كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
بەساسپاپ
جازۋشى جازۋدان باسقا دا ونەر مەڭگەرۋى مۇمكىن. تاڭعالماڭىز. ماسەلەن, 1985 جىلى «جالىن» باسپاسى شىعارعان ء«سوزستان» جيناعىندا كوپتەگەن قالامگەرگە ساۋالناما سۇراقتارى قويىلىپتى. سوندا «كەنەتتەن قولىڭىزدان جازۋ كەلمەي قالسا, قانداي كاسىپتىڭ قۇلاعىن ۇستار ەدىڭىز؟» دەگەن قىزىق سۇراققا قاجىعالي مۇحانبەتقاليەۆ: «ادام اياعى باسپاعان قالىڭ توعايلاردىڭ بىرىندەگى جالعىز ءۇي قورىقشىنىڭ كومەكشىسى بولىپ كەتەر ەدىم. قورىقشى بولۋ – بالا كۇننەن بەرگى ارمانىم» دەگەن ەكەن. ەرىكسىز ەسكە ءتۇسىپ وتىر, ءدال وسى ساۋالعا لەۆ تولستويدىڭ ايگىلى ءسوزى دە جاۋاپ بولايىن دەپ تۇر. «ەتىكشى بولسام دا جامان ەتىكشى بولماس ەدىم» دەپ جازادى تولستوي اقساقال.
ال اقسەلەۋ سەيدىمبەك: «...وندا مەنەن جاقسى دارىگەر نەمەسە مۋزىكانت شىعۋى مۇمكىن ەدى. سونداي-اق قولونەرمەن اينالىسسام دا تالايدىڭ كوزىن قۋانتار ونەر تۋىندىلارىن جاسايتىنىما كۇماندانباس ەدىم. ال ەگەر نە قويشى, نە جىلقىشى بولعاندا تاماشا ەڭبەك ۇلگىسىن كورسەتەر ەدىم دەپ ويلايمىن», دەپتى. كادىربەك سەگىزباەۆتىڭ جاۋابى: «ومىرىمدە العاش رەت... پەش سالىپ كورگەنىم بار. وسىنىم قالاي بولار ەكەن دەگەن كۇدىك مازالاپ تۇرعاندا كورشىم كەلىپ, مۇنداي قۇرىلىسى كۇردەلى پەشتى سالۋ ءۇشىن ارنايى مامان شاقىرۋ كەرەك ەدى دەپ ودان ءارى قوبالجىتىپ كەتتى. قورقا-قورقا پەش تە قالانىپ ءبىتتى, قورقا-قورقا وت تا جاعىلدى. ءبىرازدان سوڭ قاراسام, پەشىمنىڭ بۋى بۇرقىراپ, وتتى ءدۇر-ءدۇر تارتادى...» مولداحمەت قاناز بولسا: «ديپلوم العان زاڭدى ماماندىعىم – مۇعالىم. ەرتەرەك قول ۇزگەندىكتەن مۇعالىم رەتىندە قازىردىڭ وزىندە كونەرىپ قالدىم. مىنا ءبىر بەتى ارمەن بولعىر جاعداي كەلىپ قالعانداي بولسا, ءتىپتى مۇعالىمدىككە دە جاراماي قالاتىن شىعارمىن. سوندىقتان دا جازۋشى دەگەن اتاقتىڭ بەدەلىن تۇسىرمەي بۇيىرعان پەنسيامدى جەپ, ۇيدە جاتىپ كىتاپ وقىرمىن... بۇيىرتسا, بالا جۇباتارمىن, باۋ-باقشاعا قارارمىن», دەيدى.
ءيا, جازۋدان بولەك ەرەك قابىلەتىمەن تانىلعان تۇلعالار جەتەرلىك. شوقاننىڭ, لەۆ تولستويدىڭ, تاراس شەۆچەنكونىڭ, پۋشكين مەن لەرمونتوۆتىڭ, سونداي-اق ولجاس سۇلەيمەنوۆ پەن الىبەك اسقاردىڭ دا قىلقالامعا ۇيىرلىگىن جۇرت بىلەدى. بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلىنىڭ قولدان جيھاز جاسايتىنى وقتا-تەكتە ەستەلىكتەردە ايتىلىپ قالادى. ودان بولەك, انەكدوتشى تالاسبەك اسەمقۇلوۆتىڭ شەبەر اسپاز ەكەنىنە دە تاڭداي قاقتىق.
ايتپاقشى, الگىندەي ساۋالنامانى ءبىز دە جۇرگىزىپ كورسەك دەگەن وي كەلدى.
ىرىمشىل اقىن
احماتوۆانى وتە ىرىمشىل دەسەدى. مىسالى, ول گۋميلەۆتىڭ ۇيلەنۋگە العاشقى ۇسىنىسى كەزىندە جاعالاۋداعى ەكى دەلفيننىڭ دەنەسىن كورگەن سوڭ باس تارتقان. ياعني بۇل جاقسىلىق نىشانى ەمەس دەپ بىلگەن. سونداي-اق ونى بالا كەزىندە كوبىسى ءبىرتۇرلى ساناعان. ويتكەنى ول توماعا-تۇيىق, جالعىز ءوزى تەڭىزگە شومىلىپ, جالاڭ اياق كوشە كەزىپ جۇرە بەرەدى ەكەن.
* * *
جالپى, اكەسى احماتوۆانىڭ اقىندىعىن مويىنداماپتى, ءتىپتى پىسقىرىپ تا قاراماعان. سوندىقتان قىزىنا ءوز تەگىمەن جاريالانىپ, جۇرتقا ماسقارا بولماسىن دەپ لاقاپ اتپەن جازۋىن تالاپ ەتەدى.
وسىلايشا, احماتوۆا ارعى اجەسىنىڭ تەگىن الادى. ال اقىننىڭ شىن اتى-ءجونى – اننا گورەنكو.
ارينە, اكەسى ول كەزدە احماتوۆانىڭ كەيىن «ايەلدەرگە سويلەۋدى ۇيرەتەتىن» عاجاپ اقىن بولارىن بىلمەسە كەرەك.
* * *
يتاليالىق سۋرەتشى امەدەو موديلياني احماتوۆانى العاشقى كورگەندە-اق عاشىق بولىپتى. ولار پاريجدە ءبىر جىل ارالاسىپ, كەيىن مۇلدە كەزدەسپەگەن. سول سەزىمدەردىڭ ىزىمەن سۋرەتشى اقىننىڭ 16 كارتيناسىن سالعان. الايدا ول تۋىندىلاردى احماتوۆا ساقتاي المادى: بىرەۋىنەن باسقاسىنىڭ ءبارى ورتەنىپ كەتكەن.
* * *
اقىن كوپ ۋاقىت بويى نكۆد-نىڭ باقىلاۋىندا بولعان. بيوگرافتاردىڭ ايتۋىنشا, ونى جاقىن قۇربىسى, جازۋشى سوفيا وستروۆسكايا اڭدىعان. احماتوۆا بۇل توسىن وقيعادان, ارينە, حابارسىز.
* * *
ول ءتىل مەڭگەرۋگە كەلگەندە زەرەك بولدى. بەس جاسىندا مۇعالىمنىڭ بالالارمەن سويلەسكەنىنە قاراپ وتىرىپ, فرانتسۋز ءتىلىن ۇيرەنىپتى.
* * *
ءومىر بويى العاش جازعان ولەڭدەرىنەن ۇيالىپتى. بۇرىنعى باللادا, جاريالانعان, ءتىپتى قايتا باسىلىپ شىققان اتاقتى شىعارمالارىن ول «بوس قىزدىڭ كەدەي ولەڭدەرى» دەپ اتاپ, ەسكە العاندى دا ۇناتپاعان.
باقىتتى مارك
ءوز شىعارمالارىن جازۋ ماشيناسىندا تەرگەن العاشقى قالامگەر – مارك تۆەن. ادامزات اقىل-ويىنىڭ جەمىسى مەن يگىلىگىن ءبىرىنشى بولىپ كورۋ تۆەنگە بۇيىرىپتى. ارىپتەردى تىقىلداتىپ باسىپ وتىرىپ قانداي عاجاپ سەزىمدە بولدى ەكەن دەسەڭىزشى.
