىنان تارتىپ, تاريحي دەرەكتەردى تۇگەل جيناۋعا تىرىستى. وتارلىق ساياساتتىڭ قامىتىن كيگەن سوڭ, بۇل ەڭبەكتەر تاسادا قالدى. جابىق ۇستادى. حالىقتان الشاقتاتۋعا, ءتىپتى ۇمىت­تىرۋعا تىرىستى. سەبەبى بەلگىلى ەدى. ءوزىنىڭ ەرلىككە تولى تاريحىمەن تانىسقان ەلدىڭ رۋحى اسقاقتايدى. بۇل وتارلاۋشىعا كەرەك ەمەس. كەرىسىنشە, «سەندەردە تاريح بولعان ەمەس, جارىلقاۋشىلارىڭ دا, ادام ەتكەن دە – كەڭەس وكىمەتى. تاريحتارىڭ دا, ادەبيەت پەن مادەنيەتتەرىڭ دە وسىدان باستالادى» دەگەن يدەولوگيانى ساناعا سىڭىرۋگە تىرىس­تى. ارينە, بۇل ەرتەگىگە ەستى ادام سەنبەس. جازۋشى تالاسبەك اسەمقۇلوۆ «قوندىگەردىڭ ءبىر-اق بەتتىك تاريحى» اتتى ەڭبەگىندە وسى قيىن كەزەڭ تۋرالى كەرەمەت دايەك كەلتىرەدى. اتاقتى تاريحشى ەرمۇحان بەكماحانوۆ تەرگەۋدە وتىرعاندا, تەرگەۋگە قاتىسىپ وتىرعان ءبىر تاريحشى «وسى, سەندەر قازاقتار, نەمەنەگە كەۋدەلەرىڭە نان ءپىسىپ, نەمەنەگە كەرگيسىڭدەر؟ ءبىر-اق بەتتىك تاريحتارىڭ بار, نەمەنەگە كىسىمسيسىڭدەر؟», دەپتى. سوندا ەرمۇقان اعامىز جىميىپ تۇرىپ, «قوندىگەردىڭ سول جالعىز-اق بەتتىك تاريحىنا بۇكىل الەم سىيىپ كەتتى ەمەس پە؟!», دەپ جاۋاپ بەرىپتى. بۇل – جالاڭ ماقتان ەمەس, اقيقاتى سول.

وسىلايشا, وتكەننەن ۇلاعات قالدى. ماڭگى ەسكىرمەس زاڭدىلىقتار ميراس بولىپ بۇگىنگە جەتتى. ەندى سونى جۇرەك كوزىمەن ۇعىنباق كەرەك. بابالارىمىز سالعان قاسقا جول – كەلەشەككە كوپىر بولادى. جۇرەكتىڭ اشىق كوزىمەن قاراساق تاريحىمىز تاعىلىمعا تولى. ءبىر ۇلتتىڭ بولمىس-ءبىتىمىن, رۋحاني قۇندىلىعىن, بار جاقسى عادەتىن قالىپتاستىراتىن – تاريح. تاريحتىڭ كىرسىز ايناسىنا قاراعان ادام – بولاشاقتىڭ كەدەرگىسىز جولىنا كوز جەتكىزە الادى. تاريح تاعىلىمىنا قاراپ بوي تۇزەگەن ۇلتتىڭ ەڭسەسى بيىك بولارى انىق.

اكادەميالىق تاريحىمىز جازىلىپ جاتىر دەيمىز. ول وتكەننىڭ بايانىن ىزدەگەن قاۋىمنىڭ عانا قولىنا جەتەدى. ال قاراپايىم حالىقتىڭ تاريحقا دەگەن كوزقاراسى, تۇسىنىگى, سەنىمى قالاي قالىپتاسادى؟ ءبىزدىڭ بالا كۇنىمىزدە تاريح­­­تى اۋەلى اقساقالداردىڭ اۋزىنان ەستىپ قانىعاتىنبىز. سودان كەيىن جىر-داستاندارىمىز بەن تاريحي كىتاپتاردان وقيتىنبىز. ارينە, ول كەڭەس زامانى بولدى. تاريحي كىتاپتاردىڭ كوبى بۇرمالانعانى دا – شىندىق. دەسە دە ۇلكەندەر سانامىزعا تاريحقا دەگەن وڭ كوزقاراس پەن دۇرىس تاعىلىم قالىپتاستىرىپ كەتتى. ال بۇگىنگى ينتەرنەت-تەحنولوگيالار ءداۋىرى ادام بالاسىنا وزگەشە جول نۇسقادى. مادەني-تاريحي قۇندىلىقتاردىڭ ءباسى كەمىدى. سمارتفونعا تاۋەلدىلىك باستالدى. ادام بويىنداعى سەزىمىن, ەموتسياسىن سوزبەن ەمەس, ستيكەرلەرمەن جەتكىزە باستادى. ادام پسيحولوگياسى ايتارلىقتاي وزگەرىسكە ۇشىرادى. تەحنولوگيانىڭ, اقپارات الماسۋدىڭ جىلدامدىعى ادامنىڭ رۋحاني وگەيسۋىنە اكەلىپ سوقتى.

قوعامنىڭ ەڭ باستى دەرتى – بويكۇيەز­دىك. بۇل, اسىرەسە, مادەني-رۋحاني قۇندى­لىق­تارعا كەلگەندە كوبىرەك بايقالادى. وعان كوپ دالەل كەلتىرۋگە بولادى. مىسالى, وسىدان ەلۋ جىل بۇرىن كىتاپ دەسە, جۇرت ىشەر اسىن جەرگە قوياتىن. ءبىر جاقسى كىتاپتى قولعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن ءبارىن ىستەۋگە بەيىل ەدى. «جۇلدىز», «قازاق ادەبيەتى» سياقتى باسىلىمدار مەن كىتاپ­تار قيىرداعى شوپاننىڭ بەلبەۋىنەن, قىرمانداعى ديقاننىڭ قوينىنان تابىلاتىن. كىتاپتار وقىلا-وقىلا شەتى ءمۇجىلىپ, الاقاندا توزۋشى ەدى. ال اۋىلعا كينو كەلگەننەن ارتىق مەيرام بولمايتىن. اۋىل اقساقالدارىنىڭ اينالاسىنا القا قوتان جينالىپ الىپ جىر-داستان, ەرتەگى, ەرلىككە تولى اڭگىمەلەر تىڭداۋدان ارتىق باقىت بار ما, ءسىرا؟ ءبىر قىزىقتى اڭگىمەنىڭ ءوزىن قانشاما ۋاقىت جىر قىلىپ ايتۋدان جالىقپايتىنبىز. سونىڭ ءبارى بالا كوكىرەككە رۋحاني ءنار بولىپ شىمىرلاپ قۇيىلا بەرەتىن. بويىمىزدى ىستىق سەزىم كەرنەپ, سول كەيىپكەرلەردەي باتىر, اقىلمان بولعىمىز كەلەتىن. سون­داعى اۋىلدىڭ ءاربىر قوڭىر كەشى مەن اڭگىمەسى بالا ساناسىن, بولمىس-ءبىتىمىن قالىپتاستىرىپتى. ال بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ تاربيەسى قالاي بولىپ جاتىر؟ ونى ءوزىڭىز جاقسى بىلەسىز. بالا ەندى كوكتەپ كەلە جاتقان كۇنباعىس سياقتى. اتا-انا – شۋاعىن شاشاتىن نۇرلى كۇن. وكىنىشكە قاراي, سول شۋاقتان مەيىرى قانىپ سىمىرە الماي ءجۇر. اتا-انانىڭ بالاعا قارايتىن ۋاقىتى جوق. كۇيبەڭ تىرلىك. بەسىكتەن بەلى, اۋزىنان انا ءسۇتى كەپپەي جاتىپ, باقشاعا, دالىرەك وزگەنىڭ تاربيەسىنە كوشەدى. جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان كۇنباعىسىڭنىڭ قالاي تامىر جايىپ, قالاي قاۋاشاق اشقانىن سەزبەي دە قالاسىڭ. بالا تاربيەسى – ۇلت كەلەشەگى. مىڭجىلدىق حالىق تاعىلىمى ونى اسقاق بيىككە جەتكىزگەن. ال زاماننىڭ كەلبەتى, شوقتاي قىزعان تىرشىلىكتىڭ قيۋى وسى بولسا نە شارا؟ ارينە, بۇل – تىعىرىق تا, ءتۇيىنى تارقاتىلماس جۇمباق تا ەمەس, ادام ساناسى سالعىرتتىق پەن بويكۇيەزدىكتەن ارىلسا, وڭعا باسار ءىس.

ەندىگى جازىلار تاريح پەن ادەبيەت تە, مەملەكەتتىڭ ساياساتى دا اۋەلى بالا تاربيەسىن وزەك ەتىپ, سوعان قاراي بەيىمدەلۋى كەرەك. «بالانى بۇزۋعا, تۇزەۋگە سەبەپ بولاتىن ءبىر شارت – جاس كۇندە كورگەن ونەگە», دەيدى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى. ءبىزدىڭ زامانداستارىمىزدى كىتاپ تاربيە­لە­دى. تاۋەل­سىز­دىك­تىڭ ەلەڭ-الاڭىندا مەم­لەكەتىمىز اياعىنان تۇرىپ, ەس جيناپ العانشا ءارتۇرلى قيىندىق بولدى. ەكو­نو­ميكامىز جىل وتكەن سا­­يىن ارتىپ, حا­لىقتىڭ الەۋەتى جاقسارىپ كەلەدى. بالا­لار­عا دا كەرەمەت مۇمكىندىكتەر مەن كەڭ ءورىس, جارقىن بولا­شاق جاسالىپ كەلەدى. مەم­لەكەت تاراپىنان قولعا الىنىپ جات­قان وسى ەڭبەكتەردىڭ بارلىعى ۇلتتىڭ ەرتەڭى ءۇشىن.

ەندەشە, قازىرگى جازىلىپ جاتقان توم-توم تاريحىمىزدى حالىققا قالاي جەتكىزە الامىز؟ ادام بويىندا ناراۋ­لىق, ەنجارلىق پايدا بولدى. قالىڭ كىتاپتاردى كوز مايىن تاۋىسىپ وقىعىسى كەلمەيدى. الەۋمەتتىك جەلىدەگى ءارتۇرلى اقپاراتتى عانا وقۋ, سونداعى ايتىلعاننىڭ ءبارىن اقيقات دەپ قابىلداۋ بەلەڭ الىپ بارادى. ازاماتتاردىڭ تاريحي ساناسىن الەۋمەتتىك جەلى قالىپتاستىرىپ جاتىر. ونىڭ دالەلدى-دالەسىز دەرەك ەكەنىمەن ەسەپ­­تەسىپ جاتقان جوق. بۇل – كەڭەس زاما­نىن­داعى جالعان تاريح وقىعانمەن, بىردەي قاۋىپتى جايت. ادام شىن تاريحتى كىتاپتان ىزدەمەيىنشە, قوعامنىڭ ول تۋرالى وي-تا­نى­مى ەشقاشان وزگەرمەيدى.

تاريحتى وقىتۋ مەن زەرتتەۋ ادامدارعا تانىمىن كەڭەيتۋگە, تاريحي تاجىريبە جيناۋعا جانە رۋحاني الەمىن بايىتۋعا كومەكتەسەدى. بۇگىنگى قوعام حالىقتىڭ تاريحي سانا-سەزىمىن جاڭعىرتۋعا ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىر. ساناعا سىڭگەن وتكەن ۋاقىتتىڭ توڭىن ءجىبىتۋ وڭاي بوداۋدى قاجەت ەتپەيتىنى تۇسىنىكتى. بۇعان ۇزاق تا جۇيەلى جۇمىس كەرەك. تاريحي سانا دەپ تاريحي تانىم نەگىزىندە كوندەنساتسيالانعان ادامداردىڭ ەمپيريكالىق پسيحولوگيا­سىن, ويلاۋىن, تۇجىرىمدامالارىن جانە پسيحيكالىق كۇيلەرىن ايتامىز. ۇلتتىڭ ۇيىسۋىنا, مەملەكەتتىڭ گۇلدەنۋىنە تاريحي سانانىڭ تيگىزەر اسەرى وتە زور. تاريح­تىڭ شىنايى اكادەميالىق تيىمدى­لىگى مەن الەۋمەتتىك اسەرى تاريحي سانانىڭ قالىپتاسۋى مەن جاڭعىرۋىنا ىقپال ەتەدى.

بىزگە مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاپ الەمدەگى وزگە ەلدەردىڭ تاريحتى وقىتۋداعى تاجىريبەسىن قولدانۋ كەرەك (ونىڭ نەگىزى اتا-انا تاربيەسىمەن قالىپتاسادى). تاريح­تىڭ ەڭ جاقسى ۇستاز ءارى بولاشاققا جول نۇسقاۋشى ەكەنىن حالىق جۇرەگىمەن ۇعىنا بىلگەندە عانا وي-ساناداعى جاڭعىرۋ بولادى. سوندىقتان تاريحتى زەردەلەۋ ەل ءۇشىن دە, جەكە تۇلعا ءۇشىن دە وتە ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنى انىق. تاريح اۋا سياقتى. ول ءومىرىمىزدىڭ ءار ساتىنە كۇن سياقتى شۋاعىن توگىپ, ءتۇسىپ تۇرادى. مەملەكەتىمىزدىڭ وتكەننىڭ اقتاڭداعىن تولتىرۋ جولىندا جۇزەگە اسىرىپ جاتقان اۋقىمدى شارا­لارىنىڭ ماڭىزدىلىعى دا وسىندا. زەرت­تەلگەن, زەردەلەنگەن, اقيقاتىنا كوز جەتكىزگەن تاريحتى ەندى حالىق اراسىندا سىڭىرە بىلسەك, تاڭعاجايىپ ناتيجەلەرگە جەتەمىز.

تاريحتىڭ بەرەر ونەگەسى قانداي؟ وسى جەردە اقش-تىڭ مەملەكەت جانە اسكەري قايراتكەرى دۋايت دەۆيد ەيزەنحاۋەر تۋرا­لى ءبىر اڭگىمە ەسكە تۇسەدى. ەيزەنحاۋەر ەلۋ جاسقا كەلگەنشە قاراپايىم پولكوۆنيك قانا بولعان. ەلۋ ەردىڭ جاسى دەيمىز. كوبىنە ادامدار بۇل جاسقا جەتكەننەن كەيىن ءومىردىڭ باسقاشا اعىنى بولاتىنىنا ۇمىتتەنە بەرمەيدى. الايدا ەلۋ جاسقا كەلدىم, جەتىلدىم, جەتتىم دەمەگەن پولكوۆنيك ەيزەنحاۋەر بوس ۋاقىتىندا كوپ جىل بويى ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ تاريحىن ءۇنسىز زەرتتەي بەرەدى. كەيىنىرەك, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەلگەندە, ول العان ءبىلىمىن سوعىسقا قولداندى. وسىلايشا, ەيزەنحاۋەر اسكەردەگى ەڭ قاجەتتى, بارلىق ماسەلەگە جاۋاپ تابا بىلە­تىن تالانتقا اينالدى. وسىدان باستاپ باعى جانعان, جولى اشىلعان ەيزەنحاۋەر اقش-تاعى ەڭ تانىمال بەس جۇلدىز­دى گەنەرالداردىڭ بىرىنە اينالادى. ەيزەنحاۋەردىڭ جەتىستىگى كەزدەيسوقتىق پا؟ ارينە, ولاي ەمەس. ەگەر ول سوعىس تاريحىن بايىپتى زەرتتەمەگەندە, ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن ادميرالدىڭ ورنىنا بەلگىسىز پولكوۆنيك بولۋى مۇمكىن ەدى. تاريح – بۇل قالىپتاسقان شىندىق, ال شىندىق – جەتىلىپ كەلە جاتقان تاريح. ءوز تاريحى تۋرالى سانا-سەزىمى جوق ۇلت – ۇمىتشاق ۇلت. ارينە, قادىم زامان تاريحىن تۇگەل قوتارىپ شىعۋعا ادام عۇمىرى جەتپەس. بىراق اركىم ءوزى قىزىققان بەلگىلى ءبىر كەزەڭنىڭ قىر-سىرىنا تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ زەرتتەسە, ودان العان ونەگە بيىك جەتىستىكتەرگە جەتكىزەرى انىق.

قازىرگى تاڭدا مەملەكەتىمىزدە يدەولوگيا جوق دەگەن جاڭساق پىكىرلەردى دە كەيدە قۇلاعىمىز شالىپ قالادى. بۇل – نەگىزسىز ايتىلعان ءسوز. قازاق ەلى ءۇشىن جالعىز يدەو­لوگيا بار, ول – تاۋەلسىزدىك. ءاربىر ادام مەن قوعام ءوزى كوكسەگەن اقيقاتقا, ادىلەتكە قول جەتكىزگىسى كەلەدى. بىرەۋدىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ وتىرعان ەلدە قايداعى ادىلەت بولسىن. ادىلەتكە قول جەتكىزۋدىڭ ءبىر عانا جولى – تاۋەلسىز ەل بولۋ. مەملەكەتتىڭ اتقارىپ جاتقان ءار جۇمىسى قادىرلى تاۋەل­سىزدىگىمىزدىڭ ىرگەسىن بەكەمدەۋ, يدەو­لو­گيامىزدى مىعىمداۋ ءۇشىن. وسىنى ءاربىر ازامات تەرەڭ سەزىنىپ, بەلسەنە اتسالىسا بىلسە, بايراعىمىز بيىك بولارى حاق. 2020 جىلى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پارمەنىمەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا قاجەت ۋاقىتتا قۇرىلدى. بۇل – قازاقستان حالقىنىڭ تاريحي ساناسى جاڭعىرعان جاڭا ءداۋىر. وسى باعىتتا ىستەلگەن قىرۋار جۇمىس جالعاسىن تاۋىپ, جان-جاقتى تەرەڭ زەرتتەلىپ, ۇرپاق قاجەتىنە جاراسا – بارلىق ماقساتتىڭ ورىندالعانى.

باۋىرى سۋىق, باۋرايى كوركەم قارا جەر ادام بالاسىن الميساقتان بەرى الپەشتەپ كەلەدى. كەۋدەسىنەن قاقپاي, ماڭ­دايىنان سيپادى. جەتىلدىردى, جەتكىزدى, جەڭىمپاز ەتتى. مىناۋ دارقان دالانىڭ توسىنە جەتى جۇرت كەلىپ, جەتى جۇرت كەتىپتى. باعزىدا وتكەن ءبىر ومىرلەر قۇمعا قۇيعان سۋ سياقتى. ءىزىم-قايىم جوق بولعان. تىرشىلىك بەدەرى بەلگىسىز قانشاما تاعدىر جەلدەي ەسىپ, بۇلتتاي كوشىپ ءوتتى دە كەتتى. بىزگە وتكەن تاۋاريح نە ءۇشىن كەرەك؟ تاريحسىز بولاشاق جاسالا ما؟ دۇنيەگە كەلگەن ادام بالاسىنىڭ بارلىعى دا ءوزىمىز سەكىلدى بولدى. ماڭدايىنا جازىلعان ىرىزدىق-نەسىبەنى تەرىپ جەپ, حال-قادىرىنشە جارىق جالعاننىڭ قىزىعىن كوردى, شىجىعىن تاتتى. كەسىمدى كۇنى جەتكەندە «بۇرىنعىلار تۇسكەن ءجۇرى جولعا» بەت بۇردى. ءيا, ءبىر كەزدەرى ولار دا بىزدەي بولعان ەدى, كۇن­دەر­دىڭ كۇنىندە ءبىز دە سولار سياقتى بولامىز, بىزدەن كەيىنگى تولقىن دا ءىزىمىزدى قۋادى. بۇل – تاسقا جازىلعان, جۇرەككە حاتتالعان ۇلى دالانىڭ كەمەڭگەر فيلوسوفياسى.

بىزدەن بۇرىن وتكەن سول مۇعجيزا­لار­دىڭ بارلىعىن دا تاريح جاسادى. ارتىندا از با, كوپ پە بەلگى قالدى. ونى ۋاقىت دەگەن جەبىر, جەمىر «تاجال» جالماپ تا­ۋىستى ما؟ جوق ساف قالپىندا عاسىردان-عاسىرعا كوشىپ كەلە مە؟ ونىڭ ءبىز ءۇشىن قانداي ماڭىزى بار؟ تاعىلىمى نە؟ تاريح  وتكەننىڭ سۇلباسىن ءتىرىلتۋ ءۇشىن عانا ەمەس, بولاشاقتىڭ جولىن ايقىنداۋ ءۇشىن كەرەك. ء«وزىنىڭ تاريحىن جوعالتقان جۇرت, ءوزىنىڭ تاريحىن ۇمىتقان ەل قايدا ءجۇرىپ, قايدا تۇرعاندىعىن, نە ىستەپ, نە قويعاندىعىن بىلمەيدى, كەلەشەكتە باسىنا قانداي كۇن تۋاشىعىنا كوزى جەتپەيدى. ءبىر حالىق ءوزىنىڭ تاريحىن بىلمەسە, ءبىر ەل ءوزىنىڭ تاريحىن جوعالتسا, ونىڭ ارتىنشا ءوزى دە جوعالۋعا ىڭعايلى بولىپ تۇرادى. دۇنيە دە وڭگە جۇرتتار قاتارىندا كىم قور بولمايىن, تۇقىمىم قۇرىپ قالماسىن دەگەن حالىق ءوزىنىڭ شەجىرەسىن يمانى دارەجەسىندە ۇعىپ بىلۋگە ءتيىس بولادى» دەگەن ۇلت كوسەمى ءاليحان بوكەيحاننىڭ عاجاپ ءسوزى بار. بۇدان ارتىق كەسىمدى ءسوز, كەسەك وي بولار ما؟ تاريح بولمىس-ءبىتىمىڭدى ساقتاپ, ءوزىڭدى جوعالتىپ الماي ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن اۋاداي قاجەت. تاريحىمىز بولماسا, ءبارىمىز ەشكىم ەمەسپىز, تەك ۋاقىتتىڭ ءبىر ءتۇيىر توزاڭىنا اينالىپ قالارىمىز حاق.

ادال, يمانى كامىل, ۋاقىتتىڭ الدىنا تۇسپەيتىن تاريحشى – حالىقتىڭ عۇمىرىن ۇزارتۋشى. اسىرەسە تاريحى قاعازعا قاتتالىپ-شوتتالماعان ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن تاريحشىنىڭ نارقى بيىك. مىسىقتابانداپ وتكەننىڭ اقتاڭداعىن تولتىرىپ جاتىرمىز. كەتكەن ەسەمىزدى, كورگەن ءجابىرىمىزدى ۇمىتىپ, تاريحتىڭ شىن ءسوزىن تىڭدار زامان كەلدى. بۇل دا بولسا اينالايىن ازاتتىقتىڭ شاراپاتى. وسى قىمبات تا قادىرلى كۇن الدىمىزدان اتپاعاندا, كورەرىمىز بەن تاتارىمىز نە بولار ەدى دەپ ءاردايىم تاۋبە قىلامىن. تاۋەلسىزدىككە تاعزىم ەتەمىن. ەركىندىكتىڭ ارقاسىندا الدىمىزدا قارا ق ۇلىپ سالىنىپ, ءمىز باقپاي تۇراتىن تەمىر قاقپالار اشىلدى. ونىڭ ءبىر دالەلى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە بەرگەن سۇحباتىندا كورىنىس تاپتى. وتكەننىڭ تاعىلىمدى تاريحىن تۇگەندەي كەلىپ, مەملەكەت باسشىسى: «قازاقستان تاريحىنىڭ كوپتومدىعىن ازىرلەۋ جۇمىستارىن دا اياقتايمىز. بۇل – وزىمىزدەن 200-دەن استام, شەتەلدەن 60-قا جۋىق مامان جۇمىلدىرىلىپ, تىڭعىلىقتى جاسالىپ جاتقان ۇلكەن شارۋا», دەپ اتاپ كورسەتتى. مىنە, وسىلايشا سان عاسىر بويى كەتكەن ەسەمىز, كەتىلگەن تۇياعىمىز بۇتىندەلىپ كەلەدى.

بۇل – تاريحي الاش ارىستارىنىڭ جولى. ولاردىڭ ارمانىن ورىنداۋ ۇلتى­مىز ءۇشىن پارىز بولماق. مىرجاقىپ دۋلات ۇلى: «تاريحى, ادەبيەتى جوق حالىق­تىڭ دۇنيەدە ءومىر ءسۇرۋى, ۇلتتىعىن ساقتاپ, ىلگەرى باسۋى قيىن. ادەبيەتى, تاريحى جوق حالىقتار باسقالارعا ءسىڭىسىپ, جۇتىلىپ جوق بولادى. قاي جۇرتتىڭ بولسا دا جانى – ادەبيەت, جانسىز ءتان جاسالماق ەمەس. قايدان وربىگەنىن, قايدان وسكەنىن, اتا-بابالارى كىم بولعانىن, نە ىستەگەنىن بىلمەگەن جۇرتقا, بۇل تالاس-تارتىس, تار زاماندا ارناۋلى ورىن جوق», دەيدى. 1904 جىلى جارىق كورگەن ماقالاسىندا. جاڭا ءبىز مىسالعا كەلتىرگەن الاش كوسەمىنىڭ سوزىمەن ۇندەس, رۋحتاس. ارادا 120 جىل وتسە دە, بۇگىن ءۇشىن ەڭ ءبىر كوكەيكەستى تۇيتكىلدى كوتەرىپ تۇر. بۇل دانالىق قازاق بار جەردە قاي زاماندا بولسىن ەسكىرمەسى انىق. ەندىگى ماقساتىمىزدىڭ ءبىرى – تاريحىمىزدى تۇگەندەپ, ادەبيەتىمىزدى اسقار بيىككە شىعارۋ. سوندا عانا تاۋەلسىزدىكتىڭ تۇسەر جولى, باسار قادامى باياندى بولادى.

بۇگىنگى ەل وسى اق جولدان, ىزگى داستۇردەن اينى­ماي كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانى قۇرۋىنىڭ كوكەيكەستى سەبەبى دە وسى ەدى. تاريحتىڭ ولقىلىعى بۇتىندەلىپ, اقيقاتتىڭ اشىق اسپانى تۇرار بولسا, بولاشاق بىرتە-بىرتە ءوزى-اق جاسالادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 2020 جىلعى 24 قاراشاداعى جارلىعىنا سايكەس قۇرىلعان كوميسسيانىڭ اتقارعان جۇمىسى قازاقستان تاريحى ءۇشىن ماڭىزى وتە زور. ونىڭ سەبەبى – كوتەرگەن تاقىرىپتا, ورىندالعان جۇمىستا. كوميس­سيا ءوز جۇمىسىن اياقتاعانشا, ءۇش جىلدان استام ۋاقىت بويى قاجىماي-تالماي ەڭبەك ەتىپ, ءارحيۆتىڭ شاڭىن جۇتىپ, حح عاسىردىڭ 20-50 جىلدارىن قامتيتىن تاريحتىڭ كوپتەگەن كولەڭكەلى تۇسىن اشتى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزدى. ونى باياندى ەتۋ ءۇشىن ارنايى ورتالىق قۇرىلدى, كەشەندى جوسپارى جاسالدى.

ءوز كەزەگىمدە مەن دە اتالعان كوميس­سيا­نىڭ توراعاسى بولدىم. وسىنداي جاۋاپ­­تى جۇمىستى قولعا العان كوميسسيا, بىرىن­شىدەن, زەرتتەۋ-ىزدەۋ جانە جيناقتاۋ-تالداۋ جۇمىستارىنا باسا ءمان بەردى. ەكىنشىدەن, جۇمىستى ۇيلەستىرۋ ءۇشىن جوبالىق كەڭسە قۇرىلىپ, قۇرامىنا بەلگىلى عالىمدار, تانىمال زەرتتەۋشىلەر مەن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى كىردى. تاريحقا اسا ۇقىپتىلىقپەن, بيىك جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن ازا­ماتتاردىڭ ەسەلى ەڭبەگىن, جەمىستى جۇ­مىسىن كوردىم. زەرتتەپ تاپقان, قول جەت­كىزگەن ماتەريالدار مەن تاريحي قۇجات­تار­دى ىرىكتەپ-سۇرىپتاپ, بىرگە تالداپ, تالقىعا سالدىق. ناقتى تاقىرىپتارعا, كەزەڭدەرگە ءبولىپ قاراستىردىق. ۋاقىتتىڭ تەرەڭ قويناۋىندا قالعان قۇندى تاريحىمىز بىرتە-بىرتە جارقىراپ كورىنە باس­تادى.

كوميسسيا توراعاسى رەتىندە دايىن­داعان جازبالارىمدى ءبىر ىزگە سالىپ, جەكە كىتاپ ەتىپ شىعارۋدى قۇپ كور­دىم. بۇل – مەنىڭ تاريح الدىنداعى پەر­زەنتتىك جاۋاپكەرشىلىگىم. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە قول جەتكىزگەن ۇلان-عايىر دۇنيەدە قازاقتىڭ وتكەنى, قيلى تاعدىرى جاتىر. مەملەكەتتىك جانە ۆەدومستۆولىق ارحيۆتەن تابىلعان حالقىمىزعا قاتىستى ءاربىر قۇجات جۇرەكتى ەلجىرەتەدى. قازاق دەگەن جانسەبىل جۇرت­تىڭ ماڭدايىنا جازىلعان تاعدىر-تالايىنا كۇيىنەسىڭ. ساناڭدا جاتتالىپ, اي­نى­ماستاي بولىپ كورىنگەن اقيقاتتار كوز الدىڭدا وزگەرگەندە, اڭ-تاڭ بولاسىڭ. قانداي جۇيەنىڭ, نەندەي سۇمدىقتىڭ قول استىندا كىرىپتار بولعانىڭ ەسىڭە تۇسەدى.

ء«سوز تۇزەلدى, تىڭداۋشى, سەن دە تۇزەل» دەگەن اباي اتامىزدىڭ تاعىلىمىن بوي­تۇمار قىلار مەزگىل جەتتى. وسى ماقا­لا­نى جازىپ وتىرعاندا, ەسىمە قادىر مىرزا ءالى اعامىزدىڭ «تاريحپەن تىلدەسۋ» اتتى ولەڭى ورالدى.

«مەنىڭ بابام قاقتاعان قىر اپتابى,

كوشىپ-قونىپ, ۇرپاعى تۇراقتادى.

ءبىزدىڭ تاريح – بۇل دا ءبىر قالىڭ تاريح,

وقۋلىعى جۇپ-جۇقا بىراق-تاعى..».

اقىن ايتقانداي, ۇلت تاريحىن جۇيەلى, توم-توم ەتىپ جازۋ – بۇگىنگى بۋىننىڭ اسىل مىندەتى. ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ اتقارعان جۇمىسى وسى باعىتتاعى قوماقتى ءىستىڭ بىرەگەيى دەپ بىلەمىن. 

قىرىمبەك كوشەرباەۆ,

مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ساياساتتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى