قول كۇشى مەن اقىل توعىسسا, وق ءمۇلت كەتپەيدى

– قايىرلى كۇن, باتمۋنكە مىرزا, ءسىز بەن ءبىزدىڭ اتالارىمىزدا ورتاق دۇنيە كوپ. سونىڭ ءبىرى – جاۋىنگەرلىك ونەرى مەن مەرگەندىك قابىلەتى. وسى ورايدا ءسىز كوشپەلىلەر قارۋى – ساداقتىڭ تاريحىنا قاتىستى نە ايتاسىز؟

 – ەرتە داۋىردە ادامدار تاس قۇرال­داردى پايدالانىپ اڭ اۋلا­عانىن تاريحتان بىلەمىز. ونى تاس ءداۋىرى دەپ اتاپ ءجۇرمىز. سول تۇستا ارقيلى جاعدايعا بايلانىستى ادامداردىڭ اڭعا لاقتىرعان تاسى جەتپەيتىن ساتتەر كوپ بولعانى انىق. ءسويتىپ, تاستىڭ ورنىنا ساداق پايدالانعان. ول ءۇشىن كادىمگى تابيعي تالدى قيىپ الىپ, ەكى باسىن ءيىپ باۋ تاعىپ, اعاشتان جاساعان وعىنىڭ ۇشىنا تاس-جەبە بايلاپ اتاتىن بولعان. زەرتتەۋشى ماماندار بۇدان 2000 جىل بۇرىن ادامدار پايدالانعان اتالعان قارۋدى «قاپcاعاي» ساداق دەپ اتاپ ءجۇر. ەرتەدەگى جارتاس سۋرەتتەرىندە بەينەلەنگەن ساداق ءتۇرى وسى. ءبىر قىزىعى, بۇل ساداقتىڭ قاراپايىم نۇسقاسى كۇنى بۇگىن ۇرانحاي تۋعاندار اراسىندا ساقتالعان.

ۋاقىت وتە كەلە ەۋرازيالىق دالا تۇرعىندارى بىردەن-ءبىر قولايلى اتىس قارۋى ساداقتى جەتىلدىردى. وسىنداعى جەتىلگەن ساداق ءتۇرىن قازىرگى زەرتتەۋشىلەر «عۇن ساداعى» دەپ اتاپ ءجۇر. بۇل ساداقتىڭ ەرەكشەلىگى – بۇرىنعى اعاش ساداققا مۇيىزدەن استار جاپسىرىپ, جون تارتەسىن تارامىس­پەن قاپتاعان. عىلىمدا «كۇردەلى قۇراما ساداق» دەپ اتالىپ ءجۇر. وسى ساداق كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەشقانداي وزگەرىسسىز قولدانىلىپ كەلەدى.

 ساداق وزگەرگەن جاعدايدا ونىڭ وعى مەن جەبەسى دە وزگەرەرى حاق. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, العاشقى تاس داۋىرىندە ادامدار ساداق وعىنا تاستان نەمەسە قاتتى ءمۇيىز-سۇيەكتەن جاسالعان جەبەلەر ءتۇرىن قولدانىپ كەلسە, قولا جانە تەمىر داۋىرىندە جەبەنىڭ ءتۇرى دە, فورماسى دا وزگەرىپ, قولا-تەمىر جەبەلەر جاساۋدى ۇيرەندى. وسى كەزدەن باستاپ وقتىڭ ۇشۋ قارقىنىن جەدەلدەتۋ جانە ۇشۋ تراەك­تورياسىن تۇراقتاندىرۋ ماق­ساتىندا ارتقى بولىگىنە قا­ۋىر­­­سىن قانات قوندىرۋدى ويلاپ تاپتى.

سونداي-اق كونە جازبالاردا اڭ اتاتىن ساداق, سوعىستا قولدانا­تىن ساداق جانە توي-دۋمان سياق­تى سالتاناتتى جاعدايدا سايىس ويىن­^­دارى كەزىندە قولداناتىن ساداقتىڭ تۇرلەرى بولعانى تۋرالى دەرەك بار. سوعان قاراعاندا ەجەلگى كوشپەلىلەر ءبىر عانا ساداق ءتۇرىن قولدانباعانى انىق. ساداق وزگەرگەن سايىن ونىڭ جاسالۋ ءتاسىلى مەن اتۋ قۇرالى رەتىندەگى تيىمدىلىگى ارتىپ وتىرارى حاق.

مىسالى, شىڭعىس قاعان جاساقتارى ساداقتىڭ ءۇش ءتۇرىن: قاپ­ساعاي ساداق, كۇردەلى قۇراما ساداق جانە سۇقسىز جەڭىل سا­داق قول­دانعانى تۋرالى دەرەك­ بار. جالپى, قازىرگى تاڭدا ارحەو­لو­گيالىق قازبالاردان تابىلىپ جاتقان ەجەلگى ساداقتاردىڭ ەرەك­شە­لىگى – سۇعى ۇزىن, ءيىنى قىسقالاۋ بولىپ كەلسە, كوشپەلىلەر ءحىى–حىىى عا­سىردان باستاپ سۇعى قىسقا, ءيىنى دوعال ساداقتى كوپ پايدالانعانى اڭعارىلادى.

– كۇردەلى قۇراما ساداق ­تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟

– بۇل – الەمگە ەڭ كوپ تاراعان ساداق ءتۇرى. ساداقتىڭ كۇردەلى قۇ­راما بولاتىن سەبەبى: ساداقتىڭ وزەگى اعاش, استارى ءمۇيىز, جون تارتەسىنە تارامىس جەلىمدە­لىپ جاسالاتىندىقتان وسىلاي اتالعان. كەيبىر جازبا دە­رەكتەردە ء«مۇيىز استارلى, تارامىس قاپتامالى ساداق» دەپ تە اتاپ­ ءجۇر. مۇنداي ساداق ات ۇستىندە وتىرىپ, قوزعالىستاعى نىساندى اتۋعا قولايلى. ونىڭ سىرتىندا سۇعى ۇزىن, ءيىنى قىسقا بولعاندىقتان, مەرگەن ارتىنا بۇرىلىپ نەمەسە ەكى قاپتالىنا كەزەك-كەزەك اۋدارىلىپ مانەۆر جاساپ اتۋعا قولايلى.

مىسالى, ەرتەدەگى كوشپەلى­لەر تۇرمىسىندا «كۇزگى قومىر­عان» دەگەن بولعان. بۇنى قازىر­گى تىلمەن ايتقاندا, «قىسقا دايىن­دىق» دەسەك دۇرىس. ياعني كوشپەلى حالىق دالانىڭ قوڭىر اڭى: اقبوكەن, مارال, قاراقۇيرىق, ت.ب. جانۋار­لاردى شەڭبەرلى قورشاۋ جاساۋ ارقىلى اۋلاپ, ەتىن سۇرلەپ, كەلەسى جازدا بولاتىن جورىق اسىن ازىرلەيتىن ءداستۇر بولعان. بۇل تۇستا دالانىڭ قوڭىر اڭى ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە جىرتىلىپ-ايىرىلىپ جاتقان. وسىلاردى اۋلاۋ بارىسىندا مەر­گەن جاۋىنگەرلەر اۋەلى وسى قۇراما ساداقتى پايدالانىپ, سوعىس ماشىعىن جەتىلدىرەتىن بولسا, ەكىنشى تاراپتان جوعارىدا ايتقانىمىزداي, جورىق اسىن دايىنداعان.

– ءوزىڭىز قاي جىلدان بەرى سا­داق جاساۋ­مەن اينالىسىپ ءجۇرسىز؟

 – مەن 1965 جىلدان باس­تاپ ساداق جاساۋمەن اينالىسىپ كەلەمىن. وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى قازىرگى ۇلانباتىر قالاسىنداعى پەدا­گو­گيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتە ستۋدەنت كەزىم. ۇلتتىق سپورت تۇرلەرى­نەن جالپىحالىقتىق سپارتاكيادا وتەتىن بولىپ, وسىعان ينستيتۋت­ارالىق ىرىكتەۋ ءوتتى. مەن ءداستۇرلى ساداق اتۋ تۇرىنەن سىننان ءوتىپ, سپارتاكياداعا قاتىستىم. مىنە, سودان بەرى ساداق قولىمنان تۇسكەن جوق.

موڭعوليادا مەنەن بۇرىن ساداق جاسايتىن ەكى-اق ادام بولدى. ءبىرى اڭشىلار قوعامىنداعى ءداستۇرلى اڭ اڭلاۋ ءتاسىلىن جاڭ­عىرتۋشى پۇربە دەگەن اعاي, ەكىنشىسى گەنىنبابا دەگەن شەبەر. وسىلاردىڭ ءىزىن جالعاپ ءۇشىنشى بولىپ مەن شىقتىم. سوڭعى ون جىلدا ساداق جاساۋشىلار سانى كۇرت قاۋلاپ كەتتى. بۇل – جاقسىلىق. ويتكەنى ساداق جاساۋ ارقىلى اتا-بابالارىمىزدىڭ ءداستۇرلى ­گە­نەولوگيالىق ساناسىن جاڭعىر­تا الامىز.

سونىمەن قاتار ساداق اتۋمەن اينالىساتىن ادامدار قاتارى دا ارتتى. ايتالىق, 1967–1968 جىلدارى ساداق اتۋدان رەسپۋبليكا­لىق چەمپيوناتقا ءارى كەتسە 60-قا جۋىق مەرگەن قاتىساتىن ەدىك. قازىر مەملەكەتتىك چەمپيوناتقا ايماقتار ءىشىنارا ىرىكتەۋ وتكىزىپ, سودان سىنالعان مەرگەندەردى الىپ كەلگەننىڭ وزىندە 500-دەن استام ادام قاتىسىپ ءجۇر. جالپىلاي ايتار بولسام, ءدال قازىر 2 مىڭداي ادام ءداستۇرلى ساداق اتۋمەن تۇراقتى اينالىسادى. بۇل – وتە ۇلكەن جەتىستىك. سوندىقتان ءوز باسىم الداعى ۋاقىتتا ءداستۇرلى ساداق جاساۋ ءتاسىلىن جاستارعا ۇيرەتىپ, شەبەرلىك ءدارىسىن وتكىزۋ جوسپارىم بار.

– ساداقتىڭ قانداي تۇرلەرىن جاسايسىز؟

– بارلىق ءتۇرىن جاسايمىن. اسىرەسە قارۋ-جاراق ماماندارى تاراپىنان ء«مۇيىز استارلى, تارامىس قاپتامالى» دەگەن اتپەن بەلگىلى ەجەلگى عۇندار داۋىرىنەن كەلە جاتقان ساداق ءتۇرىن عۇن قورعاندارىنا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبا كەزىندە تابىلعان ساداقتاردىڭ قۇرىلىمى مەن ولشەمىنە قاراپ جاڭعىرتىپ, ونى زاماناۋي تۇرلەندىرىپ جاسايمىن. عۇن ساداعىنىڭ نەگىزگى سيپاتى: اعاش وزەكتى, ءمۇيىز استارلى (با­ۋىرلى), تارامىس (سىرتقى جونى) تارتەلى بولىپ كەلەدى دە, ادىرنا, سۇعى, جالپى كورپۋسى, تۇتقاسى, توبىرشىعى, ادىرنا اشاسى دەگەن نەگىزگى بەس بولىكتەن قۇرالادى. عۇن ساداعىنا ايرىقشا ءمان بەرىلۋدىڭ سەبەبى – ءدال قازىرگى مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى بارلىق مەرەكەلىك ۇلكەن سايىستاردا وسى عۇن ستيلىندەگى ساداقپەن عانا اتتىرادى. ونىڭ بەر جاعىندا, قازىرگى جاعدايدا كۇرت دامىپ كەلە جاتقان ات ۇستىندە ساداق اتۋشىلار دا وسى عۇن ساداعىن ءسال وزگەرتىپ پايدالانادى. كوبىنەسە وسى ساداقتى جاڭعىرتىپ جاساپ ءجۇرمىن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, مەن جاڭعىرتقان عۇن ساداعىنىڭ وسىدان ەكى مىڭ جىل بۇرىنعى ساداقتان ەشقانداي ايىرماسى جوق.

سوڭعى جىلدارى جارتىلاي ءمۇيىز استارلى وقۋ ساداعى دەگەن شىعىپ ءجۇر. بۇل ساداق جاس­وسپىرىمدەر ءۇشىن وتە قولايلى. ايەلدىڭ ساداعى ەر ادامداردىكىنە قاراعاندا جۇمساق ءارى تارتۋ كۇشى تومەندەۋ. تاپسىرىس بولسا, بۇنى دا جاسايمىن. سون­داي-اق ساداقتىڭ قىسقى جانە جازدا اتاتىن ءتۇرى بار. بۇل جاسالۋىنا بايلانىستى. قىستا سۋىقتا كۇردەلى ساداقتىڭ ءمۇيىز بەن تارامىسى قاتىپ, ءيىنى قاتايىپ قالاتىندىقتان, وزگەشە ماتەريال قولدانىپ ءجۇرمىن.

جالپى, كوشپەلىلەر ساداعى­نىڭ ءيىنى جۇمساق ءارى سەرىپپەلى بولادى. ال ات ۇستىندە شاۋىپ كەلە جاتىپ اتاتىن ساداقتىڭ سۇعى ۇزىن بولادى دا, ءيىنى قىسقا جاسالادى. ياعني قوزعالىس كەزىندە اتۋعا, وقتاۋعا قولايلى دەگەن ءسوز.

– كۇردەلى ساداق قالاي جاسالادى؟

– كۇردەلى ساداق جاساۋعا 12-13 ءتۇرلى ماتەريال قاجەت. سو­نىڭ نەگىزگىلەرى – اعاش, ءمۇيىز, تارامىس, جەلىم, تەرى, بوياۋ, تاس­پا, قايىس, ادىرنا ورەتىن ءجىپ, ت.ب. ساداقتى كوپ جاعدايدا قايىڭ اعا­­شىنان جاسايدى. قايىڭنىڭ ءتۇرى كوپ. سونىڭ ىشىندە ساداق جاساۋعا جارامدىسى – ءوزىمىزدىڭ جەردىڭ قايىڭى. ءسىبىردىڭ اق قايىڭدارى – جۇمساق ءارى تابيعي تىعىزدىعى ناشار. بۇل قايىڭنان وق جانە ۇشتىق جاساۋعا بولادى. وق جاسايتىن قايىڭنىڭ جىگى تىعىز ءارى تالى ۇزىن بولعانى وڭدى. ال وقتىڭ ۇشتىعى مەن جەبەسى ەكەۋى ەكى ءتۇرلى. جەبە دەپ قاتتى سۇيەك نەمەسە قولا, تەمىردەن جاسالىپ, وقتىڭ باسىنا قوندىرىلعان زاتتى ايتادى. جەبەنىڭ ءتۇرى كوپ. ال ۇشتىق دەگەنىمىز – وقتىڭ باسىنا اعاشتان جاساپ ورناتىلعان بۇيىم. بۇنى «دوعال وق» دەپ تە اتايدى. ادامدار ەرتەدە اتقان اڭنىڭ تەرىسىن زاقىمداپ الماس ءۇشىن ولتىرمەي تالدىرىپ تۇسىرەتىن اعاش ۇشتىقتى دوعال وق قولدانعان. ءارى وقتىڭ كۇشىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ۇشتىقتىڭ نىساناعا تيەتىن دالدىگىنە قاتتى ءمۇيىز جاپسىراتىن بولعان.

ساداقتىڭ ساپالى جاسالۋى تارتەگە قوندىرىلعان تارامىس­قا بايلانىستى. وعان ءىلبىس, بۇعى, بۇلان, تاۋ ەشكى سياقتى دالا جانۋار­لارىمەن قاتار, ءىرى قارا مالدىڭ ارقاسىنىڭ ۇزىن تارامىسى جارامدى دەپ ەسەپ­تەلەدى. ويتكەنى ساداقتىڭ يىل­گىش­تىگى جانە سەرپىمدى بولۋى تارامىستىڭ قانشالىقتى دۇرىس شاپتالعانىنا بايلانىستى. اۋەلى تارامىستى سۋعا سالىپ جۇم­سارتادى, ودان كەيىن جاس بالا­نىڭ شاشىن تاراعانداي تاراپ, قىلشىق سياقتى ءبىر-بىرلەپ تالدايدى. ودان كەيىن ارنايى دايىندالعان ايران سياقتى قويۋ جەلىمگە باتىرىپ, جەلىم سىڭ­گەن سوڭ, ونى اپارىپ ساداقتىڭ تارتەسىنە (جونىنا) جاپسىرادى. مۇنداي ساداقتىڭ وعى 500 مەتر قاشىقتىققا جايىمەن جەتەدى. بىراق قازىرگى تاڭدا اۋەسقوي جاس­تار كۇردەلى ساداقپەن 380–400 مەتر­­گە دەيىن وق وزدىرىپ ءجۇر.

ودان كەيىن ءمان بەرەتىن دۇنيە – ساداقتىڭ ادىرناسى. بۇنى ەرتە كەزدە جان-جانۋاردىڭ تەرىسىنەن تاسپالاپ ءتىلىپ نەمەسە بەرىك ماتا-ءجىپتى ءورىپ جاسايتىن بولعان. ادىر­نانى ءورۋدىڭ ءوزى – ۇلكەن شەبەر­­لىكتى قاجەت ەتەتىن وتە نازىك ونەر. قازىرگى تاڭدا قىتاي جانە ماجارلىقتار وندىرگەن جىڭىش­كە ءجىپتى ءورىپ جاساپ ءجۇرمىز. ساداق­تىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىس­تى ءبىر ادىرنا ءورۋ ءۇشىن 9–11 تال ءجىپ كەتەدى. بۇل ءجىپتىڭ بەرىكتىگى سونشالىق قىلداي بولىپ تۇرعان ءبىر تالىنىڭ ءوزى 10 كگ سالماقتى ءۇزىلىپ كەتپەي كوتەرە الادى.

اعاش پەن ءمۇيىز تولىق ەشقان­داي داقسىز بەرىك قابىسۋ ءۇشىن ءبىر اي كەرەك. ال ساداقتىڭ سىرتقى تارتەسىنە جەلىمدەلگەن تارامىس تولىق كەۋىپ, وزەك اعاشپەن بىرىگۋ ءۇشىن ءبىر جىل ۋاقىت كەتەدى.

ساداق جاساۋدىڭ باستى قيىن­دىعى – كەپتىرۋ كەزەڭى. بۇعان كوپ ۋاقىت كەتەدى ءارى دۇرىس كەبۋى كەرەك. ونىڭ بەر جاعىندا ۇيات دەگەن بار. ساتقان ساداعىڭ 2–3 جىلعا جەتپەي سىنىپ جاتسا, ماسقارا عوي. مىقتى ساداقتى مەرگەندەر قىسى-جازى مال قايىراتىن «قوي تورى سياقتى» بەرىك دەيدى.

سوڭعى كەزدەرى وسى قۇراما ساداققا ادىرنانى تارتقان كەزدە ءجىپ اۋىتقىپ كەتپەس ءۇشىن قاتتى اعاش نەمەسە سۇيەكتەن جاسالعان توبىرشىقتىڭ قاسىنا ەكى ايىر اشاماي ورناتىپ ءجۇر.

ەڭ باستى ماسەلە, جاسالعان ساداق پەن ونى تارتاتىن يەسىنىڭ قۋاتىن سايكەستەندىرۋ دەگەن بار. ونى رەتتەۋدىڭ جولى – قۇيىس­قان قالاي ورناتىلادى, سوعان بايلانىستى. قۇيىسقان دەپ وزەك اعاش پەن سۇعىننىڭ تۇيىسكەن جەرىن ايتادى. قۋاتتى ساداق جاساۋ ءۇشىن اعاشىن قالىڭ ەتىپ الادى. سا­داقتىڭ يىلگىشتىگىن قامتاماسىز ەتۋ­دىڭ ءتاسىلى تۇتقاعا قوسىمشا قىس­تىرىلعان سىناعا (مۇرىندىق) بايلانىستى.

كەلەسى كەزەكتە قۋاتتى ساداق جاساۋ ءۇشىن جەلىمدەلگەن تارامىس­تى 3–5 قاباتتاپ قالىڭداتادى. سوڭىندا سىرتىن ۇزىن تارامىس­پەن وڭدەيدى. قىسقاسى, قۋاتتى ساداق جاساۋدىڭ ءتاسىلى – اعاشى, ءمۇيىزى, تارامىسىن قالىڭداتۋ. سول سياقتى قۋاتى ازداۋ جۇم­ساق جاساۋ ءۇشىن ساداقتىڭ قۇرا­مىن­داعى اعاش, ءمۇيىز, تارامىس­تى جۇقالايدى. وسى ءۇش زاتتىڭ مولشەرىنە بايلانىستى 20, 15, 10 كگ ساداق دەپ ولشەيدى.

تولىق جاسالىپ بولعان ساداق­تىڭ سىرتىن جۇقا بىلعارى نەمەسە تەرىمەن, ودان قالدى كوكتەمدە سىپىرىپ الىپ, كولەڭكە جەردە كەپتىرگەن قايىڭنىڭ قابىعى­مەن قاپتايتىن بولعان. ءتىپتى قىتاي­لار ساداقتىڭ سىرتىن جىلاننىڭ تەرىسىمەن دە قاپتايدى ەكەن. 1950 جىلدارى موڭعوليا ساداق اتۋدى ۇلتتىق سپورت دەڭ­گەيىندە دامىتۋ ءۇشىن قحر-دان 1500 ساداق الدىردى. سونىڭ ءبارىنىڭ سىرتى جىلان تەرىسىمەن قاپتالعانىن كوردىم. سونىڭ بىرەۋى مەندە ءالى ساقتاۋلى.

– دەمەك قۇراما ساداق جاساۋ ءۇشىن ەڭ قاجەت زات جەلىم ەكەن. ونى ازىرلەۋدىڭ جولى قانداي؟

– ەرتەدە كوشپەلىلەر جەلىمدى سيىردىڭ ۇيتىلگەن سيراق نەمەسە تاڭداي تەرىسىن ءۇش كۇن, ءۇش ءتۇن توقتاماي 72 ساعات جۇمساق قايناتۋ ارقىلى جاسايتىن بول­عان. وسىلاي ءۇش تاۋلىك قايناعان تەرى قويۋلانىپ, قاپ-قارا قاتتى جەلىمگە اينالادى. ودان كەيىن وسى جەلىمگە اينالعان زاتتى تۇيگىشتەپ, ۇساقتالعان سوڭ, ىدىس­قا سالىپ سۇيىلتىپ, جەلىمگە اينالعانعا دەيىن تاعى قايناتادى. وسىلاي جەلىم دايىن بولعان سوڭ, ساداقتىڭ جونىنا تارامىس شاپتاپ, ونى جەلىممەن بەكىتەتىن بولعان. بۇل جەلىمدەلگەن تارامىس تولىق كەپكەنگە دەيىن ءبىر جىل ۋاقىت كەتەدى. ساداق ساپالى بولۋى ءۇشىن مەرگەندەر ءبىر جىلعا دەيىن قاتتى قايىرىمعا سالمايدى. كوپ بولسا ايىنا 5–6 وقتان ارتىق اتپايدى. وسىلاي تاعى ءبىر جىل شىنىقتىرادى. قىسقاسى, تارامىس تولىق بەكۋ ءۇشىن ەكى جىل كۇتۋ كەرەك. ءۇشىنشى جىلدان باستاپ قالاعانىنشا اتا بەرەدى. وسىن­داي ادىسپەن جاسالعان ساداقتى 30 جىلعا دەيىن ۇستاۋعا بولادى. ساداق جۇيرىك ات سياقتى باپتاپ, كۇتىپ ۇستاۋدى قاجەتسىنەدى.

– ساداقتىڭ وعىن قالاي جاسايدى؟

– ساداق وعىن قاتتى تالدان, شاما كەلسە قايىڭنان جاساعان دۇرىس. اۋەلى قيىپ العان قايىڭ­نىڭ شىرىنىن سورعىتىپ جانە شايىرىنان ارىلتۋ كەرەك. ول ءۇشىن قايىڭدى اعىندى سۋعا 3–4 كۇن تاستاپ قويادى. ودان كەيىن كولەڭكە جەرگە كەپتىرەدى. تولىق كەپكەن سوڭ, ۇزىن تىلىگىنەن ساداق, قىسقا تىلىگىنەن وق جاسايدى.

وقتى ىستىقپەن كۇيدىرىپ تۇزەيدى. ىستىق وتكەن اعاش ءجىبيدى. ونى كوزبەن باقىلاپ وتىرىپ, قولمەن ءيىپ ءتۇپ-ءتۇزۋ قىلادى. ودان كەيىن وق جاقسى ۇشۋى ءۇشىن وقتىڭ كىرىسكە (كەزگە) وقتالاتىن بولىگىنە قاراقۇس, تازقارا, بۇركىت, ت.ب. ءىرى قۇستاردىڭ قاۋىرسىنىن پايدالانىپ قانات ورناتادى.

– جىلىنا قانشا ساداق جاسايسىز, ولاردى ساتاسىز با؟

– ەكى جىلدا ءارتۇرلى ستيلدە 100-گە تارتا ساداق جاسايمىن. ساداق بولسا, الاتىن ادام تابىلادى. قازىرگى تاڭدا مەنىڭ قولىمنان شىققان ساداق الەمنىڭ 70-تەن استام ەلىنە تارادى. ولاردىڭ مەنەن ساداق الاتىن سەبەبى, مەن ەرتە ءداۋىردىڭ ساداعىن جاڭعىرتىپ جاسايتىن بولعاندىقتان, ولار دا ەرتە ءداۋىردىڭ ساداعىمەن اتىپ كورۋگە قۇمار. مىسالى, 2006 جىلى شىڭعىس قاعاننىڭ 800 جىلدىق تورقالى تويىن اتاپ ءوتۋ ءۇشىن بۋريات رەسپۋبليكاسى مەنىڭ ءبىر جىل بويى جاساعان ساداقتارىمدى تۇگەل ساتىپ الىپ كەتتى.

وتكەن جىلى ىشكى موڭعول ەلى شاقىردى. سولارعا بارىپ ساداق جاساۋدىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتىپ قايتتىم. بۇرىنعىلاردان قال­عان ءسوز بار: «ادىرنانى تارت­قان قولدىڭ كۇشى مەن اتقان ادامنىڭ اقىلى توعىسقاندا وق ءمۇلت كەتپەيدى» دەگەن. وسىنى تاپسىرلەپ ايتار بولساق, ساداق ادامدى باي­سالدىلىققا باۋليدى, مەرگەندىكتى مەڭگەرگەن ادامنىڭ ويلاۋ جۇيەسى, قىرا­عىلىعى باسقالاردان وق بويى وزىق بولادى. ەڭ باستىسى, مەرگەن دۇرىس اتۋدى ۇيرەنگەنى ءجون. ودان كەيىن بارىپ وزىنە ساي ساداعىن تاڭداپ الىپ, سوعان ۇيلەسكەنى دۇرىس. ەسكى كوزدەر بىزگە ساداق اتۋدىڭ كونە ءداستۇرىن ساقتاڭدار دەگەندى كوپ ايتاتىن. وسىنى مەن قازىر جاستارعا ايتىپ ءجۇرمىن.

اڭگىمەلەسكەن –

بەكەن قايرات ۇلى,

«Egemen Qazaqstan»