«قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىمدە ساعات اعاعا بارىپ ەدىم, ءسال كوڭىلسىزدەۋ وتىر ەكەن. «اعا, سىزدە ەشقانداي بۇيىمتايىم جوق, تەك گازەتتىڭ سەكرەتارياتىندا بولعان سوڭ, ءوزىڭىز كوپپەن بىرگە تۇسكەن سۋرەتتەردى جيناستىرىپ, كەرەگى بولىپ قالار دەپ اكەلىپ وتىرمىن», دەدىم. سۋرەتتەردى الىپ قاراپ, ءاپ-ساتتە كوڭىلدەنىپ: «بارەكەلدى, مۇنىڭ وتە دۇرىس تىرلىك ەكەن» دەپ الىپ, ءبىر سىلكىنىپ, مارە-سارە بولىپ قالدىق. جاعداي سۇراۋىنا وراي جاۋاپ قايتارعان بولىپ وتىرمىن. سودان ول ادەبيەت تۋرالى اڭگىمەنىڭ تيەگىن اعىتتى دەرسىڭ. كوكىرەك كوزىم اشىلىپ, كوڭىلىم كوك دونەننەن دە جۇيتكىپ ارىگە كەتتى... وسىنداي اعىنان جارىلا ايتارى بار اعاڭنىڭ بولعانىنا نە جەتسىن!
ساعات اعانىڭ ەرەكشە ءبىر ايتقانى: «مىنانداي فوتولاردى جيناستىرىپ ءجۇرۋىڭدى قۇپتايمىن. بۇلار ۋاقىتى كەلگەندە تاريحتان سىر شەرتەر قۇندى دۇنيەلەر بولارى ءسوزسىز» دەگەنى. سودان ساكەڭنىڭ كەڭەسىمەن 1982–1987 جىلدارى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە سەكرەتارياتتا جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە جاريالانعان, رەداكتسيا قورجىنىنا تۇسكەن فوتولاردى جيناپ ءجۇردىم. كەيىنىرەك جيناقتالعان فوتولاردى سول كەزدەگى اقپارات ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, جازۋشى الىبەك اسقارعا كورسەتىپ ەدىم, كابينەتىندەگى ۇستەلگە سىيماي, ودان ەدەنگە جايىپ تاستاپ تاڭداعانى. كەيىن الەكەڭنىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن «جازۋشىلار الەمى» اتتى فوتوالبوم جارىق كوردى.
سودان قالعان كوپتەگەن فوتو بار ەدى. ساتيريك شونا سماحان ۇلىنىڭ قىرىققا جۋىق فوتوسىن الماتىداعى ش.سماحان ۇلى اتىنداعى مەكتەپكە تابىستادىم. اقىن حاميت ەرعاليەۆتىڭ فوتولارىن بالاسى ماراتقا, قالامگەرلەر سەيتجان وماروۆتىكىن بالاسى نۇرايعا, قاليجان بەكحوجيندىكىن بالاسى ەرلانعا بەردىم. قالعان فوتولاردى تاعى ءبىر ىرىكتەدىم دە, استانا قالالىق جازۋشىلار وداعىنىڭ جەتەكشىسى داۋلەتكەرەي كاپ ۇلىنا اماناتتادىم. اقسەلەۋ سەيدىمبەكتىكىن ءىنىسى اسىلحانعا, سافۋان شايمەردەنوۆتىكىن ءىنىسى سايىن ەسماعيعا تابىستادىم. الماتىداعى جازۋشىلار وداعىنا بارىپ, سول كەزدەگى وداق توراعاسىنىڭ ورىنباسارى باقىت بەدەلحاننىڭ كابينەتىندە ءسابيت مۇقانوۆ پەن عابيت مۇسىرەپوۆتىكىن مۋزەي ديرەكتورى ادىلعازى قايىربەكوۆكە, ال قالامگەرلەر مۇزافار الىمباەۆ, باۋىرجان مومىش ۇلى, بەردىبەك سوقپاقباەۆ, ءانۋار ءالىمجانوۆ, ءىلياس ەسەنبەرلين, اسقار سۇلەيمەنوۆ, عابباس قابىشەۆ, جاراسقان ابدىراشەۆ, مۇحتار شاحانوۆ, روللان سەيسەنباەۆ, سوفى سماتاەۆ, بەكسۇلتان نۇرجەكەەۆ, ايان ءنىسانالىنىڭ فوتولارىن ءتيىستى ادامدارىنا تابىستاپ, تاعى دا كوپتەگەن فوتونى جازۋشىلار وداعىنا دەپ, باقىت ىنىمە قالدىرىپ كەتتىم.
مىنە, ساعات اشىمباەۆتىڭ كورەگەندىكپەن ايتقان ءبىر اۋىز كەڭەسىنىڭ ارقاسىندا وسىنداي يگى جۇمىسقا قولۇشىن بەرگەنىم بار.
30 مامىر 1984 جىل
ساعات اعانىڭ قىزمەت بولمەسىندە ءۇنسىز تىمىرايىپ وتىرمىن. بۇل كىسىدەي اعىنان جارىلار اقكوڭىل, ىنىگە قامقور ازاماتتىڭ اڭگىمەسىن تىڭداۋدان استە جالىقپايسىڭ. ءار سوزىندە ءومىردى ۇعىندىرعىسى, كەيىن وكىنبەيتىن ءىس ىستەۋ كەرەكتىگىن ايتىپ, ءومىر قۇبىلىسىن فيلوسوفيالىق تۇرعىدان تۇسىندىرە, قالتارىس, ىقپىل-جىقپىلداردى اشىپ كورسەتكىسى كەلەدى. نەشەمە تسيتاتا, فاكتىمەن سويلەگەندە بوس ءسوز جوق-اۋ. ساكەڭ ماعان جاقىن ءىنىسى بولعاندىعىمنان شىعار, شەشىلە سويلەپ, ءوز وكىنىشىن الدىعا تارتا كوڭىلگە قونار ءبىراز قۇپياسىن اقتاردى. «ىستەر ءىستى 30 بەن 40 تىڭ اراسىندا تىندىرۋ كەرەك. قاندا بار قاسيەت پە, قازاقتىڭ نەبىر ازاماتتارى وسى 40-قا دەيىن بىتىرەتىنىن ءبىتىرىپ, ودان كەيىن تىنىش جۇرەدى. ال ورىس حالقى, سۋىق جاقتىكى بولعان سوڭ با, كەشىرەك قالپىنا كەلىپ, 40 پەن 50-ءدىڭ اراسىندا ىسىنە بەلسەنە كىرىسەدى ەكەن...» دەگەن-ءدى.
«ايتارىم, مىنە, مەن 37-دەمىن, 2-3 كىتابىم بار – بىتىرگەنىم شامالى, 5-6 جىلىمنىڭ بوس كەتكەنىنە, ءبىراز نارسەدەن قالىس قالىپ قالعانىما وكىنەمىن... ءبىز ۋاقىت ءوتىپ بارا جاتىر دەپ ويلايمىز, تىپتەن ولاي ەمەس قوي. كۇن باتتى, كۇن شىقتى دەيمىز – ناعىز قاتەلىك وسىدان باستالادى, نەگىزىندە كۇن ءبىر ورنىندا تۇرعان نارسە, اينالاتىن جەر ەكەنىن بىلە تۇرا مويىنداعىمىز كەلمەيدى, سول سياقتى ۋاقىت وتپەيدى, ول ءبىر قالىپتا تۇرا بەرەدى, تەك وتەتىن ءبىز, ءبىزدىڭ ءومىرىمىز... ءيا, بەرىك, ايتار اقىلىم – كوپ ىزدەن, ەڭبەكتەن. الگى تالانت دەگەن نارسە شارتتى ۇعىم – بۇنىڭ ءبارى ەڭبەككە بايلانىستى. ەڭبەك بولعاندا دا جۇيەلى ەڭبەك. بىزگە جەتىسپەيتىنى – تەوريالىق ءبىلىم, كوپ ازامات وسىدان اقساپ جاتىر. ءبىلىمسىز ەشتەڭە جاساي المايسىڭ. ماسەلەن, كەزىندە بلوكتى ءبىلىمسىز دەپ ەسەپتەگەن, ال نەگىزىندە بلوكتىڭ ءبىلىمى ۇشان-تەڭىز بولعان. ءبىلىمسىز, نيچەگو پودوبنوگو, ەشنارسە بىتپەيدى. كەرەمەت تۋىندىلار تەك ءبىلىمنىڭ جەمىسى دەپ ەسەپتەۋ كەرەك. سوندىقتان ۇزدىكسىز ىزدەنىس, ءبىلىم وتە قاجەت. ماسەلەن, ادامدى نەگىزىنەن ۇستاپ تۇرعان ءۇش نارسە عوي. الدىمەن, زات الماسۋ, بۇل بولماسا ادام ولەدى. كەلەسى كوڭىل, قۋانۋ, قايعىرۋ سياقتىلار – ادامعا قاجەت نارسەلەر. ال ءۇشىنشىسى – اقپارات, ءبىلىم. بۇل بولماسا ادام توقىراۋعا ۇشىراپ, ءبىر ورنىندا قالىپ كەتەدى ەكەن...
نەگىزى, تەوريالىق ءبىلىم قاجەت دەدىك قوي, انا سەندەردەگى ورالحان بوكەەۆتىڭ جەتكەن جەرى, كوپ نارسەسىن 40-قا دەيىن ءبىتىرىپ, ەندى ءوزىن ءوزى قايتالاپ قالىپ ءجۇر. ونىڭ بىلۋگە دەن قويىپ, «كەيىنگى كەزدە تاريحي-تانىمدىق دۇنيەلەردى وقۋعا دەن قويىپ ءجۇرمىن» دەگەنى – بىلەرمەندىكتىڭ بەلگىسى. ءارى قاراي قالاي بولادى – ونى دا كورە جاتارمىز.
ەڭ باستىسى, قاتارلاستارىڭنان قالىپ قويماۋ. بىزدەن كەيىنگى كەلە جاتقان بۋىن سەندەرسىڭدەر, سول ءبىر شوعىر جۇلدىزدان ءوز ورنىڭدى الا ءبىلۋ ءۇشىن ارەكەت, تەك ارەكەت كەرەك. كورىنۋ كەرەك, تانىلۋ كەرەك», دەپ ساعات اعامىز ءبىر ساعاتتان اسا اڭگىمە شەرتىپ ايىزىمدى قاندىردى. كوكىرەك كوزىمىز اشىلىپ, ۇلاعاتتى عۇلامانىڭ ءدارىسىن تىڭداعانداي سەرگەك شىقتىق. ۋاقىت تار بولماسا, تىڭداۋعا ءبىز بارمىز. ول كىسىمەن ارالاس-قۇرالاس بولعانىمنىڭ پايداسى كوپ ءتيدى, كەيىن كىتاپ الىپ وقيتىن بولدىم.
ساعات اعانىڭ اڭگىمەسى ءبىراز سەرپىلتىپ, ءبىر مەزەت بولسا دا ساناعا ساۋلە تۇسىرگەندەي... مىسالعا, سول ساۋلەنىڭ اسەرىنەن, مىنە, كۇندەلىك جازىپ, وقيتىن كىتاپتارىمدى رەتتەپ وتىرمىن. ۇزاعىنان ءسۇيىندىرسىن.
17 تامىز 1984 جىل
ۇيگە ساعات اشىمباەۆ پەن تولەن قاۋپىنباەۆ اعالاردى جەڭگەلەرىممەن شاقىرىپ, قوناق ەتتىم. جاسى ۇلكەن سىيلى اعالارىم بولعاندىقتان ءسال ابىرجىپ, ىڭعايسىزدانعانىم بار. ىڭعايسىزدانىپ وتىرعانىم, ۇلكەندەرمەن شۇيىركەلەسۋ وڭاي ەمەس. ساكەڭ اڭگىمەگە ءبىر كىرىسسە, توقتاتا قويۋ قيىن. ءسوزىنىڭ دەنى ماعان شىن كوڭىلىمەن اعالىق اقىل ايتۋ بولىپ كەلەدى. ارىگە كەتسە دە, ايتەۋىر ءيىپ اكەپ ماعان تىرەيدى. وكىنىشى كوپ, ەندى ونى مەن سياقتى ىنىلەرىنىڭ قايتالاماۋىن تىلەيدى. ءيا, ماگنيتوفون قوسىپ جازىپ الار ما ەدى, اتتەڭ. ءومىر, كۇرەس, جاعداي, ارەكەت تۋرالى ايتقاندارىن تىڭداۋ بىلاي تۇرسىن, ءار بولىگىن بولەك-بولەك جازىپ الىپ, تۇمار قىلۋعا جارايدى. ال تولەن اعانى تەرەڭىنەن, جاڭا ءبىر قىرىنان تانىعاندايمىن. ءيا, ساعات اعا ايتپاقشى, جولى بولماي ءجۇر. جان-جاقتى ساۋاتتى. ومىردەن كورگەنى كوپ, تۇيگەنى مول. ماعان ايتارى: ىردۋ-دىردۋدان اۋلاق بول, ءبىز كەزىندە كوسىلىپ ءجۇرىپ كوپ نارسەنى ۇمىت قالدىرىپپىز. تەك وقۋ, جازۋ كەرەك ەكەن...
ساعات اعا ءتۇيىپ ايتتى: «بار نارسە كۇيىپ بارا جاتسا دا, ءوز ماقساتىڭنان اينىما, قولىڭدا قالامساپ, الدىڭدا قاعاز – سونى عانا ءبىل... جاز, جاز دا اكەل, ءوزىم-اق شىعارامىن...»
اڭگىمە اراسىندا ءوزىنىڭ دە پروزاعا اۋىسپاق نيەتى بارىن ايتىپ قالدى. نارىنقول اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى راۋان ءارىپوۆ ساكەڭدى بىرەۋلەرگە ء«بىزدىڭ ساعات ساتيريگىمىز» دەپ تانىستىرىپتى... ساكەڭ وسىنى ايتىپ ك ۇلىپ, ماعان: «تاك چتو, سىن مەن ساتيرا كوپ جاعدايدا تۋىسادى, نىساناسى ءبىر, كريتەريلەرى ۇندەسەدى. بەلىڭە ساتيرا اتتى سىن ساداقتى ىلگەن ەكەنسىڭ, توقتاما, قازىرگىڭ دۇرىس, بىراق توقمەيىلسىمە, سۇيىندىك باباڭنىڭ ارۋاعى قولداسىن», دەپ باتا بەردى.
تولەن اعانىڭ ۇيىندەگى جەڭگەي اقجارقىن, قاراپايىم اڭگىمەنى كەلىستىرىپ ايتادى ەكەن. جەڭگەيدىڭ: «دۇرىس كوڭىلمەن شاقىراتىندار وسىلاي جۇماعا شاقىرادى. ورتاشا ساراڭدار سەنبىنىڭ كەشىنە, ءتىپتى ساراڭدار جەكسەنبىگە شاقىرادى... اعالارىڭ وتىرعاندا كوڭىلدى وتىر, سويلەپ وتىر. ۇندەمەۋ – ونەر ەمەس دەپ كەلەدى دە, ۇيگە بارعان سوڭ, ارتىق كەتتىڭ دەپ سوگەدى...» دەگەنى ەسىمدە قالىپتى.
ال جازۋشى ەمەس پە, ءشاربانۋ جەڭگەي ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ, تابيعات بەرگەن تۇيىقتىق بولۋ كەرەك, سوزگە كوپ ارالاسپايدى. ارالاسسا ءدوپ ايتادى, ارىدەن تارتىپ ءتۇيىپ ايتادى. جەڭگەيدىڭ: «بەرىك قاينىم, بىلۋىمشە, ەل جاعىنان ساكەڭ ەكەۋىڭ اتالاس ەكەنسىڭدەر. «سۇيىندىكتىڭ سۇيكەمەسىنەن ساقتان» دەگەن تىركەستى ەل-جۇرتىڭ بەكەر ايتپاعان, اعاڭ دا سۇيكەۋدىڭ شەبەرى, سەن دە قۇرالاقان ەمەس ەكەنسىڭ. نەگىزى سىن مەن ساتيرانىڭ تەگى ءبىر ەمەس پە, ەكەۋىڭە سول قاسيەت قونعان. ۇزاعىنان ءسۇيىندىرسىن. ال, كەلىن شىراق, ءوزىڭ دە كورىپ جۇرگەن شىعارسىڭ, بۇلاردىڭ بابىن تابۋ وڭاي ەمەس...» دەپ كەلىنىنە قاراتا مەنىڭ جانىما مايداي جاققان سوزدەردى توعىتقانىنا دا ريزا بولدىم.
ساعات اعا: «ۇزاق عۇمىر بەرسە ەكەن... ويداعىلارىم ون تاراۋ, ويىما ورالىپ ساپ تۇزەي قالسا, قاپالانامىن, قاجىر-قايراتىم جەتەرىنە سەنىمدىمىن. بىراق ۋاقىت شىركىن قۋىرىپ بارادى. ءوزىم جەتىم وسكەنىم جەتەدى, بالالارىمنىڭ باسىنا بەرمەسىن. قازىرگى جاستارعا جىنىڭ كەلەدى – ءىشىپ-جەۋ, باسەكە, ىرىڭ-جىرىڭ, باسقا تۇك جوق. باياعىدا پلەحانوۆ ايتقان ەكەن: «سوتسياليزم ءبارىن جەڭەدى, تەك مەششانستۆودان ءتۇبى جەڭىلەدى» دەپ. قاراپ وتىرساڭ, سوعان كەلە جاتىرمىز. كۇننىڭ ءوزى تەڭىزدەن قورەكتەنەدى ەكەن...»
تولەن اعا: «ساعات فيلوسوفتاردان تسيتاتا كەلتىرىپ, فيلوسوفيالىق تۇيىندەر ايتىپ وتىر. نەگىزى, سول فيلوسوفيانى جاتتاندى تۇردە ەمەس, ارىدەن, تەرەڭىنەن, نەگىزىن بىلگەن بولسا, كەز كەلگەن ماسەلەنى, مىسالى, باعاناعى ايتقان ايەل داۋى, ءولىم, تاعى باسقالاردى تالداپ ءتۇسىندىرۋ وڭايعا تۇسەر ەدى. بىزدە وسى جاعى جەتىسپەي مە دەپ قورقامىن...» دەپ كىدىرگەنىندە, ساكەڭ: «دۇرىس ايتاسىز», دەپ ءسال بوگەلىپ ۇندەمەي قالدى.
ءيا, مۇنداي كىسىلەردى تاڭدى تاڭعا ۇرىپ تىڭداي بەرگىڭ-اق كەلەدى. ولاردىڭ ايتقان اتالى سوزدەرى كەۋدەمە وزگەشە شىراق جاعىپ, ەرىكسىز ەرەكشە ويعا قالدىردى.
* * *
اۋىلدان كەلىپ, جازۋشىلىققا جاڭادان ارالاسا باستاعان تۇرسىنجان شاپايدىڭ جازعان ماتەريالدارىنا ريزا بولعان ساعات اعا «جازۋشى» باسپاسىنا ءوزى بارىپ تانىسىپتى. تۇرسەكەڭنىڭ ايتۋى بويىنشا ول وقيعا بىلاي بولىپتى. مەن كەزەكشىلىكتە ءجۇرىپ تۇرسىنجانعا «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە ماتەريالىنىڭ شىعىپ بارا جاتقانىن ايتامىن. ەرتەسىندە تۇرسەكەڭ كيوسكىگە ەرتە بارىپ, گازەت الادى. بۇل جۇما كۇنى بولسا كەرەك. سودان دۇيسەنبىدە تۇرسىنجان جۇمىسىندا وتىرعاندا ساعات اشىمباەۆ كىرىپ كەلىپ, كوپتىڭ كوزىنشە: «وسىندا تۇرسىنجان دەگەن قايسىسىڭ؟» دەيدى. ساكەڭدى سۋرەتىنەن تانيتىن تۇرسەكەڭ ورنىنان لىپ ەتىپ تۇرىپ: «مەنمىن», دەيدى. سويتسە, ساكەڭ باسپانىڭ باس رەداكتورى مۇحتار ماعاۋينمەن اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ, «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە ءبىر وتە ءتاۋىر سىن ماقالا شىققانى ءسوز بولا قالعاندا, مۇحاڭ: «ول ماقالانىڭ اۆتورى شاپاەۆ بىزدە قىزمەت ىستەيدى...» دەپ قالادى. سودان ساكەڭنىڭ وسى بولمەگە كەلگەن بەتى ەكەن. ماقالاسىنا ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ: ء«ىنىم ەكەنسىڭ, حابارلاسىپ ماعان كەلەرسىڭ, كەڭ وتىرىپ اڭگىمەلەسەمىز», دەپ جونىنە كەتىپتى.
بۇل ەپيزودتى تىلگە تيەك ەتىپ وتىرعانىم, ساعات اشىمباەۆ قاشاندا ءباسپاسوز بەتىندەگى ەلەۋلى ماتەريالداردى قالت جىبەرمەي, ال ونداعى ەلدى ەلەڭ ەتكىزەر ماقالا اتاۋلىنى قۇنىعا وقىپ, ال ول جاريالانىم كوڭىل تورىنەن ورىن السا, سونىڭ اۆتورىن ىزدەپ تاۋىپ, ريزاشىلىعىن بىلدىرەتىن. ياعني سارابدال سىنشىنىڭ تالانت اتاۋلىنى تالابىنان تانىپ, مۇمكىندىك بولعانشا ونىمەن سۇحباتتاسىپ, اقىل-كەڭەسىن ايتىپ, ءجون-جورالعىلى پىكىرىن ءبىلدىرۋدى داعدىعا اينالدىرعانى تاعىلىمدى دۇنيە بولسا كەرەك. ءوز باسىم ونداي ءتالىمدى قارەكەتتەردىڭ بىرنەشەۋىنىڭ كۋاگەرى بولعانىم بار.
تالانتتى قالامگەر جونىندە ىقىلاسى ايرىقشا ەدى. «تالانتتى ادام قىنسىز قىلىش سياقتى» نەمەسە «تالانتتى جازۋشى كورگەنىن دە, كورمەگەنىن دە جاسىرا المايدى» دەگەن قاناتتى سوزدەرى شىعارماشىلىققا شىنايى كوزقاراس تۇرعىسىنان ايتىلعانى انىق.
سارابدال سىنشى شىعارماشىلىق ورتاعا يمەنە ەنگەن تالانتتىڭ اينالاسىنا ىقپال-اسەرىن بىلايشا بەدەرلەيدى: «ادەبيەتكە وزگەشە ءبىر تالانتتى جازۋشىنىڭ كەلۋى, ونىڭ قالامىنان جاقسى شىعارمانىڭ تۋى ۇلتتىق يگىلىك, تابىس ەكەندىگىنە ءسوز جوق. ال ول سونىمەن بىرگە بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ومىرشەڭ ونەردىڭ ونەگەسىن الا كەلەدى. ياعني باسقا جۇرت سوعان قاراپ بويىن تۇزەيدى, جازۋدىڭ قيىندىعىن سەزىنەدى. شىنايى تالانتتىڭ كەلۋى تازالىققا, ادالدىققا جول اشىپ, حالتۋرانىڭ جولىن بوگەيدى. بەلگىلى ماتەلگە سالىپ ايتساق, كەمەل تالانت كەمەسى كەلگەندە حالتۋرانىڭ قالتىراعان قايىعى سۋدان شىعادى».
* * *
بىردە قىزمەت ورنىنا بارىپ ەدىم, كەلگەنىمدى قۇپ كورىپ, ءبىراز اڭگىمەنىڭ بەتىن قايىرىپ بارىپ: «شىعىپ جۇرگەن ساتيرالىق اڭگىمەلەرىڭ دۇرىس. ال نە ءبىتىردىڭ, بار جازعان اڭگىمەلەرىڭنىڭ جالپى سانى قانشا؟» دەپ سۇراقتى توتەسىنەن قويعانى. قوسىڭقىراپ, 70-تەن استى دەگەنىم دە: «از, قىسقا اڭگىمەنىڭ كلاسسيگى انتون چەحوۆ 700-دەي اڭگىمە جازىپتى, بۋنين ساراپتاي كەلە ونىڭ 48-ءىن عانا مىقتى, ەش ۋاقىتتا قۇنىن جويمايدى دەپتى.
ال قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى عابيت مۇسىرەپوۆ 5 تومدىق تاڭدامالى شىعارمالارىن باسپادان شىعارعاندا, سىنشىلار قاۋىمى ونىسىن قومسىندى. ازسىندى. «مۇحتار اۋەزوۆتىكى – 20 توم, ءسابيت مۇقانوۆتىكى – 12 توم. سىزدىكى – 5-اق توم. بۇل قالاي؟ بولمايدى, عابە. قۇرىعاندا 10 تومدىعىڭىزدى دايىنداڭىز» دەپ جاناشىرلىق تانىتتى. مىنە, قىزىق. ەكى-ءۇش جىلدان سوڭ جارىقتىق عابەڭ 5 تومىن سۇرىپتاپ, 3 تومعا ءتۇسىردى. تاڭعالعاندارعا ءسوز زەرگەرى بىلاي دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن: «وسى 3 تومىمنىڭ ىشىندەگى ەكى-ءۇش اڭگىمە جيىرما جىلدان سوڭ وقىلا ما, وقىلماي ما؟ بىلمەيمىن».
اركىمگە ارقيلى كوزقاراس تۋدىراتىن, الايدا كۇللى الەم جاپپاي وقىپ جاتقان جاپوندىق مۋراكامي كەزەكتى ءبىر سۇحباتىندا: «جازعاندارىڭدى ءوزىڭ ولگەننەن سوڭ, وتىز جىلدان كەيىن قايتا باسىپ شىعارسا, كلاسسيك سول. ال ەندى كوزىڭ تىرىدە جازعاندارىڭدى وقيتىن جان تابىلماسا نە بولعانى» دەپ جازىپتى...» دەپ ايتقان سالماقتى ءسوزى كۇنى بۇگىنگە دەيىن كوكەيىمدە ساقتاۋلى قالىپتى.
* * *
1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ تاريحىمىزدا ورنى ەرەكشە ەكەنى بەلگىلى. سول وقيعادان كەيىن ساعات اعا مەنى شاقىرىپ, ءبىر تاپسىرما بەرىپ وتىرىپ: «وتكەندەگى قازاقستانعا باسشى بولىپ كەلگەن كولبيننىڭ جازۋشىلار وداعىندا بولعان كەزدەسۋىنە قاتىسقان شىعارسىڭ؟» دەپ قالدى. مەن ول كەزدە «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە قىزمەت ىستەپ جۇرگەندىكتەن, «قاتىسقان شىعارسىڭ؟» دەگەن سۇراعىنا باس يزەدىم.
...ساكەڭ تۇنجىراپ ءبىراز وتىردى دا, جيىندا ءسوز سويلەگەن ايبىندى اقىن جۇبان مولداعاليەۆتىڭ: «مەن قازاقتىڭ ۇلىن قورلاپ, قىزىن قارعا وتىرعىزىپ, شاشىنان سۇيرەپ جاتقانىن كورگەنشە, سوعىستا ءولۋىم كەرەك ەدى!..» دەگەن ءسوزىن نىعارلاي قايتالاپ: «جۇباعاڭا قۇلدىق! بۇدان بىلاي جۇباعاڭا باس ءيىپ, زامانعا كەتەر انا سەمسەر دە ورەلى ءسوزى تاريح تاسپاسىندا وشپەستەي بولىپ قالارىنا سەنىمدىمىن!» دەگەنىندە, مەنىڭ ويىما سول وقيعاعا بايلانىستى بەدەلدى دە ەلگە تانىمال ازاماتتارىمىزدىڭ: «بۇدان اسقان وڭباعاندىق جوق! ءبىز ماسقارا بولدىق, ۇلتىمىز ماسقارا بولدى! مىنا بۇزاقىلىققا قاتىسقان وڭباعانداردى اتىپ تاستاسا دا, ارتىق بولمايدى!» «بۇل – ءبىزدىڭ كىنامىز. ءبىز وڭباعان ۇرپاق تاربيەلەپپىز. جەكسۇرىنداردى اياماۋ كەرەك!» دەگەن كەسىرلى سوزدەرى ويىما ورالىپ تۇنجىراپ, تومەن قارادىم.
ساكەڭنىڭ جۇبان مولداعاليەۆتىڭ قاھارلى ءسوزىن تىلگە تيەك ەتە ايتقان قىسقا دا نۇسقا سوزىنەن ارلى ادامنىڭ بۇكىل قايراتكەرلىك بولمىسى سەزىلگەندەي... كۇندەلىگىندەگى: «17-18 دەكابر! 1986 جىل. مەن بۇل كۇندەردى ۇمىتقان كۇنى ۇلت نامىسى دەگەن ۇعىمدى دا ۇمىتاتىن شىعارمىن. ال ونى ۇمىتقان جەردە بارىڭنان جوعىڭ جاقسى» دەپ جازىلعان سوزدەرى جان كۇيزەلىسىنىڭ كورىنىسى بولسا كەرەك.
ال سول جەلتوقسان كوتەرىلىسىنىڭ بۇكىل كورىنىسىنەن حابار بەرەر تەلەتاسپانىڭ تۇسىرىلۋىنە بايلانىستى شەت-جاعاسى بۇعان دەيىن ايتىلىپ كەلگەن, قاۋىپتى دە قاتەرلى وپەراتسيا تۋرالى جايتتى تاعى ءبىر مارتە ەسكە تۇسىرەلىك.
الاڭدا بولىپ جاتقان شەرۋدى ۆيدەوعا جازىپ الۋدى سول كەزدەگى قازاق كسر تەلەۆيزيا جانە راديوحابارىن تاراتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ساعات اشىمباەۆ (سول كەزدە كوميتەت توراعاسى ماسكەۋ قالاسىندا جۇرگەندىكتەن) تاجىريبەلى وپەراتور رۋبيكجان ياحينگە تاپسىرادى دا, تۇسىرگەن تاسپاسىن وزىنە تىكەلەي اكەلۋدى ەسكەرتەدى. قىزمەتكەر تاپسىرمانى تياناقتى تۇردە ورىنداپ, تاسپانى اكەپ تاپسىرادى. سودان ساكەڭ وپەراتور اكەلگەن تاسپانى دەرەۋ كوشىرتىپ الادى دا, تۇپنۇسقانى بولمەسىندە تۇرعان تەمىر سەيفتىڭ ىشىنە ەمەس, ونىڭ سىرت بولىگىندەگى جوعارى ورنالاسقان تابانىنا جەلىمدەپ تاستايدى. ەرتەسىنە قاۋىپسىزدىك ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى كەلىپ تاسپانى سۇراعاندا, ولارعا كوشىرمەسىن ۇسىنادى. ال ءبىز كورىپ جۇرگەن جەلتوقسان كوتەرىلىسى جونىندەگى كورسەتىلىمدەر – سول ءتيىستى ورىنداردىڭ «قىراعى كوزدەرىنەن» «سۇرىپتالىپ» بارىپ رۇقسات ەتىلگەن كورىنىستەر ەكەن. ال انا تاسپانىڭ تۇپنۇسقاسى سول كۇيىندە قالا بەرگەن. ياعني ساكەڭ ونى ءبىر كۇنى سەنىمدى ءىنىسى, سپورت كوممەنتاتورى رابات جانىبەكوۆكە تاپسىرادى. اعاسىنىڭ بۇل قۇپيا ىسىنە اسا جاۋاپتىلىقپەن قاراعان رابات تاسپانى الماتى ماڭىنداعى وجەت اۋلىنداعى تانىسىنىڭ ۇيىنە اپارىپ, ەشكىمگە كورسەتپەگەن قالپى جەرگە كومىپ تاستايدى دا, اراعا بەس جىلداي ۋاقىت وتكەندە ساعات اشىمباەۆتىڭ وزىنە تابىستايدى. ول تاسپانىڭ سودان كەيىنگى جاعدايىن ساكەڭنىڭ جۇبايى ءشاربانۋ بەيسەنوۆادان بىلگەنىمىزدە: «كەيىنگى كەزدە تاسپانىڭ تولىق نۇسقاسىن كورۋگە ۇمتىلىپ ەدىك, ودان بەرى تەحنيكالار نەشەمە وزگەرىپ, ونى كورسەتەتىن اپپاراتتاردىڭ رەتى بولماي تۇر. تاسپانى سول كۇيىندە الماتىدان استاناعا كوشكەندە قۇندى دۇنيەنىڭ بىرەگەيى رەتىندە وزىمىزبەن بىرگە الا كەلگەنمىن. الداعى ۋاقىتتا ونى تەلەراديو ورتالىعىنىڭ مۇراعاتىنا تاپسىرايىق دەپ شەشتىك», دەدى.
مىنە, ازاماتتىق, مىنە, كورەگەندىك...
ال ادەبيەت الەمىندەگى «سىن مۇراتى», «تالانتقا تاعزىم», «پاراساتقا قۇشتارلىق», «شىندىققا سۇيىسپەنشىلىك», «اقيقاتقا ىڭكارلىك» پەن «ازاماتتىققا ادالدىق» اتتى كىتاپتارى – ساعات اشىمباەۆتىڭ ادەبي-ەستەتيكالىق الەمى – تۋىندىلارىنىڭ اتى مەن زاتىنان كورىنىپ تۇرعانداي تەرەڭدىك پەن كەمەلدىكتىڭ, ازاماتتىق پەن ادامگەرشىلىكتىڭ الەمى. ول – سىنشى مۇراتىنىڭ, تالانتقا تاعزىمنىڭ, پاراساتقا قۇشتارلىقتىڭ, شىندىققا سۇيىسپەنشىلىكتىڭ, اقيقاتقا ىڭكارلىكتىڭ الەمى, شىندىقتى جازىپ قويۋ عانا ەمەس, كۇندەلىكتى ومىردە ۇلت مۇددەسىن ايتىپ تا, ايتىسىپ تا قورعاعان قايراتكەر.
نەگىزىندە قازاقتىڭ فيلوسوفيالىق سىنى تاريحىنداعى ەرەن تۇلعا ساعات اشىمباەۆ ءوز كەزەڭىندە بەلگىلى تەلەجۋرناليست, ۇشقىر ويلى كوسەمسوزشى دە بولا ءبىلدى. العاشقى «جۇرەكتەن قوزعايىق» باعدارلاماسى ونىڭ تەلەجۇرگىزۋشى رەتىندەگى قوعامنىڭ كەرتارتپا ماسەلەلەرىن اشىق ايتقان ويلى دا ونەگەلى باستاماسى عانا ەدى. ال اتاجۇرتتان تىس جەرلەردە تۇراتىن قانداستارىمىزدىڭ اراسىندا بولىپ, ءتۇسىرىپ قايتقان «قاۋىشۋ» اتتى جازباسىن دا قالىڭ كوپشىلىك تۇشىنا قابىلداسا, كەلەسى «پارىز بەن قارىز» باعدارلاماسىندا قازاق حالقىنىڭ جۇرەگىن جاۋلاپ, ودان دا كوپ اۋديتوريانىڭ نازارىن اۋداردى. بۇل جوبا اياسىندا العاش رەت ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى وياتۋ, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسى مەن جاس ۇرپاققا پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ ماسەلەلەرى تالقىلاندى. بۇل حاباردىڭ قوعامدىق سانانىڭ قالىپتاسىپ, ۇيقىداعى ويدىڭ ويانۋىنا, ۇلتتىق سانا-سەزىمنىڭ سىلكىنىسكە كەلۋىنە ايرىقشا سەرپىلىس اكەلگەنى ايدان انىق.
تۇيىندەپ ايتساق, اعىل-تەگىل اقىلشىمىز, ارقاشان تالانتقا قامقور ساعات اشىمباەۆ ءوزىنىڭ سۋرەتكەرلىك بيىك تۇعىرىمەن, ازاماتتىق بەرىك ۇستانىمىمەن قازاق ادەبيەتىنىڭ تۇتاس ءبىر بۋىنىنىڭ كوركەمدىك كوزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ەرەكشە ىقپال ەتكەنى ءسوزسىز.
بەرىك سادىر,
حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى
