ۇكىمەت
سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى, اسىرەسە, مال شارۋاشىلىعى سالاسىنا الاڭداۋشىلىق بايقالادى. بۇل قاي ەلدىڭ دە بولماسىن ەكونوميكاسىندا ماڭىزدىلىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن اۋىل شارۋاشىلىعىنا دەگەن قوعامدىق كوزقاراستىڭ شىنايى قالىپتاسىپ كەلە جاتقاندىعى دەپ ايتۋعا بولادى.
سودان دا بولار, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى اگرارلىق ءوندىرىستى جاقسارتۋ ماقساتىندا اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارالار مەن ونداعى كەمىستىكتەردى دە بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس.
ەلىمىزدىڭ اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىسىندە الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە تيىمدىلىگىمەن ەرەكشەلەنگەن كوپتەگەن وزىق تەحنولوگيالار مەن قۇندى مال, وسىمدىك تۇقىمدارى كەڭىنەن قولدانىس تابۋدا, اتاپ ايتقاندا, قوعامدىق نەگىزدە ءىرى قارا مال تۇقىمدارىنىڭ رەسپۋبليكالىق پالاتالارى قۇرىلىپ, مال تۇقىمدارىن اسىلداندىرۋ ءىس-شارالارىن باسقارۋ, رەتتەۋ, تيىمدىلىگىن باعالاۋ ماسەلەلەرى تىكەلەي شارۋاشىلىق قۇرىلىمدار ەنشىسىنە بەرىلدى. سونىمەن قاتار, جىلدان-جىلعا اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىسىنە مەملەكەتتىك سۋبسيديا تۇرلەرى مەن اۋقىمى ارتىپ كەلەدى. ەگىن, ءداندى داقىلدار شارۋاشىلىعىندا دا يننوۆاتسيالىق جەتىستىكتەردىڭ ارقاسىندا بۇرىن بولماعان رەكوردتى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزىلۋدە. سونىمەن قاتار, مەملەكەت تاراپىنان ايتارلىقتاي قولداۋلار مەن قارجىلاي كومەكتەردى يەلەنە, اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى وندىرگەن ونىمدەرىن ەركىن باعادا پۇلداپ ساتۋ ارقىلى دا ءبىرشاما قارجىلىق جاعدايلارىن جاقسارتۋدا.
دەگەنمەن, ازىرگە ەلىمىز تابيعي ءمۇمكىندىكتەرىنە ساي اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى دامىپ كەلەدى دەپ ايتۋعا بولمايدى. وسىعان وراي, اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىندە شەشىمىن تاپپاي وتىرعان كۇردەلى پروبلەمالار جەتەرلىك سياقتى. بۇل رەتتە, اۋىل شارۋاشىلىعى جەر قاتىناستارىن رەتتەۋ, مەملەكەتتىك سۋبسيديالاۋدى جەتىلدىرۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى شاعىن, قوسالقى شارۋاشىلىقتار قىزمەتتەرى تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ سياقتى ءۇش ماسەلەگە ەرەكشە توقتالعىم كەلەدى.
اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى اۋىل ەكونوميكاسىندا نەگىزگى كاپيتال, ءوندىرىس كوزى بولىپ ەسەپتەلەدى. سودان دا بولار اۋىل رەفورماسى اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن جەكەمەنشىككە جانە ۇزاق مەرزىمگە جالعا بەرۋ, سونداي-اق, ولاردى بانكتەرگە كەپىلدىككە قويۋ ارقىلى نەسيە الۋ مۇمكىندىكتەرىن زاڭداستىرۋ ءىس-شارالارىنان باستالۋى كەزدەيسوقتىق بولماسا كەرەك. بىراق تا, وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە ەلىمىزدە اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن جەكەمەنشىككە يەلەنگەندەر ۇلەس سالماعى وتە تومەن. سونداي-اق, ۇزاق مەرزىمگە (49 جىل) جالعا بەرىلگەن جەرلەردىڭ دە ماقساتتى پايدالانۋ دەڭگەيى, اسىرەسە, ورتالىق, سولتۇستىك قازاقستان وڭىرلەرىندە, سونداي-اق, بانكتەرگە جەرلەرىن كەپىلدىككە قويىپ نەسيە العاندار سانى دا كوڭىل كونشىتەر ەمەس دەپ ايتۋعا بولادى. مىسالى, جاسىراتىنى جوق, جالعا العان اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ءوزى دە پايدالانباي, وزگەنىڭ پايدالانۋىنا دا قولبايلاۋ جاساپ وتىرعاندار بارشىلىق.
وسى اتالعان جاعدايلارعا بايلانىستى بولسا كەرەك اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىنىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاۋ, جاقسارتۋ, زياندى ءىس-ارەكەتتەردەن, تابيعي قۇبىلىستاردان قورعاۋ ماسەلەلەرى دە بۇگىندە نازاردان تىس قالىپ وتىر.
مەنىڭشە, بۇل ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ءتيىمدى نەمەسە مۇلدەم پايدالانباۋشىلارعا اسەرلى ءىس-ارەكەتتەر مەن قاجەت جاعدايدا جەردى مەملەكەت قورىنا قايتارىپ الۋ تەتىكتەرىنىڭ قاۋقارسىزدىعىندا جاتىر. سوندىقتان دا, بىرىنشىدەن, كەلەشەكتە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا وزدەرى بەرگەن اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ولاردى پايدالانۋدا زاڭ بۇزۋشىلىق فاكتىلەرى ورىن العاندا, ءتيىستى الدىن الا ەسكەرتۋ ءىس-شارالارى ناتيجەسىز بولعاندا, ولاردى مەملەكەتتىك قورعا (سوتسىز) قايتارىپ الۋ قۇقىعى زاڭداستىرىلسا, ەكىنشىدەن, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىنە سالىق مولشەرى ونىڭ بونيتەتىمەن قوسا, جايىلىمدىق, شابىندىق جەرلەردىڭ مال ازىعىندىق وسىمدىكتەر قورىنا بايلانىستى جانە ماقساتتى پايدالانباسا جەر يەلەنۋشىگە قارجىلاي تيىمسىزدىك كەلتىرەتىن دەڭگەيدە قالىپتاستىرىلسا, ۇشىنشىدەن, جالعا پايدالانىلاتىن اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىنىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاۋ, جەتىلدىرۋ, زياندى جاعدايلاردان قورعاۋ مىندەتتەرىن, ەلىمىزدەگى م ۇلىكتەردى جالعا پايدالانۋ تۋرالى ازاماتتىق زاڭ اكتىلەرىندەگى ۇستانىمدارعا ساي, ياعني جالعا بەرگەن م ۇلىكتىڭ پايدالانۋ جارامدىلىعىن جالداۋشى قامتاماسىز ەتەدى دەگەندەي, مەملەكەت ءوز قۇزىرىنا السا, جالپى اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىك پەن ونىڭ تيىمدىلىگى ەسەلەپ ارتار ەدى. مىسالى, گەرمانيادا ازىق-ت ۇلىك نارىعىندا ايتارلىقتاي باعا ءوسۋى مەن تۇراقسىزدىعى قالىپتاسقاندا ءتيىستى وكىلەتتى ورگان ءوز شەشىمىمەن ونى قالىپتى جاعدايعا كەلتىرىپ, سودان كەيىن ونىڭ نەگىزدىلىگىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قاتىسۋمەن سارالاپ, ءتيىستى شەشىمگە كەلەدى ەكەن. سونىمەن قاتار, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن پايدالانۋعا بەرگەندە ونىڭ كولەمىن, وعان سۇرانىس بىلدىرگەن كاسىپكەردىڭ جەردى ماقساتتى, ءتيىمدى پايدالانۋعا بايلانىستى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق, ينتەللەكتۋالدىق مۇمكىندىكتەرىنە سايكەستەندىرۋدىڭ دە ماڭىزى زور.
مىسالى, ەكونوميكاسى قارىشتاپ دامىعان شەتەلدەردە اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن جالعا بەرۋ ءتاسىلى كەڭىنەن قولدانىلادى, ياعني جاسىراتىنى جوق, بۇل ارقىلى مەملەكەت اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىسىنە ءتيىستى مەملەكەتتىك قولداۋ, باقىلاۋ مەن رەتتەۋ تەتىكتەرىن زاڭدى تۇردە پايدالانۋعا قۇزىرلى بولا الادى ەكەن. وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قايسىسىندا بولماسىن اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسى مەملەكەتتىك قارجىلاي قولداۋسىز جوعارى دەڭگەيگە جەتىپ وتىرعان جوق دەگەنىمىزبەن, ونىڭ دەڭگەيى مەن قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرى وندىرىلەتىن ونىمدەر كولەمى جانە ساپالىق كورسەتكىشتەرىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولاتىندىعىن ەسكەرۋ كەرەك سياقتى.
سوندىقتان دا بولسا كەرەك, بىزدە دە اۋىل شارۋاشىلىعىنا دەگەن سۋبسيديا كولەمى مەن تۇرلەرى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلە جاتقانىمەن, ءوندىرىلەتىن ونىمدەردىڭ ساندىق-ساپالىق كورسەتكىشتەرىندە ايتارلىقتاي وڭ وزگەرىستەر بايقالماي وتىر. وسىعان وراي, ەلباسىمىز دا اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن مەملەكەتتىك سۋبسيديالاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدىڭ قاجەتتىلىگىن بىرنەشە مارتە اتاپ وتكەن بولاتىن.
بۇل جەردە مەنىڭ ويىمشا, ەلىمىزدە بۇگىنگى قولدانىستاعى شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى بويىنشا «الا قويدى بولە قىرىققان جۇنگە جارىمايدى» دەگەندەي, سۋبسيديالاۋ ءجۇيەسى, باسقاسىن ايتپاعاندا, ەلىمىز اگروونەركاسىپ كەشەنى بويىنشا تەڭ نارىقتىق ينفراقۇرىلىمدىق ورتانى قالىپتاستىرماي ءالى دە ءبىز كۇتكەندەي ءتيىمدى بولا المايدى. ءبىر عانا مىسال, اسىل تۇقىمدى مال باستارىن باعۋعا ىنتالاندىرۋ ءۇشىن دە ( ساتىپ العانى ءۇشىن بەرىلەتىن سۋبسيديا ەمەس) سۋبسيديا ءبولۋ قاجەتتىلىگىن ءتۇسىنۋ قيىن, ياعني كاسىپكەر تابىستىلىق اۋقىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن جوعارى ونىمدىلىك مال باستارىن وسىرۋگە وزدىگىنەن ق ۇلىقتى بولۋى كەرەك. دەمەك, شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى بويىنشا مەملەكەتتىك سۋبسيديالاۋ جۇيەسى تەك قانا اسىل تۇقىمدى مال باستارىن, جوعارى سورتتى ءداندى داقىلدار, وسىمدىكتەر تۇقىمدارىن ساتىپ الۋعا قولدانىلىپ, بۇل ماقساتقا ارنالعان قالعان مەملەكەتتىك قارجى تيىسىنشە رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق دەڭگەيلەردە ورتالىقتاندىرىلعان قارجى قورى ەسەبىنەن جالپىعا ورتاق, ياعني جايىلىمدىقتار مەن شابىندىقتاردى سۋلاندىرۋعا, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى قۇنارلىلىعىن, مالازىعىندىق وسىمدىكتەر قورىن, مال ازىعى قۇنارلىلىعىن (قۇراماجەم دايىنداۋ), سۋارمالى جەرلەر پايدالانۋ, سونداي-اق, شاعىن اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا بايلانىستى ءىس-شارالار قارجىلاندىرىلسا, كەلەشەكتە اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسى تىڭ بەلەسكە كوتەرىلەدى دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل ورايدا, بۇرىنعى وزىق تاجىريبەلەردى ەسكەرىپ, اۋىلدىق ايماقتار بويىنشا جوعارىدا اتالعان ماسەلەلەردى شەشۋ ماقساتىندا, مامانداندىرىلعان, ارنايى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتارمەن جاساقتالعان ءوندىرىستىك ءبىرلەستىكتەر قىزمەتتەرىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزى زور. سوندىقتان دا, اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن مەملەكەت سۋبسيديالاۋ جۇيەسىن تۇبەگەيلى جەتىلدىرمەسەك, كەلەشەكتە مال ءونىمدەرىن سىرتتان ساتىپ الۋ ءتيىمدى بولاتىن جاعدايعا ۇرىنۋىمىز ابدەن مۇمكىن.
الەمدىك تاجىريبەلەر كورسەتىپ وتىرعانداي, قاي ۋاقىتتا بولسا دا, اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىنىڭ نەگىزىن ءىرى شارۋاشىلىقتار قالىپتاستىرعان, ياعني ولار ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدا, يننوۆاتسيالىق جەتىستىكتەردى پايدالانۋدا, الەمدىك نارىقتا دا ايتارلىقتاي بەرىكتىگىمەن ەرەكشەلەنەدى.
وسىعان وراي ءوز ءىس-تاجىريبەمە سۇيەنىپ اۋىل شارۋاشىلىعى اۋداندارى دەڭگەيىندە مەملەكەت-جەكەمەنشىك قاۋىمداستىعى نەگىزىندە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋشى, جابدىقتاۋشى جانە وڭدەۋشى قۇرىلىمدارى كووپەراتسيالارىن قۇرۋدى شاعىن شارۋاشىلىق قۇرىلىمدار تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر ۇتىمدى جولى دەپ ەسەپتەيمىن. اتاپ ايتقاندا, بۇل شارۋاشىلىق بىرلەستىگىنىڭ ەرەكشەلىگى: بىرىنشىدەن, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ, ونىمدەر ءوندىرۋشى, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتاۋشى جانە ءوڭدەۋشى شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ, ەكىنشىدەن, اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمدەرىن وندىرۋشىلەردىڭ مۇلكىنە, جەرىنە, وندىرگەن ونىمدەرىنە مەنشىكتىك قۇقىعى ساقتالا, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتالۋدا, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋدە, وڭدەۋدە جانە وتكىزۋدە بىرلەسكەن قىزمەتتەر جۇيەسى قالىپتاسادى, ۇشىنشىدەن, بىرلەستىك (كووپەراتسيا) قۇرالتايشىلارىنىڭ تابىس كولەمى وعان تىكەلەي قاتىستى قىزمەتتەر ۇلەسىمەن انىقتالادى.
ەسكەرەتىن جايت, بۇل كووپەراتسيالىق قۇرىلىم قىزمەتتەرىن ۇيلەستىرۋ, رەتتەۋ جانە مەملەكەتتىك قولداۋ ماسەلەلەرىمەن ءتيىستى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار اينالىسادى.
اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىندە وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى رەتىندە اۋىلدىق ايماقتارداعى جەكە, وتباسى شارۋاشىلىقتارى ەرەكشەلىكتەرىن ايتۋعا بولادى. ستاتيستيكالىق ءمالىمەتتەر بويىنشا, ەلىمىزدىڭ قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىقتارىندا ءىرى قارا مالىنىڭ 76,6%, قويدىڭ 41,2%, جىلقىنىڭ 21,7%-ى ءوسىرىلىپ, مال, قۇس ەتىنىڭ 70,0%, ءسۇتىنىڭ – 83,3%, تاۋىق جۇمىرتقاسىنىڭ 33,4%, قوي ءجۇنىنىڭ 63,4%, قاراكول ەلتىرىسىنىڭ 77,8%-ى ءوندىرىلەدى ەكەن. سونىمەن قاتار, كوكونىس, كارتوپ ونىمدەرىنىڭ باسىم ءبولىگىنىڭ دە جەكە شارۋاشىلىقتاردا ءوندىرىلەتىندىگى ءجيى ايتىلادى. وسىعان وراي, ەلىمىزدىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن دامىتۋدا باستى ماقسات نەگە اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردەگى جەكە قوسالقى, وتباسىلىق شارۋاشىلىقتار قىزمەتتەرىن جانداندىرۋعا باعىتتالمايدى دەگەن وي ەرىكسىز كەلەدى.
بىراق تا, جەكە قوسالقى, وتباسى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرەتىن شارۋاشىلىقتار بويىنشا تۇراقتى ەسەپ-قيساپ قۇجاتتارىنىڭ ءوز مانىندە جۇرگىزىلمەۋىنەن, ولاردا وندىرىلگەن ونىمدەر كولەمىنىڭ ناقتىلىعى دا ايتارلىقتاي كۇمان كەلتىرەتىندىگىن, ەكىنشىدەن, بۇل قۇرىلىمدارداعى وندىرىلگەن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى ۇلەس سالماعىنىڭ جوعارىلىعى نەگىزىنەن, جەكەشەلەندىرۋدەن كەيىنگى وتپەلى كەزەڭدە اۋىلشارۋاشىلىق (استىقتان باسقا) ونىمدەرى كولەمىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنەن مۇمكىن بولىپ وتىرعانىن دا جاسىرۋعا بولمايدى. نەگىزىندە بۇگىندە جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىقتارىندا وندىرىلەتىن ونىمدەر كولەمىن ناقتى انىقتاۋ مۇمكىن دە ەمەس دەپ ايتۋعا بولادى.
سونىمەن قاتار, بۇل قۇرىلىمدار اۋىل رەفورماسىندا دا, ءبىرشاما اۋىل تۇرعىندارى قونىس اۋدارۋ فاكتىلەرىن ايتپاعاندا, باسقاداي وزگەرىسكە ۇشىراي قويعان جوق. سوندىقتان جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىقتاردا ونىمدەر ءوندىرۋ كولەمى بۇرىنعىدان ەسەلەپ ارتىپ وتىر دەپ ايتۋ قيىن.
دەمەك, اۋىلدىق جەكە قوسالقى, وتباسىلىق شارۋاشىلىقتار, ولاردا ەڭبەك, ونىمدىلىك كورسەتكىشتەرىن ارتتىرۋ مۇمكىندىكتەرىنىڭ وبەكتيۆتى شەكتەۋلىلىگى مەن تۇراقسىزدىعىنا بايلانىستى كەلەشەكتە دە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمدەرىنە دەگەن وزىندىك, ىشكى قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن جانە اۋىلداعى تومەنگى تابىستىلىق دەڭگەيىن تولىقتىرۋشى فاكتور رەتىندە قالا بەرەدى دەپ ويلايمىن. وسىعان وراي, اۋىلدىق جەرلەردەگى وتباسى, قوسالقى شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ مارتەبە, دارەجەلەرىن انىقتاۋدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماڭىزدىلىعى دا ارتىپ وتىر.
سونىمەن قاتار, ماسەلەنىڭ ماڭىزدىلىعىنان بولسا كەرەك تاياۋدا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە سالىق سالۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىندا جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا ونىمدەر ءوندىرۋ نورماسىن انىقتاۋ تۋرالى ايتىلعان. بۇل دا جوعارىدا ايتىلعان پروبلەمالاردى رەتتەۋگە باعىتتالعان شارا دەپ ويلايمىن.
كاكىمجان سارحانوۆ,
قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسى ەكونوميكاسى مەن اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى فيليالىنىڭ ديرەكتورى, ا.ش.ع.د.
سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى, اسىرەسە, مال شارۋاشىلىعى سالاسىنا الاڭداۋشىلىق بايقالادى. بۇل قاي ەلدىڭ دە بولماسىن ەكونوميكاسىندا ماڭىزدىلىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن اۋىل شارۋاشىلىعىنا دەگەن قوعامدىق كوزقاراستىڭ شىنايى قالىپتاسىپ كەلە جاتقاندىعى دەپ ايتۋعا بولادى.
سودان دا بولار, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العالى اگرارلىق ءوندىرىستى جاقسارتۋ ماقساتىندا اتقارىلىپ جاتقان ءىس-شارالار مەن ونداعى كەمىستىكتەردى دە بايقاماۋ مۇمكىن ەمەس.
ەلىمىزدىڭ اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىسىندە الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە تيىمدىلىگىمەن ەرەكشەلەنگەن كوپتەگەن وزىق تەحنولوگيالار مەن قۇندى مال, وسىمدىك تۇقىمدارى كەڭىنەن قولدانىس تابۋدا, اتاپ ايتقاندا, قوعامدىق نەگىزدە ءىرى قارا مال تۇقىمدارىنىڭ رەسپۋبليكالىق پالاتالارى قۇرىلىپ, مال تۇقىمدارىن اسىلداندىرۋ ءىس-شارالارىن باسقارۋ, رەتتەۋ, تيىمدىلىگىن باعالاۋ ماسەلەلەرى تىكەلەي شارۋاشىلىق قۇرىلىمدار ەنشىسىنە بەرىلدى. سونىمەن قاتار, جىلدان-جىلعا اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىسىنە مەملەكەتتىك سۋبسيديا تۇرلەرى مەن اۋقىمى ارتىپ كەلەدى. ەگىن, ءداندى داقىلدار شارۋاشىلىعىندا دا يننوۆاتسيالىق جەتىستىكتەردىڭ ارقاسىندا بۇرىن بولماعان رەكوردتى كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزىلۋدە. سونىمەن قاتار, مەملەكەت تاراپىنان ايتارلىقتاي قولداۋلار مەن قارجىلاي كومەكتەردى يەلەنە, اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى وندىرگەن ونىمدەرىن ەركىن باعادا پۇلداپ ساتۋ ارقىلى دا ءبىرشاما قارجىلىق جاعدايلارىن جاقسارتۋدا.
دەگەنمەن, ازىرگە ەلىمىز تابيعي ءمۇمكىندىكتەرىنە ساي اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى دامىپ كەلەدى دەپ ايتۋعا بولمايدى. وسىعان وراي, اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىندە شەشىمىن تاپپاي وتىرعان كۇردەلى پروبلەمالار جەتەرلىك سياقتى. بۇل رەتتە, اۋىل شارۋاشىلىعى جەر قاتىناستارىن رەتتەۋ, مەملەكەتتىك سۋبسيديالاۋدى جەتىلدىرۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى شاعىن, قوسالقى شارۋاشىلىقتار قىزمەتتەرى تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ سياقتى ءۇش ماسەلەگە ەرەكشە توقتالعىم كەلەدى.
اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى اۋىل ەكونوميكاسىندا نەگىزگى كاپيتال, ءوندىرىس كوزى بولىپ ەسەپتەلەدى. سودان دا بولار اۋىل رەفورماسى اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن جەكەمەنشىككە جانە ۇزاق مەرزىمگە جالعا بەرۋ, سونداي-اق, ولاردى بانكتەرگە كەپىلدىككە قويۋ ارقىلى نەسيە الۋ مۇمكىندىكتەرىن زاڭداستىرۋ ءىس-شارالارىنان باستالۋى كەزدەيسوقتىق بولماسا كەرەك. بىراق تا, وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە ەلىمىزدە اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن جەكەمەنشىككە يەلەنگەندەر ۇلەس سالماعى وتە تومەن. سونداي-اق, ۇزاق مەرزىمگە (49 جىل) جالعا بەرىلگەن جەرلەردىڭ دە ماقساتتى پايدالانۋ دەڭگەيى, اسىرەسە, ورتالىق, سولتۇستىك قازاقستان وڭىرلەرىندە, سونداي-اق, بانكتەرگە جەرلەرىن كەپىلدىككە قويىپ نەسيە العاندار سانى دا كوڭىل كونشىتەر ەمەس دەپ ايتۋعا بولادى. مىسالى, جاسىراتىنى جوق, جالعا العان اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ءوزى دە پايدالانباي, وزگەنىڭ پايدالانۋىنا دا قولبايلاۋ جاساپ وتىرعاندار بارشىلىق.
وسى اتالعان جاعدايلارعا بايلانىستى بولسا كەرەك اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىنىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاۋ, جاقسارتۋ, زياندى ءىس-ارەكەتتەردەن, تابيعي قۇبىلىستاردان قورعاۋ ماسەلەلەرى دە بۇگىندە نازاردان تىس قالىپ وتىر.
مەنىڭشە, بۇل ماسەلەنىڭ ءتۇيىنى اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ءتيىمدى نەمەسە مۇلدەم پايدالانباۋشىلارعا اسەرلى ءىس-ارەكەتتەر مەن قاجەت جاعدايدا جەردى مەملەكەت قورىنا قايتارىپ الۋ تەتىكتەرىنىڭ قاۋقارسىزدىعىندا جاتىر. سوندىقتان دا, بىرىنشىدەن, كەلەشەكتە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا وزدەرى بەرگەن اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن ولاردى پايدالانۋدا زاڭ بۇزۋشىلىق فاكتىلەرى ورىن العاندا, ءتيىستى الدىن الا ەسكەرتۋ ءىس-شارالارى ناتيجەسىز بولعاندا, ولاردى مەملەكەتتىك قورعا (سوتسىز) قايتارىپ الۋ قۇقىعى زاڭداستىرىلسا, ەكىنشىدەن, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىنە سالىق مولشەرى ونىڭ بونيتەتىمەن قوسا, جايىلىمدىق, شابىندىق جەرلەردىڭ مال ازىعىندىق وسىمدىكتەر قورىنا بايلانىستى جانە ماقساتتى پايدالانباسا جەر يەلەنۋشىگە قارجىلاي تيىمسىزدىك كەلتىرەتىن دەڭگەيدە قالىپتاستىرىلسا, ۇشىنشىدەن, جالعا پايدالانىلاتىن اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىنىڭ قۇنارلىلىعىن ساقتاۋ, جەتىلدىرۋ, زياندى جاعدايلاردان قورعاۋ مىندەتتەرىن, ەلىمىزدەگى م ۇلىكتەردى جالعا پايدالانۋ تۋرالى ازاماتتىق زاڭ اكتىلەرىندەگى ۇستانىمدارعا ساي, ياعني جالعا بەرگەن م ۇلىكتىڭ پايدالانۋ جارامدىلىعىن جالداۋشى قامتاماسىز ەتەدى دەگەندەي, مەملەكەت ءوز قۇزىرىنا السا, جالپى اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىنە دەگەن جاۋاپكەرشىلىك پەن ونىڭ تيىمدىلىگى ەسەلەپ ارتار ەدى. مىسالى, گەرمانيادا ازىق-ت ۇلىك نارىعىندا ايتارلىقتاي باعا ءوسۋى مەن تۇراقسىزدىعى قالىپتاسقاندا ءتيىستى وكىلەتتى ورگان ءوز شەشىمىمەن ونى قالىپتى جاعدايعا كەلتىرىپ, سودان كەيىن ونىڭ نەگىزدىلىگىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قاتىسۋمەن سارالاپ, ءتيىستى شەشىمگە كەلەدى ەكەن. سونىمەن قاتار, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن پايدالانۋعا بەرگەندە ونىڭ كولەمىن, وعان سۇرانىس بىلدىرگەن كاسىپكەردىڭ جەردى ماقساتتى, ءتيىمدى پايدالانۋعا بايلانىستى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق, ينتەللەكتۋالدىق مۇمكىندىكتەرىنە سايكەستەندىرۋدىڭ دە ماڭىزى زور.
مىسالى, ەكونوميكاسى قارىشتاپ دامىعان شەتەلدەردە اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرىن جالعا بەرۋ ءتاسىلى كەڭىنەن قولدانىلادى, ياعني جاسىراتىنى جوق, بۇل ارقىلى مەملەكەت اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىسىنە ءتيىستى مەملەكەتتىك قولداۋ, باقىلاۋ مەن رەتتەۋ تەتىكتەرىن زاڭدى تۇردە پايدالانۋعا قۇزىرلى بولا الادى ەكەن. وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قايسىسىندا بولماسىن اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسى مەملەكەتتىك قارجىلاي قولداۋسىز جوعارى دەڭگەيگە جەتىپ وتىرعان جوق دەگەنىمىزبەن, ونىڭ دەڭگەيى مەن قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرى وندىرىلەتىن ونىمدەر كولەمى جانە ساپالىق كورسەتكىشتەرىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولاتىندىعىن ەسكەرۋ كەرەك سياقتى.
سوندىقتان دا بولسا كەرەك, بىزدە دە اۋىل شارۋاشىلىعىنا دەگەن سۋبسيديا كولەمى مەن تۇرلەرى جىلدان-جىلعا ارتىپ كەلە جاتقانىمەن, ءوندىرىلەتىن ونىمدەردىڭ ساندىق-ساپالىق كورسەتكىشتەرىندە ايتارلىقتاي وڭ وزگەرىستەر بايقالماي وتىر. وسىعان وراي, ەلباسىمىز دا اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن مەملەكەتتىك سۋبسيديالاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدىڭ قاجەتتىلىگىن بىرنەشە مارتە اتاپ وتكەن بولاتىن.
بۇل جەردە مەنىڭ ويىمشا, ەلىمىزدە بۇگىنگى قولدانىستاعى شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى بويىنشا «الا قويدى بولە قىرىققان جۇنگە جارىمايدى» دەگەندەي, سۋبسيديالاۋ ءجۇيەسى, باسقاسىن ايتپاعاندا, ەلىمىز اگروونەركاسىپ كەشەنى بويىنشا تەڭ نارىقتىق ينفراقۇرىلىمدىق ورتانى قالىپتاستىرماي ءالى دە ءبىز كۇتكەندەي ءتيىمدى بولا المايدى. ءبىر عانا مىسال, اسىل تۇقىمدى مال باستارىن باعۋعا ىنتالاندىرۋ ءۇشىن دە ( ساتىپ العانى ءۇشىن بەرىلەتىن سۋبسيديا ەمەس) سۋبسيديا ءبولۋ قاجەتتىلىگىن ءتۇسىنۋ قيىن, ياعني كاسىپكەر تابىستىلىق اۋقىمىن ارتتىرۋ ءۇشىن جوعارى ونىمدىلىك مال باستارىن وسىرۋگە وزدىگىنەن ق ۇلىقتى بولۋى كەرەك. دەمەك, شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى بويىنشا مەملەكەتتىك سۋبسيديالاۋ جۇيەسى تەك قانا اسىل تۇقىمدى مال باستارىن, جوعارى سورتتى ءداندى داقىلدار, وسىمدىكتەر تۇقىمدارىن ساتىپ الۋعا قولدانىلىپ, بۇل ماقساتقا ارنالعان قالعان مەملەكەتتىك قارجى تيىسىنشە رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق دەڭگەيلەردە ورتالىقتاندىرىلعان قارجى قورى ەسەبىنەن جالپىعا ورتاق, ياعني جايىلىمدىقتار مەن شابىندىقتاردى سۋلاندىرۋعا, اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى قۇنارلىلىعىن, مالازىعىندىق وسىمدىكتەر قورىن, مال ازىعى قۇنارلىلىعىن (قۇراماجەم دايىنداۋ), سۋارمالى جەرلەر پايدالانۋ, سونداي-اق, شاعىن اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا بايلانىستى ءىس-شارالار قارجىلاندىرىلسا, كەلەشەكتە اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسى تىڭ بەلەسكە كوتەرىلەدى دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل ورايدا, بۇرىنعى وزىق تاجىريبەلەردى ەسكەرىپ, اۋىلدىق ايماقتار بويىنشا جوعارىدا اتالعان ماسەلەلەردى شەشۋ ماقساتىندا, مامانداندىرىلعان, ارنايى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتارمەن جاساقتالعان ءوندىرىستىك ءبىرلەستىكتەر قىزمەتتەرىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزى زور. سوندىقتان دا, اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن مەملەكەت سۋبسيديالاۋ جۇيەسىن تۇبەگەيلى جەتىلدىرمەسەك, كەلەشەكتە مال ءونىمدەرىن سىرتتان ساتىپ الۋ ءتيىمدى بولاتىن جاعدايعا ۇرىنۋىمىز ابدەن مۇمكىن.
الەمدىك تاجىريبەلەر كورسەتىپ وتىرعانداي, قاي ۋاقىتتا بولسا دا, اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىنىڭ نەگىزىن ءىرى شارۋاشىلىقتار قالىپتاستىرعان, ياعني ولار ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدا, يننوۆاتسيالىق جەتىستىكتەردى پايدالانۋدا, الەمدىك نارىقتا دا ايتارلىقتاي بەرىكتىگىمەن ەرەكشەلەنەدى.
وسىعان وراي ءوز ءىس-تاجىريبەمە سۇيەنىپ اۋىل شارۋاشىلىعى اۋداندارى دەڭگەيىندە مەملەكەت-جەكەمەنشىك قاۋىمداستىعى نەگىزىندە اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋشى, جابدىقتاۋشى جانە وڭدەۋشى قۇرىلىمدارى كووپەراتسيالارىن قۇرۋدى شاعىن شارۋاشىلىق قۇرىلىمدار تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر ۇتىمدى جولى دەپ ەسەپتەيمىن. اتاپ ايتقاندا, بۇل شارۋاشىلىق بىرلەستىگىنىڭ ەرەكشەلىگى: بىرىنشىدەن, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ, ونىمدەر ءوندىرۋشى, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتاۋشى جانە ءوڭدەۋشى شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ, ەكىنشىدەن, اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمدەرىن وندىرۋشىلەردىڭ مۇلكىنە, جەرىنە, وندىرگەن ونىمدەرىنە مەنشىكتىك قۇقىعى ساقتالا, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتالۋدا, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋدە, وڭدەۋدە جانە وتكىزۋدە بىرلەسكەن قىزمەتتەر جۇيەسى قالىپتاسادى, ۇشىنشىدەن, بىرلەستىك (كووپەراتسيا) قۇرالتايشىلارىنىڭ تابىس كولەمى وعان تىكەلەي قاتىستى قىزمەتتەر ۇلەسىمەن انىقتالادى.
ەسكەرەتىن جايت, بۇل كووپەراتسيالىق قۇرىلىم قىزمەتتەرىن ۇيلەستىرۋ, رەتتەۋ جانە مەملەكەتتىك قولداۋ ماسەلەلەرىمەن ءتيىستى جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار اينالىسادى.
اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرىسىندە وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى رەتىندە اۋىلدىق ايماقتارداعى جەكە, وتباسى شارۋاشىلىقتارى ەرەكشەلىكتەرىن ايتۋعا بولادى. ستاتيستيكالىق ءمالىمەتتەر بويىنشا, ەلىمىزدىڭ قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىقتارىندا ءىرى قارا مالىنىڭ 76,6%, قويدىڭ 41,2%, جىلقىنىڭ 21,7%-ى ءوسىرىلىپ, مال, قۇس ەتىنىڭ 70,0%, ءسۇتىنىڭ – 83,3%, تاۋىق جۇمىرتقاسىنىڭ 33,4%, قوي ءجۇنىنىڭ 63,4%, قاراكول ەلتىرىسىنىڭ 77,8%-ى ءوندىرىلەدى ەكەن. سونىمەن قاتار, كوكونىس, كارتوپ ونىمدەرىنىڭ باسىم ءبولىگىنىڭ دە جەكە شارۋاشىلىقتاردا ءوندىرىلەتىندىگى ءجيى ايتىلادى. وسىعان وراي, ەلىمىزدىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن دامىتۋدا باستى ماقسات نەگە اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردەگى جەكە قوسالقى, وتباسىلىق شارۋاشىلىقتار قىزمەتتەرىن جانداندىرۋعا باعىتتالمايدى دەگەن وي ەرىكسىز كەلەدى.
بىراق تا, جەكە قوسالقى, وتباسى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرەتىن شارۋاشىلىقتار بويىنشا تۇراقتى ەسەپ-قيساپ قۇجاتتارىنىڭ ءوز مانىندە جۇرگىزىلمەۋىنەن, ولاردا وندىرىلگەن ونىمدەر كولەمىنىڭ ناقتىلىعى دا ايتارلىقتاي كۇمان كەلتىرەتىندىگىن, ەكىنشىدەن, بۇل قۇرىلىمدارداعى وندىرىلگەن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى ۇلەس سالماعىنىڭ جوعارىلىعى نەگىزىنەن, جەكەشەلەندىرۋدەن كەيىنگى وتپەلى كەزەڭدە اۋىلشارۋاشىلىق (استىقتان باسقا) ونىمدەرى كولەمىنىڭ كۇرت تومەندەۋىنەن مۇمكىن بولىپ وتىرعانىن دا جاسىرۋعا بولمايدى. نەگىزىندە بۇگىندە جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىقتارىندا وندىرىلەتىن ونىمدەر كولەمىن ناقتى انىقتاۋ مۇمكىن دە ەمەس دەپ ايتۋعا بولادى.
سونىمەن قاتار, بۇل قۇرىلىمدار اۋىل رەفورماسىندا دا, ءبىرشاما اۋىل تۇرعىندارى قونىس اۋدارۋ فاكتىلەرىن ايتپاعاندا, باسقاداي وزگەرىسكە ۇشىراي قويعان جوق. سوندىقتان جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىقتاردا ونىمدەر ءوندىرۋ كولەمى بۇرىنعىدان ەسەلەپ ارتىپ وتىر دەپ ايتۋ قيىن.
دەمەك, اۋىلدىق جەكە قوسالقى, وتباسىلىق شارۋاشىلىقتار, ولاردا ەڭبەك, ونىمدىلىك كورسەتكىشتەرىن ارتتىرۋ مۇمكىندىكتەرىنىڭ وبەكتيۆتى شەكتەۋلىلىگى مەن تۇراقسىزدىعىنا بايلانىستى كەلەشەكتە دە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمدەرىنە دەگەن وزىندىك, ىشكى قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتەتىن جانە اۋىلداعى تومەنگى تابىستىلىق دەڭگەيىن تولىقتىرۋشى فاكتور رەتىندە قالا بەرەدى دەپ ويلايمىن. وسىعان وراي, اۋىلدىق جەرلەردەگى وتباسى, قوسالقى شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ مارتەبە, دارەجەلەرىن انىقتاۋدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ماڭىزدىلىعى دا ارتىپ وتىر.
سونىمەن قاتار, ماسەلەنىڭ ماڭىزدىلىعىنان بولسا كەرەك تاياۋدا قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە سالىق سالۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىندا جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردا ونىمدەر ءوندىرۋ نورماسىن انىقتاۋ تۋرالى ايتىلعان. بۇل دا جوعارىدا ايتىلعان پروبلەمالاردى رەتتەۋگە باعىتتالعان شارا دەپ ويلايمىن.
كاكىمجان سارحانوۆ,
قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىسى ەكونوميكاسى مەن اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى فيليالىنىڭ ديرەكتورى, ا.ش.ع.د.
