ءساۋىردىڭ ورتان بەلىنەن اسا, اياعىنا جەتپەي, قازاق دالاسى قۇبىلىپ شىعا كەلەدى. وسى ايدىڭ العاشقى جارتىسىندا كۇن قىزا تۇسەدى دە, دالا كوكتەپ, جەر گۇلدەپ كەتكەنىمەن, ورتا تۇسىنان ويسىراي كۇن الداپ سوعادى, سۇراپىل نە ىزعىرىق تۇرادى. بىلايشا ايتقاندا, «اكەڭدى تانىتىپ» جىبەرەدى. بىلتىر ۇدايى ءبىر اپتا سۇراپىل بوران سوعىپ, مال-جاندى قىرىپ كەتە جازداعانى استانالىقتاردىڭ ەسىندە شىعار. بيىل ايتەۋىر قارا سۋىق, ىزعىرىقپەن عانا ءوتىپ جاتىر. شاماسى بەسقوناق, نە وتامالى دەگەن امالدار وسىلار بولسا كەرەك. بۇدان كەيىن مامىردىڭ باسىندا قازاق دالاسىنىڭ قۇتى توبىلعى گۇلدەيدى. توبىلعىجارعان تۋادى. قازىرگى قازاق كەرەك قىلماعانىمەن, بۇل دا – بىتپەيتىن اڭگىمە.
جاپونداردا ناۋرىز ايىندا ساكۋرا گۇلدەسە, ءبىزدىڭ قازاق جازيراسىندا ءبۇر اتاتىن توبىلعى ودان ارتىق بولماسا, كەم ەمەس. جاپوندار تاۋ قىراتتارىندا ساكۋرا گۇلدەگەن ۋاقىتتى ۇلتتىق مەرەكەگە اينالدىرعان. سەبەبى ساكۋرا – جاپون ارالدارىنىڭ سيمۆولدىق ەرەكشەلىگى. ءبىزدىڭ توبىلعى دا سونداي. تەك قازاق دالاسىنا ءتان ايرىقشا وسىمدىك بۇتا. قازاقتا توبىلعىجارعان دەگەن ماۋسىم اتى كادىمگىدەي. ءبىر دەرەكتەردە توبىلعىجارعان امال اتى دەلىنەدى. ءبىزدىڭ جاقتا توبىلعىنىڭ گۇلدەگەنىن ايتادى. ايتەۋىر ەرتەدەن بەرى اتاۋسىز قالماعان. بىراق قازىرگى قازاق ۇمىتقان.
ءسىز توبىلعىنىڭ گۇلدەگەنىن كوردىڭىز بە؟ جاپونداردىڭ ساكۋراسى ونىڭ قاسىندا ءادىرام قالادى. توبىلعى تۋرالى ەستىسەڭىز دە, كورسەڭىز دە, ءدال گۇلدەگەن شاعىندا قىزىقتاپ, تاماشالاپ, ىق جاعىنان جۇپارىنا ەلتىمەگەن بولارسىز. شىنىمەن بارعان بولساڭىز, راقات سەزىمىن كەشەرىڭىز انىق. ول ءۇشىن مامىردىڭ ورتاسىندا قۇرالايدىڭ سالقىنى ۇرماي دالاعا شىعىپ, سەرۋەندەپ كورىڭىز. بۇل ۋاقىتتا الەمدەگى باسقا سۇمدىقتىڭ ءبارىن بىلەتىن كەيبىر قازاق وقىمىستىلارى جاپون ارالدارىندا گۇلدەيتىن ساكۋرانى ەسكە الىپ وتىرادى. ال ءبىزدىڭ توبىلعىجارعان شە؟ ونىڭ قىزىعى دا, قۋانىشى دا, مۇڭى مەن سىرى دا, ءتىپتى فيلوسوفياسى دا ساكۋرادان مىڭ ەسە ارتىق قوي. ءبىر اپتا, اسسا ەكى اپتا عانا ءبۇر اتادى دا, توبىلعىنىڭ گ ۇلى مامىر سوڭىندا ۇشىپ جوعالادى. ءومىردىڭ وتپەلى بايانسىزدىعىن, باسىڭداعى كۇيدىڭ كوپ تۇرماسىن بىلدىرەدى مۇنىسى. ال توپىراقتان تامىر تارتقان اعاشىنىڭ ايتارى ودان دا زور. «قانشاما گۇل مەن جاپىراق, جاس بۇتالاردىڭ وركەن جايۋى ءۇشىن جانىمدى توسەپ تۇرمىن», دەيدى. «توبىلعى ساپتى قامشى الىپ, تۇمار مويىن ات ءمىنىپ, قونىس قاراعان» (اقتامبەردى جىراۋ) قازاق قاشان وزىنە قايتادى؟ اقتامبەردى جىراۋدان ارىدە ەرتەگى-ميفتەردە كەزدەسەتىن توبىلعى ساپتى قامشى تۋرالى تامسىلدەردى تاراتىپ ايتساق, بالەن مىڭ جىلدىق تاريحى بارىنا كوز جەتكىزەمىز. ەرتەگىگە سەنبەسەك, ارحەولوگ عالىمدار وسىدان التى مىڭ جىل بۇرىن جىلقى العاش قازاق دالاسىندا ۇيرەتىلگەنىن دالەلدەدى (بوتاي مادەنيەتى). تۋرا سول داۋىردە قامشى ۇستاسا دا, سابى توبىلعىدان بولعان, بولماعانى بەلگىسىز شىعار. سولاي-اق دەلىك. بىراق ءبىزدىڭ داۋىرگە دەيىنگى مىڭجىلدىقتاردى ەسەپتەمەگەندە, كەمى ەكى مىڭ جىل بۇرىن قامشىعا ساپ قىلعان توبىلعىسىنىڭ گۇلدەگەنىن كورىپ, توپىراعىنا قاشان تابىنادى قازاق؟ دالامىزدىڭ اسقان ءبىر ەرەكشەلىگى توبىلعىنى ايتىپ مەيىرلەنەتىن كۇن قاشان تۋار ەكەن؟ ازىرگە ونىڭ اتىن شىعارىپ, جىل سايىن داڭقىن ءبىر كوتەرىپ قوياتىن اتاۋلى سىيلىق – ەل كولەمىندە وتەتىن «التىن توبىلعى» ادەبي بايقاۋى. باسقاسىن بىلمەيمىن, مۇنىڭ اتاۋىنىڭ ءوزى كەرەمەت. التىن توبىلعى. «جاستار اراسىندا قوماقتى ءبىر ادەبي جۇلدە بولۋعا ءتيىس دەگەن باستاما كوتەرىلدى. اقبەرەن ەلگەزەك اعاڭ ەكەۋمىز سىيلىقتىڭ اتاۋىن قالاي قوياتىنىمىزدى ويلانعاندا, قازاق دالاسىنىڭ ەرەكشەلىگى رەتىندە ەسىمىزگە توبىلعى ءتۇستى. ويلاستىرا كەلگەندە, «التىن توبىلعى» دەگەن اتاۋدى ۇيعاردىق», دەيدى «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, اقىن ەرلان ءجۇنىس.
قالاي تاۋىپ قويعان دەپ تاڭعالدىق ءبىز. راسىندا, قازاق دالاسىندا عانا وسەتىن قامشىعا ساپ توبىلعى ات پەن قىلىش زامانىندا سىرت ەلدەرگە ەكسپورتتالاتىن اعاش ءتۇرى بولعانى جونىندە دەرەك بار. توبىلعىنى التىنعا ايىرباستاسا كەرەك بابىر زامانىندا. ورتا عاسىرلاردا التىنعا ايىرباستالعان توبىلعى وسى كۇنگە ءوزىنىڭ تۇسىمەن قىزىل توبىلعى اتالماي, التىن اتالۋى كەزدەيسوق ەمەس. انىعىندا قىزىل دا ەمەس, ءتۇسى تەك قازاق جىلقىسىنا ءتان تورى توبىلعى گۇلدەگەندە ءارتۇرلى جارقىرايدى, ءبىر عاجابى التىنداي جىلتىراپ شىعا كەلەدى. اقسارى نەمەسە ساپ-سارى گۇلدەر كۇن نۇرىمەن شاعىلىسىپ, سيقىرىمەن باۋرايدى. «توبىلعى ءتۇبى قۇرالاي, تاڭداپ ءبىر اتار ما ەكەنبىز؟» دەگەن اقتامبەردى جىراۋدىڭ سوزىندە ءمان بار. ساحارادا كوشپەلى سارى التىنداي اۋدارىلىپ-توڭكەرىلىپ جۇزەتىن كيىك جاز ايلارىندا توبىلعىدان كورىنبەي كەتەدى. ەكەۋى تۇستەس, مامىردا توبىلعى جارعاندا التىنداي جىلتىراسا, كۇن ىسي كەلە, گ ۇلى ۇشىپ كەتكەندە, كيىك تە قىزارىپ, شىمقاي تارتا باستايدى. انىقتاپ كوز توقتاتپاسا, ايىرعىسىز بولىپ قالادى.
التىننىڭ بۋى بولسا, مۇنىڭ اڭقىعان كەرەمەت ءيسى بار. ارقادا وسكەن ءبىز كوكتەمدە بايشەشەك اتقانىن, سارعالداقتاردىڭ بوي سالعانىن كورىپ ءبىر قۋانساق, توبىلعى گۇلدەگەندە راحاتتاناتىنبىز. ىق جاعىنان جۇرگەندە جۇپار اڭقىپ بەرەدى, وندايدا اتتان ءتۇسىپ, قۇمارلانىپ يىسكەمەۋ مۇمكىن ەمەس. اقىن كەڭشىلىك مىرزابەكوۆ قانا ادەمى جىمداستىرىپ جىرلاي العان بۇنداي قىزىقتى شاقتىڭ اۋەنى مەن الەگىن:
ء«دۇر ەتىپ لەزدە ءبۇر جارعان كەزدە دۇزگەن, تال,
توبىلعى سايعا تورىڭدى سايلاپ قىزبەن بار.
قولاڭ شاعىر مەن قولامتا كۇلگىن كوكپەكتىڭ
اراسىندا ارشىن تۇياقتار تيگەن ىزدەر بار.
تۇياقتار تەۋىپ تاستاعان تاسپا توپىراق
قياقتار كومىپ, اڭقاسى كەۋىپ جاتىپ اپ,
شاڭقاي تۇستە شەكەسى شىپ-شىپ قىزعاندا
قالقالايدى كەپ قىزعانشاق تۇيەجاپىراق.
توبىلعى سايعا, تورىڭدى سايلاپ بار سوندا,
جاراۋى جەتسە, توپايداي تورىڭ الشاڭدار.
ىزگە ۇيا سالعان جاپىراقتان ءبىر قۇس پىر ەتىپ,
جازاتايىمدا قايتەر ەڭ قۇلاپ قالساڭدار؟», دەپ بوزبالا مەن بويجەتكەن كەزدەسۋىنىڭ مانەرى, ماحابباتتىڭ اۋەنى رەتىندە توبىلعى سايدى اتايدى. جانە قانداي بيىك مادەنيەتپەن جىمداستىرىپ ءورىپ شىعادى. «قۇمارىڭدى وسىنشاما ارتتىراتىن دالا قۇشاعىندا ەلىتىپ قۇلاپ قالساڭدار قالاي بولادى ءوزى؟» دەگەندەي عانا سيپاي قامشىلاپ وتەدى. دالا كورمەگەن قازاق ەكى-ءۇش وقىسا بايىبىنا بارۋى مۇمكىن ولەڭ. گۇلدەپ تۇرعان توبىلعى سايدى كورمەگەن بولسا, قايدان ءتۇسىنسىن, بىراق؟..
سوزاق جاعىنىڭ تۋماسى, جۋرناليست-جازۋشى جولدىباي بازار اعام ول مەكەندەردە توبىلعى بيىك وسەتىنىن ايتادى. جانە ونىڭ تۇبىنەن كوكتەگەن قىزعالداقتار توبىلعىنىڭ بويىنان دا بيىكتەپ, توبەسىندە شوقتاي جانىپ تۇراتىنىن اڭگىمەلەپ, اۋزىمنىڭ سۋىن قۇرتقان. نەگىزى توبە-بەتكەيدە تىربيىپ وسەتىن ۇساقتارىن ەسەپكە الماعاندا, قالىڭ وسكەن كەي توبىلعىدان اتتىلى ادام كورىنبەيدى. شوقى-قىراتتىڭ قويىن-قونىشىنا ۇيىسىپ بىتەتىن بۇل وسىمدىك قاراعاننان بيىك ءارى شوق-شوق بولىپ وقشاۋ ورنالاسادى.
ات ۇستىندە كۇن كەشكەن قازاق ءومىرىن توبىلعىمەن ولشەگەن دەسەم, اسىرەلەي بەرەدى ەكەنسىڭ دەرسىز. قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىر دەگەن تۇراقتى ءسوز تىركەسىن بىلەتىن شىعارسىز. ەندەشە سول قامشىڭىزعا ساپ بولعان جالعىز اعاش ەمەس پە؟ ونى ايتاسىز, اقتامبەردىنىڭ «بيەنىڭ ءسۇتى سارى بال, قىمىزدان اسقان ءدام بار ما؟» دەگەنىن ەسكەرسەك, اتاسىنىڭ اسى قىمىزدىڭ دا ءدامى توبىلعى ارقىلى كىرەدى. بارىنەن بۇرىن ەرتەرەكتە اۋىلدا تەمىرەتكىنى توبىلعىنىڭ مايىمەن ەمدەپ جازاتىن. توبىلعىنى اكەپ ءبىر شەتىنەن قيسايتىڭقىراپ ۇستاپ تۇتاتسا, ءمولت-ءمولت ەتىپ ماي تامشىلايدى دا, سونى تەمىرەتكىگە جاعاتىن. تۇگىن تارتساڭ, مايى شىعادى دەگەن ءسوزدىڭ ماعىناسىن مەن سوندا تۇسىنگەم. كەيىن بىلسەك, قان قىسىمىن تۇسىرەتىن بىردەن-ءبىر ءشوپ-ءدارى توبىلعىنىڭ شايى ەكەن. مامىردا ءبۇر اتقان الگى گۇلدەر شىلدەنىڭ سوڭى, تامىزدىڭ باسىنا قاراي قوپ-قوڭىر تۇينەك شاي بولىپ بىتەدى. توبىلعىنىڭ باسىن ساۋىپ كەلىپ جىبەرسە, ساۋ ەتىپ تۇسە بەرەدى.
تەرە بەرسە توبىلعىنىڭ قاسيەتى وتە كوپ. ءمولت-ءمولت ەتىپ توبىلعى كوزىنەن اققان تامشىداي جىرلار دا جەتكىلىكتى. قازاقتىڭ اقىن قىزى مارفۋعا ايتحوجينا:
«سەن كەلىپ ەڭ توبىلعى گۇلدەگەندە,
ورنەك بولىپ قالىپتى بۇل دا ولەڭگە.
تۋعان جەردىڭ كوزىندەي, قايران قۇربىم,
ەندى قايتىپ ءوزىڭدى ءبىر كورەم بە؟», دەيدى «توبىلعى گۇلدەگەندە» ولەڭىندە. تۋعان جەردىڭ كوزىندەي توبىلعىنىڭ گ ۇلى ۇشىپ كەتكەن سوڭ, «ەندى قايتىپ ءبىر كورۋگە جازار ما, جازباس پا؟» دەگەن سۇراق اقىن جانىندا قۇربىسىنا قيماستىقپەن قوسا ورىلگەندەي.
«كوكتەم دەگەنىڭ كوگىلدىر ارمان,
كوگەرتەر كەز بۇل كوڭىلدى قالعان.
ءساۋىردىڭ ايى ساۋلە شاشاردا
توبىلعىجارعان, توبىلعىجارعان...
قىراتقا بارسام جولىما جاقىن,
بۇلاققا بارسام تولىپ اعاتىن.
توبىلعىجارعان بۇرشىك جارماسا
توبىلعى سىندى تورىعادى اقىن» دەپ باستالاتىن عالىم جايلىبايدىڭ «توبىلعىجارعان» جىرى تۇتاسىمەن وسى ماۋسىم مەن امالدىڭ قاسيەتىن اشادى. تۋعان جەردىڭ ىستىعىنا كۇيىپ, سۋىعىنا توڭىپ, بارلىق قۇبىلىسىنا قاقتالىپ وسكەن ادام ءومىرى مەن تابيعاتتىڭ ەتەنەلىگىن تۇيسىندىرەدى. ولەڭ بويىنان ارنا تەپكەن سەزىمدەر اقىن بولمىسىنا تۋعان توپىراعىنان بىتكەن تۇيسىكتەردەن ويانعان سياقتى. توبىلعىجارعان بۇرشىك جارماسا, توبىلعىداي تورىعاتىنىن ايتا ما, ايتپەسە.
«ۇقتىرعان ەرتە تۋار ايلارىم,
الاعايلارىن, بۇلاعايلارىن,
جانىمدا جەلگەن جەلدىرمەلەرىم,
مامىردا ورگەن قۇرالايلارىم», دەيدى عالىم اقىن. قۇرالايدان (امال) كەيىن توبىلعىنىڭ گ ۇلى دە كەلمەسكە كەتەدى. سايكەستىكتى كورمەيسىز بە؟ وسى جىردى تولىعىمەن وقىعاندا, توبىلعىجارعان امالىن دا, ماۋسىمىن دا, مەيرامىن دا قوسا ەمەۋرىن ەتكەنىن سەزىنەمىز.
جاڭبىردان سوڭ كۇن جارقىراعاندا توبىلعى قىزارىپ كورىنسە دە, قازاق تورى دەيدى. ءوز ءتۇسى عوي, ويتكەنى. قىزىل مەن قوڭىر اراسىنداعى ەڭ ويلى, تىم مۇڭلى بوياۋ – تورى. جىلقىسى دا, توبىلعىسى دا تورى قازاقتىڭ (بالكىم, ءوزى دە). جەر بەتىندە سۋعا باتىپ كەتەتىن تاستاي قاتتى جالعىز اعاش – وسى. قازاق تەگىن كيەلى ساناماعان. سۋدىڭ استىنان الىپ شىعىپ, مايلى قابىعىن ارشىپ, كەپتىرمەي-اق تۇتاتسا, جانا بەرەدى توبىلعى.
دالادا توبىلعى ەندى بۇرشىك اتىپ, گۇلدەي باستاعان شىعار. توپىراقتىڭ قۇنارى توبىلعى بويىن قۋالاپ سىرتقا تەۋىپ, كۇن نۇرىمەن ماڭگى شىراقتاي نۇرلانادى. جاپوندار ساكۋراسىن تەگىن اسپانداتىپ وتىر دەيسىز بە؟ قاي توپىراقتىڭ بالاسى بولسا, ول سونىڭ وسكىنىمەن تامىرلاس. ءبىر-بىرىنەن جانعا قۋات الىپ, سونىمەن كوكتەپ, ءوسىپ-وركەندەيتىن شىعار-اۋ.
