ابايدىڭ جاڭا ءانى تابىلدى

ابايدىڭ اندەرى ەل ىشىندە كەڭ تارالعانىمەن, ولاردى ىجداعاتپەن قاعاز بەتىنە ءتۇسىرۋ جۇمىستارى ولەڭدەرىنە قارا­عاندا ءسال كەشىرەك, XX عاسىر­دىڭ باس كەزىنەن باستاپ نوتاعا تۇسىرى­لە باستاعان (ا.ە.بيم­بوەس, ا.ۆ.زاتاەۆيچ). وسى باعىتتا 1935 جىلدان يگىلىكتى ءىستى ۇيىم­داستىرعان – مۇحتار اۋەزوۆ. ال ە.برۋسيلوۆسكي, ل.حامي­دي, ا.جۇبانوۆ, ا.سەرىك­باەۆ, ب.ەرزاكوۆيچ, ت.ب. مۋزىكانت­تار­دىڭ ابايدىڭ ءان مۇراسىن حاتتاۋداعى ەڭبەگىن تاريحتا التىن ارىپپەن جازۋعا بولادى.

حاكىم اباي اندەرىنىڭ قادىر-قاسيەتىن كەتىرمەي, كەلەر ۇرپاققا جەتكىزۋ – اسىل بورىشىمىز. سون­دىقتان دا شەكاراسى جوق, شەكسىز اباي اندەرىن باسقا كومپوزيتورلاردىڭ اندەرىمەن شاتاستىرماي, اقىننىڭ ءوز اندەرىن انىقتاپ الۋىمىز كەرەك. سەبەبى ابايدىڭ سوزىنە جازىلعان نەمەسە سوزىنە شىعارىلعان اندەردىڭ ءبارىن ابايدىكى دەۋ­گە بولمايدى. بۇنداي جاۋاپتى ءارى تىڭعىلىقتى زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن جۇمىستى العاش اتقارعان – تانىمال ءانشى, ونەرتانۋشى ەركىن شۇكىمان. ونىڭ جازعان «ابايدىڭ مۋزىكالىق مۇراسى» كىتابى – وسى باعىتتاعى ەلەۋلى ەڭبەك. ابايدىڭ ءوز اندەرى مەن ابايدىڭ سوزىمەن ايتىلىپ جۇرگەن باسقا اندەردىڭ ارا-جىگىن اجىراتىپ بەرگەن.

ءبىزدى قاتتى ويلاندىرىپ, تولعاندىرعان ماسەلە – ابايدىڭ «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا» ولەڭىنە قاتىستى دەرەكتەر. تاريحي قولجازباداعى «ابايدىڭ ولەڭى» دەپ اتالاتىن وسى ءاندى ەتنوگراف ارىسلان بالعوجين 1956 جىلى شىلدە – تامىز ايلارىندا شىعىس قازاقستان وبلىسىنان جيناعان اندەر مەن كۇيلەر توپتاماسىنا نوتاسىمەن بەرگەن. «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا» ولەڭىنىڭ سوزىمەن ايتىلعان ءاندى توپولەۆ مىس اۋلىنىڭ تۇرعىنى يمانقۇل قازىباەۆتىڭ اۋزىنان جازىپ العان. ال ول كىسى بۇل ءاندى 1921 جىلى سەمەي قالاسىندا ءبىر اۋەسقوي مۋزىكانتتان ۇيرەنىپتى.

قولجازبا ورىسشا «شىعىس قازاقستان وبلىسى زايسان اۋدانىنىڭ اندەرى مەن كۇيلەرى», «شىعىس قازاقستان وبلىسى مارقاكول اۋدانىنىڭ اندەرى مەن كۇيلەرى» دەپ اتالاتىن ەكى جيناقتان تۇرادى. «زايسان اۋدانىنىڭ اندەرى مەن كۇيلەرى» 1956 جىلى شىلدە – تامىز ايلارىندا, «مارقاكول اۋدانىنىڭ اندەرى مەن كۇيلەرى» 1957 شىلدە – تامىز ايلارىندا جازىلىپ الىنعان. نوتاعا تولىعىمەن تۇسىرىلگەن. سونىمەن قاتار كومپوزيتور زەكەن مەيىرمانوۆتىڭ قىتاي قازاقتارىنان جازىپ العان اندەرى مەن كۇيلەرىنە قاتىستى مول مۇرا دا ءوز كەزەگىندە جارىققا شىعۋدى كۇتىپ تۇر. ءبىز مۇنى ءبىر جۇيەگە كەلتىرىپ, نوتالارىن قايتا تەرىپ, دايىنداپ وتىرمىز.

اقىننىڭ اندەرىن ەڭ العاش نوتاعا تۇسىرۋشى­لەردىڭ ءبىرى قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, كومپوزيتور, ەتنوگراف ا.ۆ.زاتاەۆيچ 1920–1923 جىلدارى جۇسىپ­بەك ايماۋىت ۇلىنان «ابايدىڭ ءانىن», ءشارىپ مەدەتوۆتەن «اباي» ءانىن نوتاعا تۇسىرگەن. بىزدەگى قولجازبادا ءاننىڭ اتاۋىندا بۇلاردان ايىرماشىلىعى – ء«انى» ەمەس, «ولەڭى» دەپ اتالۋىندا بولسا دا, ءاننىڭ ءبىرىنشى شۋماعى ابايدىڭ «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا» ولەڭىنىڭ سوزىنەن ەش وزگەرىسسىز ايتىلادى.

ءاندى نوتاعا تۇسىرگەن ەتنوگراف ا.ن.بالعوجين قولجازبالارىنىڭ سوڭىنداعى ورىسشا تۇسىنىكتەمە مىنانداي: «پو سووبششەنيۋ كازىباەۆا يمانكۋلا, ەتۋ پەسنيۋ ون پەرەنيال وت ودنوگو ليۋبيتەليا-مۋزىكانتا ۆ گ. سەميپالاتينسكە /ۆ 1921 گودۋ/. نا ۆوپروس: «پرينادلەجيت لي مەلوديا پەسني سامومۋ ابايۋ يلي جە سوچينەنا كەم-ليبو درۋگيم؟» – كازىباەۆ نە سموگ وتۆەتيت. سكورەە ۆسەگو ەتو مەلوديا نارودنوي پەسني, ك كوتوروي پوزدنەە نەيزۆەستنىم پەۆتسوم بىل پريسپوسوبلەن تەكست ابايا. ۆ ساموم تەكستە 1-وە چەتىرەحستيشيە نەسومنەننو پرينادلەجيت ابايۋ, 2-وە جە ليبو ياۆلياەتسيا وترىۆكوم يز نەيزۆەستنوي پەسني ابايا, ليبو پوەتيچەسكوي يمپروۆيزاتسيەي يسپولنيتەليا».

 يمانقۇلدىڭ «ابايدىڭ ولەڭى» دەپ ايتقان ءانىنىڭ ءماتىنى تومەندەگىدەي:

جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا,

اسپاندا اي مەنەن كۇن شاعىلسا دا.

دۇنيەدە ءسىرا سەندەي ماعان جار جوق,

ساعان جار مەنەن ارتىق تابىلسا دا.

ەرى جوق, تاڭباسى جوق بۋرىلتايدىڭ,

ساعىمى ۇيگە تۇسەر تۋعان ايدىڭ.

ءتورت بولىس توبىقتىدان جالعىز قالىپ,

زارلىقپەن سالعان ءانى ىبىرايدىڭ.

كۇمان جوق, ءبىرىنشى شۋماعى – ابايدىڭ «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا» ولەڭى. بۇعان دەيىن­گى دەرەكتەردە دانىشپاننىڭ ولەڭ سوزدەرىنىڭ وزگەرىپ تۇرۋى ءجيى ۇشىراسادى. ولەڭنىڭ جارىققا شىققان باسىلىمدارىندا دا ازداعان وزگەرىس بار ەكەنى بۇرىننان بەلگىلى. اقىننىڭ «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا» – ابايدىڭ 1889 جىلى جازىل­عان ولەڭى. اقىننىڭ ولەڭىندە:

 سورلى اسىق سارعايسا دا, ساعىنسا دا,

 جار تايىپ, جاقسى سوزدەن جاڭىلسا دا,

 شىدايدى ريزا بولىپ جار ىسىنە,

 قورلىق پەن مازاعىنا تابىنسا دا,

– دەگەن ەكىنشى شۋماقتىڭ 4-جولى «قورلىق پەن مازاعىنا تابىنسا دا» بولسا, 1957, 1977 جىلعى باسىلىمداردا مۇرسەيىت قولجازبالارىنا سايكەس «قورلىق پەن مازاعىنا تابىلسا دا» بولىپ بەرىلگەن.

اباي ولەڭدەرىنىڭ كوبىسى انگە اينالعان ساتتە وزگەرىسكە ۇشىراسا كەرەك. ءاندى جەتكىزۋشى نەمەسە ابايدىڭ ولەڭىنە ءان شىعارۋشى ءوز جانىنان ولەڭ جولدارىن قوسىپ وتىرا بەرەتىن مىسالدار كوپ-اق. اقىننىڭ ءوز ولەڭى اۆتورلىق باسقا انىمەن ايتىلعانى دا جەتكىلىكتى. ولەڭدەرى, اندەرى ەلگە ەڭ العاش تارالعان كەزدەن باستاپ-اق وزگەرىستەرگە ۇشىراي باستاعان. وسى جايىندا ە.شۇكىماننىڭ «ابايدىڭ مۋزىكالىق مۇراسى» كىتابىندا («اباي سوزىمەن ايتىلعان حالىق اندەرى» ءبولىمى) قازاق دالاسىندا اباي ءانى, جىرى دەپ ايتىلعان حالىقتىق نۇسقالاردىڭ ءتۇرلى جيناق پەن قورلاردان الىنعان 15-ءى كەلتىرىلگەن. وسىندا «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا» ولەڭىنە قاتىستى دەرەك تە بار.

ەركىن شۇكىمان: «اباي سوزىمەن ايتىلعان اندەر­دىڭ بىرنەشەۋىن م.تولەباەۆ حاتقا تۇسىرگەن. م.تو­لەباەۆتىڭ «ماقپال» جيناعىندا اباي سوزىمەن اي­­تىلعان ءۇش ءان جاريالانعان. سونىڭ العاشقىسى – «قالقا» ءانى. جيناق تۇسىنىكتەرىندە «قالقا» – اباي­دىڭ «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا» ولەڭى­نىڭ العاشقى شۋماعىنىڭ وزگەرىسكە ۇشىراعان ءتۇرى دەپ تۇسىنىك بەرىلگەن» دەگەن دەرەك كەلتىرىلگەن. نوتا جازباسىنىڭ استىندا:

«مەنىڭ كۇنىم جارق ەتپەس نە قىلسا دا,

اي مەنەن كۇن اسپاندا شاعىلسا دا.

ماعان جار جوق, قالقاتاي, ءسىرا, سىزدەي,

بىزدەن ارتىق سىزگە جار تابىلسا دا», –

دەپ, «اي» وداعاي ءسوزى كوپ قولدانىلعان ءماتىن بار.

ءارى قاراي «م.تولەباەۆتان جەتكەن ەكىنشى ءان دە وسى سوزبەن ايتىلعان. جيناق سوڭىندا: «سايرا دا ءبىر سويلە – ابايدىڭ «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا» ولەڭىنىڭ العاشقى شۋماعىنىڭ وزگەرىسكە ۇشىراعان ءتۇرى دەگەن تۇسىنىك بەرىلگەن» دەپ جازادى. نوتا جازباسىنىڭ سوزدەرىندە:

جارق ەتپەس مەنىڭ كوڭىلىم نە قىلسا دا, ۋگاي,

اسپاندا اي مەنەن كۇن شاعىلسا دا.

سايرا دا ءبىر سويلەشى-اي, قۇربىم-اي, ۋگاي-اي,

– دەپ جازىلعان.

كىتاپتاعى ءۇشىنشى كورسەتىلگەن حالىق اندەرى جايىندا «جارق ەتپەس» ولەڭى حالىق اندەرىنىڭ تاعى ءبىر ءسوزى بولىپ ورىندالعان. ...بوكەيحانوۆ جەتكىزگەن ءاننىڭ 1-شۋماعى سوزدەردىڭ ورنى اۋىسقان نەمەسە سوزدەرى وزگەرگەن حالىقتىق نۇسقاداعى ابايدىڭ «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم» ولەڭىنىڭ سوزىمەن ايتىلسا, 2-شۋماق – جاياۋ مۇسانىڭ «سۇرشا قىز» ءانىنىڭ ماتىنىمەن ايتىلعان» دەگەن تۇسىنىك بەرىلگەن.

ە.شۇكىمان وسى دەرەككە بايلانىستى جۇرگىزگەن زەرتتەۋلەرىندە رەسپوندەنتتەردىڭ اراسىنان ع.بوكەي­حانوۆتى دا, «قاراتورعاي» ءانىن دە كەزدەستىر­مەگەن. «ۆ.دەرنوۆا كەلتىرگەن قايىرما ماتىننەن قارا­عاندا, اقان سەرىنىڭ دە «قاراتورعاي» ءانى «جارق ەتپەستىڭ» سوزىمەن ايتىلعان سەكىلدى» دەگەن وي اي­تادى. بايقاعانىمىز – حالىق اندەرى جانە حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ اندەرىمەن ايتىلعان اقىن­نىڭ ولەڭدەرى ەل ىشىندە كوپ وزگەرىسكە ۇشىراپ ورىندالعاندىعى.

ال يمانقۇل ايتقان «ابايدىڭ ولەڭى» ءانىنىڭ العاشقى شۋماعى ابايدىڭ «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا» ولەڭىنىڭ ءوزى ەكەنىن اتاپ وتتىك. ەكىن­شى شۋماقتاعى ءبىرىنشى جولىن ءبىرجاننىڭ ماحاببات ليريكاسىنان «تاڭباسى جوق, ەنى جوق بۋرىلتايدىڭ» دەگەن ءسوزىن «ەرى جوق, تاڭباسى جوق بۋرىلتايدىڭ» دەپ, وزگەرتىپ ايتقانى.

حالىققا كەڭىنەن تاراعان اباي مەن ءبىرجاننىڭ اندەرى تەك ءوز تۋعان مەكەندەرىندە عانا ەمەس, قازاق دالاسىنا تەگىس جايىلعان. جالپى, مۇنداي «بۋرىل­تايدىڭ» وزگەرىسكە تۇسكەن تۇرلەرى دە ەل ىشىندە, اتاپ ايتساق, الاتاۋ وڭىرىندە ءالى كۇنگە دەيىن كەزدەسەدى. سونداي ءبىر مىسالدى قۇرمانبەك ءالىمجان «قورداي شامشىراعى» گازەتىندە جاريالاعان. ماسەلە ماقالانىڭ «اباي قوردايدا بولعان با؟» دەپ اتالعانىنداي, اقىننىڭ قوردايعا بولعانىندا ەمەس, يمانقۇل ايتقان «ابايدىڭ ولەڭى»دەپ اتالعان «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا» ءانىنىڭ 2-شۋماعىنداعى 1-جولدى ءبىرجان­نان العانىندا نەمەسە باسقا دا انشىلەر سەكىلدى يمانقۇلدىڭ ءوز جانىنان وڭدەپ قوسىپ ايتقانىندا.

كەلەسى 2-جولداعى «ساعىمى ۇيگە تۇسەر تۋعان ايدىڭ» دا – جەتكىزۋشىنىڭ ءوز جانىنان قوسقانى. ءارى قارايعى ء«تورت بولىس توبىقتىدان جالعىز قالىپ, زارلىقپەن سالعان ءانى ىبىرايدىڭ» دەگەن جولدارى – ابايدىڭ تاعدىر-تالايىن سيپاتتاعانى. قىسقاسى, 2-شۋماق يمانقۇلدىڭ قوسىپ ايتقان يمپروۆيزاتسيا­سى بولۋى مۇمكىن.

ولەڭنەن انگە كوشەيىك. يمانقۇل ءاندى 1921 جى­لى ۇيرەنگەن. بۇل ۋاقىت اباي اندەرىنىڭ العاش رەت نوتاعا تۇسە باستاعان تاريحي كەزەڭى بولاتىن. ا.ن.بالعوجين نوتاعا تۇسىرگەن «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا» ءانىنىڭ ەكىنشى شۋماقتاعى سوزىنە كوڭىل اۋدارماي, ءاننىڭ تاعدىرىنا بويلاساق, بۇل ءان اباي اندەرىنىڭ العاشقى ەل ىشىنە تارالعان شاقتاعى, قايماعى بۇزىلماي تۇرعان كەزدەگى ءانى بولىپ شىعادى.

وسى زايساننان جينالعان ءان-كۇيلەردىڭ ىشىندە نوتاسىمەن بەرىلگەن «جەلدىرمە» كۇيىنىڭ ەكى نۇسقاسىن دا «ابايدىڭ ولەڭىن» ايتۋشى يمانقۇل قازىباەۆ ورىنداعان. ءبىز كوڭىل اۋداراتىن تۇس  – «ابايدىڭ ولەڭىن» دە, «جەلدىرمەنىڭ» ەكى نۇسقاسىن دا يمانقۇلدىڭ سەمەيدەگى اۋەسقوي مۋزىكانتتان ۇيرەنگەنى. يمانقۇل ءاندى ورىنداپ بەرگەن كەزدە ونى كىمنەن ۇيرەنگەنىن ايتا الماعان.

«ابايدىڭ ولەڭى» كىرگەن قولجازبالاردىڭ تاعدى­رى تىم اۋىر دەسە دە بولادى. يمانقۇلدان جا­زىپ العان ەتنوگراف ا.ن.بالعوجيننىڭ ەكى جي­نا­عى (نوتا جازىلعان داپتەرلەر) كومپوزيتور زەيىن مەيىر­مانوۆتىڭ قولىنا تيەدى. كومپوزي­تور ءوزىنىڭ فور­تەپيانو سۇيەمەلدەۋىمەن 1963 جىلى جازعان «قىتاي جاس اۋەسكەرلەر مەن مەيىرما­نوۆتىڭ تۆورچەستۆولىق جيناعىن» جانە «قىتاي قازاقتا­رىنىڭ حالىق اندەرى», «قىتاي قازاقتارىنىڭ حالىق كۇيلەرى» اتتى 7 جيناعىن كورنەكتى كومپوزيتور مۇقان تولەباەۆتىڭ جارى بولعان, قازاق قىزدارىنان ءبىرىنشى ونەرتانۋشى, زەرتتەۋشى عالىم ءماريام احمەتوۆاعا امانات ەتىپ تاپسىرعان ەكەن. ول كىسى عىلىم اكادەمياسىنىڭ م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىندا قىزمەت اتقارسا كەرەك. ءسويتىپ, قولجازبالار 60-جىلدارى اتاقتى عالىمنىڭ قولىنا تيگەن. قازاقتىڭ ءداستۇر­لى اندەرىن جەتىك بىلەتىن عالىم 2011 جىلى بۇل مۇرا­نى قازاق قىزدارىنان شىققان العاشقى كاسىبي كومپو­زيتوردىڭ ءبىرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى بالنۇر قىدىربەككە تاپسىرادى. يمانقۇلدىڭ 1921 جىلى ۇيرەنگەن «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا» ءانىن ارادا ءجۇز جىل وتكەننەن كەيىن, 2021 جىلى ۇستازىم بالنۇر بالعابەكقىزى ماعان تاپسىردى.

مەنىڭ بايقاعانىم, «ابايدىڭ ولەڭى» ءانىنىڭ تۇتاستىعى, مۋزىكا ءتىلىنىڭ اۋەندەتە سالعان ادەمى يىمدەرىنىڭ ءبىر-بىرىمەن بايلانىسى كومپوزيتور اباي اندەرىنىڭ تابيعاتىنا وتە جاقىن ەكەن. بۇل ءان ناقتى ابايدىكى دەپ ايتۋعا بەرىك بايلام جاساماساق تا, ءاننىڭ اۋەن-سارىنىنىڭ ءوزى ابايدىكى دەپ ايتىپ تۇرعانداي ەستىلدى. كەڭىنەن قۇلاش تارتىپ, كوڭىلدى بىردەن باۋراپ الاتىن اقىننىڭ ءوز اندەرىنە ءتان. كومپوزيتوردىڭ كەيىننەن تابىلعان «قور بولدى جانىم» ءانىن ابايدىڭ ءانى دەپ دالەلدەگەن ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ۆ.پ.دەرنوۆانىڭ تۇجىرىمدارىمەن سايكەس كەلىپ تۇرعان «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا» ءانىن ابايدىڭ ءان مۇراسىنا قوسسا, ارتىق بولماس.

ەندى «ابايدىڭ «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا» دەگەن ءوز ءانى بولدى ما؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى.

بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى سوناۋ 1915 جىلدا كورىنىپ تۇر. ول دەرەكتى دە ابايدىڭ مۋزىكالىق مۇراسىن زەرتتەۋشى ە.شۇكىمان كەلتىرەدى: «اقىننىڭ بۇل ولەڭىنىڭ («جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا» – ءا.ق.) جەكە ءان بولىپ ايتىلعانى جونىندەگى دەرەكتى 1915 جىلعى «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ 5-سانىندا م.مالدىباەۆتىڭ «قازاقشا باستاپقى ويىن» ماقالاسىنان كەزدەستىردىك. وندا «2-بولىمدە ءنازيپا قۇلجانوۆا ىبىراي ءالتىنساريننىڭ جازدى سۋرەتتەگەن ءسوزىن سويلەدى. ءانشى الماعامبەت «ىرعاقتى», «تاتيانا», «جارق ەتپەس» دەيتىن اندەردى دومبىراعا قوسىپ ايتتى. ەكى دومبىرا ءبىر ماندولينانى قوسىپ, ۇلت كۇيىن تارتتى» دەپ جازىلعان. ياعني «جارق ەتپەس» ولەڭىنىڭ ءوز ءانى بولعانعا ۇقسايدى, بىراق بۇگىنگە جەتپەگەن», دەپ جازادى.

عۇلامانىڭ «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا» ءانىنىڭ بولعانىن, بۇگىنگە جەتكەنىن ناقتى دەرەكتەرمەن كەلتىرەيىن.

ءبىرىنشى دەرەك. جوعارىدا كەلتىرگەن م.مالدى­باەۆتىڭ «قازاقشا باستاپقى ويىن» ماقالاسىندا «جارق ەتپەستى» الماعامبەت ورىنداپ, ءاننىڭ بولعانى جايىنداعى العاشقى دەرەك كورسەتىلگەن. جاي عانا ورىنداۋ ەمەس, دومبىرامەن قوسىپ ايتقان. سوعان قاراعاندا, الماعامبەت دومبىرادا دا شەبەر ورىنداۋشى بولۋى مۇمكىن عوي. ولاي بولسا, دومبىرا كۇيلەرىن دە بىلگەنى انىق.

ءانشى, عالىم ە.شۇكىمان الماعامبەتتىڭ العاشقى اباي كەشىندەگى ونەرىن ايتا وتىرىپ, مىنانداي دەرەك كەلتىرەدى: «نەگە ەكەنى بەلگىسىز, 1914 جىلى سەمەيدە وتكەن اباي كەشى ا.بيمبوەستىڭ «تاتيانانىڭ حاتىن» جازىپ العان 20-جىلدارمەن بايلانىستىرىلىپ, ءاندى ا.بيمبوەسكە ورىنداپ بەرگەن ن.قۇلجانوۆا بولىپ ءجۇر. سەبەبى ۆ.دەرنوۆا, ع.بيسەنوۆا, ب.ەرزاكوۆيچ ەڭبەكتەرىندە, امت, اسق (ب.ەرزاكوۆيچتىڭ 1954, 1986 جىلدارى شىققان جيناقتارى) جيناقتارىنىڭ تۇسىنىكتەرىندە جانە ن.قۇلجانوۆاعا قاتىستى ەڭبەكتەردە وسىلاي جازىلعان, بىراق ەشقايسىسىندا ناقتى دەرەككوزى كورسەتىلمەگەن. ن.قۇلجانوۆانىڭ ب.زاتاەۆيچكە ەكى ءان جازدىرعانى راس. ول تۋرالى «1000 ءان» جيناعىندا جازىلعان».

ە.شۇكىمان: «كەيبىر اۋىزشا دەرەكتەردەن ەستى­گە­نىمىز, 1919 جىلى ن.قۇلجانوۆا كۇيەۋى كول­چاك اسكەرى­نىڭ قولىنان قازا تاپقاننان كەيىن, كوپ ۇزاماي ساكەن سەيفۋليننىڭ شاقىرۋىمەن اقمو­لاعا اۋىسىپ, سوندا فولكلور جيناۋمەن اينا­لىسقان ەكەن. ا.بيمبوەسپەن «سەگىزاياق» جانە «تاتيا­نانىڭ حاتىن» جەتكىزگەن م.نۇرباەۆانىڭ ۇيىندە كەزدەسىپ, ا.بيمبوەس ءاندى («تاتيانانىڭ حاتى» – ءا.ق.) ءنازيپادان سول جولى جازىپ العان دەيدى. بىراق ا.بيمبوەسكە ءان جازدىرعانى تۋرالى نەگىزگى دەرەككوزى تابىلمادى», دەپ جازعان.

ەكىنشى دەرەك. «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا» ءانىنىڭ 1995 جىلى الماتىدا جارىق كورگەن «اباي» ەنتسيكلوپەدياسىندا «الماعانبەت قاپسالەم­ ۇلىنىڭ ء«ومىرىن ۇزاق جىلدارى بويى اباي اۋلىندا وتكىزىپ, ۇلى اقىننىڭ «ايتتىم سالەم, قالامقاس», «كوزىمنىڭ قاراسى», «جارق ەتپەس قارا كوڭلىم نە قىلسا دا», «الىستان سەرمەپ», ت.ب اندەرىن ايتىپ, حا­لىق اراسىنا تاراتقان. 1914, 1924 جىلدارى ابايدىڭ قايتىس بولعانىنا 10, 20 جىل تولۋىنا ارنالعان سەمەيدە وتكەن ادەبي-مۋزىكالىق كەشتەردە اباي اندەرىن ناقىشىنا كەلتىرە ورىنداپ, ول تۋرالى ەستەلىك ايتقان», دەپ ەكىنشى رەت ءاننىڭ ءجۇز ون جىل بۇرىن الماعامبەتتىڭ ورىنداۋىندا بار بولعانى تۋرالى جازىلعان.

بۇل تاريحي دەرەكتەرگە نەمقۇرايدى قاراۋعا بولمايدى. كومپوزيتور احمەت جۇبانوۆ «زامانا بۇلبۇلدارى» كىتابىندا: «اقىلباي, الماعامبەت, ايكەرىم ابايدىڭ «جاي داۋسىمەن» ايتىپ شىعارىپ بەرگەن اندەرىن اۋزىنان قاعىپ الىپ, شىرقاتا, ۇدەتە, قۇيقىلجىتا ورىنداپ كەتتى. ابايدىڭ ءرولى – ءبىرىنشى رەت «اۆتور داۋسىمەن» ورىنداپ بەرۋ بولدى», دەپ الماعامبەتتىڭ اندەردى ابايدىڭ ءوز اۋزىنان ۇيرەنگەنى تۋرالى جازادى. سول سەبەپتى, ودان ۇيرەنگەن جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ ايتقان اقىننىڭ اندەرى تۇپنۇسقا رەتىندە ساقتالعان. الماعامبەتتەن ج.ەلەبەكوۆ سەكىلدى باسقا دا ونەرپازدار ءان, كۇي ۇيرەنگەن. جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىنىڭ 1914 جىلى ساحنادا الماعامبەتپەن بىرگە ونەر كورسەتىپ جۇرگەنى – ونىمەن جاقسى تانىس بولعان دەگەن ءسوز. وسى جاقىن قارىم-قاتىناسىنىڭ ارقاسىندا ودان ابايدىڭ ءبىراز ءانىن ۇيرەنگەن سوڭ, جوعارىدا ايتقانداي, 1920–1923 جىلدارى ا.ۆ.زاتاەۆيچكە «ابايدىڭ ءانىن» ايتىپ بەرگەن بولۋى دا مۇمكىن.

ءۇشىنشى دەرەك. 2022 جىلى 3 ناۋرىزدا «انا ءتىلى» گازەتىندە بۇلبۇلناز مۇراتقىزى «ابايدىڭ ءانشىسى – الماعانبەت» اتتى ماقالاسىندا: «ابايدىڭ ءوزى دە: «وسى ءاندى ورىنداسا, الماعانبەت قانا ورىنداسىن», دەپ ءجيى ايتىپ وتىراتىن بىرنەشە اندەرى بولىپتى. سونىڭ كەيبىرى: «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا», «جىگىت ءسوزى», «تاتيانا», «بويى بۇلعاڭ», «سەگىزاياق», «وزگەگە كوڭىلىم تويارسىڭ» سىندى اندەر ەكەن»,  دەپ جازادى. كومپوزيتوردىڭ ءوزى «جارق ەتپەس قا­را كوڭىلىم نە قىلسا دا» ءانىن «الماعانبەت قانا ورىن­داسىن» دەپ شاكىرتىنە امانات ەتكەن ەكەن»,  دەيدى.

اكادەميك احمەت جۇبانوۆ: «اباي اندەرىنىڭ مەلوديكاسى, ىرعاعى, فورماسى وزىنە دەيىنگى كەلگەن قازاق اندەرىنە ۇقسامايدى. ءبىرىنشى جاعداي – اباي اندەرىنىڭ ارقايسىسىنىڭ وزىنە مەنشىكتى ولەڭى بولدى», دەپ ءدوپ ايتقان. سوندىقتان سوڭعى تابىلعان «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا» ءانىنىڭ اۆتورى جەتكىزۋشىلەر مەن ورىنداۋشىلار ەمەس, ابايدىڭ ءوزى دەپ تۇجىرىمداۋعا نەگىز بار.

ۇلى اقىن «جارق ەتپەس قارا كوڭىلىم نە قىلسا دا» ءانىن ورىنداۋ مەن ناسيحاتتاۋدى شاكىرتى الما­عامبەتكە اماناتتاسا كەرەك. 

القۋات قازاقباەۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قوبىزشى, ونەرتانۋشى-كومپوزيتور