كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
بۇل داۋلى ماسەلەگە نۇكتە قويۋ ماقساتىندا حالىقارالىق بەدەلدى ۇيىمداردان بولەك, ءبىرلى-جارىم جەكەلەگەن مەملەكەت باسشىلارى دا ءبىراز ارالاسىپ كوردى. ارااعايىندىق تانىتقاندار قوس كورشىنىڭ قول الىسىپ, بىتىمگە كەلۋىنە قانشا ارەكەتتەنسە دە, ناقتى ناتيجە شىقپاي كەلە جاتقانىنا شيرەك عاسىردان استى.
ەندى, مىنە, قازاقستان بيلىگى كەزەكتى بەيبىت كەلىسىم ۇدەرىستەرىن وتكىزۋگە ۇيىتقى بولىپ, الماتى الاڭىن ۇسىنىپ وتىر. قوس ەل سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ الماتىداعى كەلىسسوز ۇستەلىندە باس قوساتىنى جونىندە دۇيسەنبى كۇنى سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ رەسمي وكىلى ايبەك سمادياروۆ حابارلاعان بولاتىن. بۇل ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە ەڭ الدىمەن مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ سەپ بولعانىن ايتا كەتۋ كەرەك.
بيىل ناۋرىزدا باكۋگە بارعان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆپەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ, ەكىجاقتى كەزدەسۋ بارىسىندا تاراپتار ساۋدا-ەكونوميكالىق, كولىك-ترانزيتتىك, ەنەرگەتيكالىق, مادەني-گۋمانيتارلىق ىنتىماقتاستىق, سونداي-اق تسيفرلاندىرۋ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى جانە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى سالالارىنداعى ىقپالداستىق ماسەلەلەرىن تالقىلادى. ءبىر قاراعاندا, بۇل باسىمدىقتار تەك ەكى اراسىنداعى ستراتەگيالىق ىنتىماقتاستىق اياسىندا قولعا الىناتىن شارۋا بولعانىمەن, تۇپتەپ كەلگەندە ساۋدا-ەكونوميكالىق, كولىك-ترانزيتتىك, ەنەرگەتيكالىق باعىتتاردىڭ وڭىردەگى بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىققا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە تاۋەلدى بولاتىنى زاڭدىلىق.
ازەربايجان – ارمەنيا شەكاراسىنىڭ تۇيتكىلى باكۋدەگى كەزدەسۋدە ارنايى تالقىلانباسا دا, ءوز كەزەگىندە ازەربايجان پرەزيدەنتى يلحام اليەۆ مەملەكەتتىك ساپارمەن كەلگەنى ءۇشىن قاسىم-جومارت توقاەۆقا العىس ايتىپ, ترانسكاسپي كولىك ءدالىزىنىڭ ايماقتىق ىنتىماقتاستىق دەڭگەيىن انىقتايتىن ناقتى باعىت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سول ساپار قورىتىندىسىندا باق وكىلدەرىمەن بولعان كەزدەسۋدە ي.اليەۆ كورشى ەلدەرمەن جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتپاي, ترانزيتتىك ەلگە اينالۋ مۇمكىن ەمەستىگى جونىندە پىكىر بىلدىرگەن ەدى.
«بۇل رەتتە قازاقستان دا, ازەربايجان دا وڭىرلىك ىنتىماقتاستىققا, كورشىلەرمەن قارىم-قاتىناسىن نىعايتۋعا بەيىلدى ەكەنىن تانىتىپ وتىر. ءبىزدىڭ ارامىزدى تەك كاسپي تەڭىزى عانا ءبولىپ جاتىر. الايدا بۇگىندە ونىڭ ءوزى كەدەرگى ەمەس. كەرىسىنشە, كاسپي تەك ەلدەرىمىزدى عانا ەمەس, كوپتەگەن مەملەكەتتەردىڭ اراسىن جالعايتىن كوپىر سانالادى. سەبەبى ترانسكاسپي كولىك باعىتى ءوزىنىڭ الەۋەتىن تولىق اشۋعا كىرىستى», دەگەن يلحام اليەۆتىڭ سوزىنەن رەسمي باكۋدىڭ كورشى ەلدەرمەن تاتۋ-ءتاتتى تۇرۋعا مۇددەلى ەكەنىن اڭعارۋعا بولادى. ارينە ارمەنيانىڭ ترانسكاسپي كولىك باعىتىنا ازىرگە قاتىسى جوق بولسا دا, قوس ەلدىڭ تاۋلى قاراباق توڭىرەگىندەگى قارۋعا جۇگىنگەن قىرعيقاباق قاقتىعىسى شيەلەنىسە بەرسە, اتالعان كولىك باعىتىنان دا بەرەكە كەتۋى بەك مۇمكىن.
ال اراعا ايعا جۋىق ۋاقىت سالىپ 15 ءساۋىر كۇنى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ ارمەنياعا بارعان ساپارىندا ەل پرەمەر-ءمينيسترى نيكول پاشينياندى ارمەنيا مەن ازەربايجان اراسىنداعى قاتىناستى تەزىرەك رەتتەۋگە شاقىردى.
ەرەۆاندا وتكەن كەلىسسوزدەر بارىسىندا ق.توقاەۆ پەن ن.پاشينيان وڭتۇستىك كاۆكازدا تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسىن تالقىلادى. مەملەكەت باسشىسى ارمەنيا مەن ازەربايجاننىڭ بەيبىت كەلىسىم جاساۋ جونىندەگى قادامدارىن جوعارى باعالاپ, ەرەۆان مەن باكۋ اراسىندا تەزىرەك بەرىك ءارى ۇزاقمەرزىمدى بەيبىتشىلىك ورناعانى ماڭىزدى ەكەنىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. ال كەلىسسوزدەرگە قازاقستان ءوز الاڭىن ۇسىنۋعا دايىن ەكەنىن مالىمدەپ, ەلىمىز بۇل باعىتتاعى بارلىق ءىس-ارەكەتتى قولداۋعا ءازىر ەكەنىن دە ايتتى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بۇل ۇسىنىسىن قابىل العان پاشينيان ارمەنيا مەن ازەربايجان اراسىنداعى ۋاعدالاستىقتاردى ناقتى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋعا كەلىستى.
ەرەۆانداعى كەلىسسوزدەردىڭ قورىتىندىسى جونىندەگى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى ديالوگ ماسەلەسىنە تاعى دا توقتالدى: ء«بىز الداعى ۋاقىتتا دا بىرلەسە جۇمىس ىستەۋگە, بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ ۇدەرىسىنە بەلسەنە اتسالىسۋعا كەلىستىك. ارمەنيا مەن ازەربايجاننىڭ بەيبىتشىلىك شارتىن جاساۋعا ۇمتىلىسىن تولىق قۇپتايمىز. قۇرمەتتى پرەمەر-مينيستر مىرزا جاڭا عانا ايتقانداي, قازاقستان بارىنشا قولداۋ كورسەتىپ, ىزگى قىزمەتتەر ميسسياسىن قولعا الۋعا دايىن. ياعني ەكى ەل اراسىنداعى كەلىسسوزدەردى جۇرگىزۋ ءۇشىن ءوز الاڭىن ۇسىنادى», دەگەن پرەزيدەنت ەڭ باستى ماقساتىمىز – ءبىزدىڭ دوستاس ەلدەرىمىزدى جاقىنداستىرىپ, مىزعىماس تاتۋ كورشىلىككە, ايماقتاعى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتى دامۋعا جول اشۋ ەكەنىن نىقتاي ءتۇستى.
ازىرگە كەلىسسوزدىڭ قاي كۇنى, قانداي اۋقىمدا وتەتىنى جونىندە رەسمي اقپارات جوق. ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى بۇل باعىتتاعى جۇمىستار باستالىپ كەتكەنىن, بىراق ناقتى اقپارات كەيىنىرەك بەرىلەتىنىن مالىمدەدى. سەبەبى قازاقستان ءوز قالاسى مەن ونىڭ ديالوگ الاڭىن عانا ۇسىنىپ وتىر, ال كەلىسسوزدىڭ قاشان جانە قالاي وتەتىنى اتالعان ەكى ەلگە بايلانىستى. ەڭ باستىسى, قازاقستان قابىلداۋعا دايىن, بىراق قانداي دا ءبىر مۇددەنى كوزدەپ وتىرعان دەلدال ەمەس.
بۇل جونىندە ەلىمىزدىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ رەسمي وكىلى ايبەك سمادياروۆ اپتالىق بريفينگتە دە ايتىپ ءوتتى: ء«بىز ازەربايجان مەن ارمەنياداعى ارىپتەستەرىمىزبەن بايلانىستامىز. الداعى كەلىسسوزدەر تەك قانا ەكى تاراپ اراسىندا جۇرگىزىلەدى. استانانىڭ دەلدالدىعى تۋرالى ءسوز جوق ەكەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ءبىز تەك قانا «Good office» دەپ اتالاتىن ىزگى نيەت قىزمەتتەرىن كورسەتەمىز. وتەتىن كۇنى نەمەسە باسقا دا اقپارات قوسىمشا حابارلانادى», دەدى.
سونىمەن بىرگە ا.سمادياروۆ بۇل كەلىسسوزگە جۇمسالاتىن قاراجات ماسەلەسىنە توقتالدى: «بۇل سونداي اۋقىمدى ءىس-شارا ەمەس. قازاقستان قانداي دا ءبىر شىعىنداردى وتەۋى مۇمكىن, بىراق قوس تاراپ مامىلەگە كەلىپ جاتسا, ونىڭ پايداسى تۇتاس ايماققا سەپتىگىن تيگىزەدى», دەيدى ول.
بۇل رەتتە ءدال بىرلىك كۇنى – 1 مامىردا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ازەربايجان مەن ارمەنيا اراسىنداعى الماتىدا وتەتىن كەلىسسوزدەر ۇدەرىسىنە قاتىستى مالىمدەمەسىن دە اتاپ وتكەنىمىز ءجون. مەملەكەت باسشىسى مالىمدەمەسىندە بۇل ماڭىزدى ءىس-شارانىڭ الماتىدا ۇيىمداستىرىلۋىنىڭ رامىزدىك ءمانى بار ەكەنىنە توقتالدى. سەبەبى 1991 جىلى جەلتوقساندا قابىلدانعان الماتى دەكلاراتسياسى – تمد ەلدەرىنىڭ تاۋەلسىز دامۋىنا نەگىز بولعان جانە مەملەكەتارالىق شەكارانى انىقتاۋ قاعيدالارىن بەكىتىپ بەرگەن بىردەن-ءبىر تاريحي قۇجات.
الداعى بولاتىن الماتى كەلىسسوزى بۇگىندە اقش تاراپىنىڭ دا قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزىپ وتىر. ەستەرىڭىزگە سالا كەتسەك, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ مالىمدەمەسىنەن ءۇش كۇن بۇرىن ازەربايجان پرەزيدەنتى اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى ەنتوني بلينكەنمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ, اڭگىمە بارىسىندا بلينكەن ەكى ەل اراسىنداعى شەكارا سىزىعىن بەلگىلەۋ جۇمىستارىنىڭ باستالعانىن قۇپتايتىنىن جەتكىزگەن. سونداي-اق ول اقش تا ارمەنيا مەن ازەربايجان قارىم-قاتىناسىنىڭ تۇراقتالۋىنا, تۇيتكىلدەردىڭ بەيبىت شەشىلۋىنە بارىنشا قولداۋ بىلدىرۋگە دايىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
ال ي.اليەۆ بلينكەنگە ازەربايجان بەيبىتشىلىك كۇن ءتارتىبىن العا جىلجىتۋ ءۇشىن باكۋ بارىنشا كۇش سالاتىنىن, وعان ساياسي الەۋەتى مەن كۇش-جىگەرىنىڭ جەتەتىنىن ءمالىم ەتتى.
ارمەنيا تاراپى دا بۇل ىسكە مۇددەلىلىك تانىتىپ جاتقانىن ەشكىم جوققا شىعارا المايدى. ءبىز بىرلىك كۇنىن اتاپ ءوتىپ جاتقاندا ارمەنيالىق ءبىر توپ دەپۋتات كەلىسسوز ماسەلەسى بويىنشا مۇحيتتىڭ ارعى بەتىنە بارىپ, اقش كونگرەسىنىڭ ارمەنيا ماسەلەسى جونىندەگى كوميسسياسىنىڭ تەڭ توراعالارى فرەنك پاللونەمەن جانە دجيم كوستامەن كەزدەسىپ, كەڭەسىپ قايتتى. بۇل جونىندە ارمەنيا پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتى ايك كوندجوريان ءوزىنىڭ Facebook-تەگى پاراقشاسىندا كوپشىلىكپەن ءبولىستى. «كونگرەسسمەندەردى ارمەنيا-ازەربايجان بەيبىتشىلىك كۇن ءتارتىبى مەن ايماقتىق دامۋ ماسەلەلەرى قىزىقتىرىپ وتىر. اقش-تىڭ, ارمەنيانىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىنا قولۇشىن سوزۋى ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى ەكەنىن جەتكىزدىك», دەدى دەپۋتات الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازباسىندا.
وتكەنگە كوز جۇگىرتسەك, ەكى ەل اراسىنداعى جەر داۋىنا كەيبىر ەلدەر سىرتتان ارااعايىندىق جاساپ, ارالاسقانىمەن ماردىمدى ناتيجە شىعارا الماي كەلە جاتقانىنا وتىز جىلدان اسىپ بارا جاتىر. بۇل جولى باكۋ مەن ەرەۆان ەشكىمدى ارالاستىرماي شەشىمدى وزدەرى شىعارماق. دەمىن ىشكە تارتىپ, ديالوگتىڭ قالاي وربيتىنىنە قىزىعۋشىلىق ءبىلدىرىپ وتىرعان ەلدەردىڭ ءبارى وسى جولى الماتى الاڭىندا نۇكتە قويىلار دەپ ۇمىتتەنىپ وتىر.
ءبىز بۇل ۇدەرىستىڭ بارىسىنان ەلىمىزدىڭ ديپلوماتيالىق قادامىنىڭ ناتيجەلىلىگىن بايقادىق. قوس ەلمەن دە بايلانىسىمىز, ستراتەگيالىق سەرىكتەستىگىمىز جوعارى دەڭگەيدە ورنىققان. بولاشاققا باعدارلانعان ورتاق جوبالار دا از ەمەس. سوندىقتان كاۆكازداعى بەيبىت تە بەرەكەلى ءومىردىڭ ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن ستراتەگيالىق ماڭىزى بار. ەڭ باستىسى, ءبىزدىڭ ديپلوماتيالىق قادامدارىمىز كاۆكازداعى تىنىشتىق ايماقتىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن دە اۋاداي قاجەت ەكەنىنە ەكى ەل باسشىلارىنىڭ كوزدەرىن جەتكىزىپ, كەلىسسوز ۇستەلىنە وتىرۋعا كوندىرە الدى.
