فولكلورتانۋشى ورازگۇل امىرالىقىزى «اسىل مۇرا» اتتى زەرتتەۋىندە اۋىز ادەبيەتىنىڭ دارا سيپاتىن جانە ونى حاتقا ءتۇسىرۋ تاريحىن بايىپتايدى. قولجازبا – حالىق تاريحىنىڭ, ادەبيەتىنىڭ كۋالىگى. ونى جيناۋ ىسىندە, قورىن قالىپتاستىرۋدا ۆ.ۆ.رادلوۆ, گ.ن.پوتانين, ي.بەرەزين, ا.الەكتوروۆ, ۆ.ۆاسيلەۆ, ش.ءۋاليحانوۆ, ى.التىنسارين, ءا.ديۆاەۆ سىندى ۇلت مۇراسىن ۇلىقتاعان ساناتكەرلەر ەرەن ەڭبەك سىڭىرگەن. ي.يلمينسكي 1859 جىلى ماراباي جىراۋدان «ەر تارعىن» جىرىن جازىپ الىپ, 1862 جىلى جاريالادى.
1906 جىلى ورىنبور ارحيۆ عىلىمي كوميسسياسى (توراعاسى ۆ.كارلسون) ىشىندە قازاقباي مەن كوشەلەك بار 50-دەن استام اقىن-جىراۋلاردىڭ قاھارماندىق جىرلارىن حاتقا تۇسىرگەن. مىسالى, ابۋباكىر ديۆاەۆ سىرداريا, تۇركىستان, اۋليەاتا, تاشكەنت ءوڭىرىن تەگىس ءسۇزىپ شىعىپ, ۇشان-تەڭىز ەسكىلىكتى مۇرالاردى جيناقتاعان-دى. بۇل اسىل مۇرالاردىڭ كوشىرمەلەرى م.و.اۋەزوۆ ينستيتۋتىندا جيناقتالىپ, جۇيەلەنىپ, عىلىمي اينالىمعا ءتۇستى, ەل يگىلىگىنە اينالدى.
ۇلت فولكلورىنىڭ جاناشىرى و.نۇرماعامبەتوۆانىڭ كورسەتۋىنشە, 1920 جىلداردان باستاپ قازاق ولكەتانۋ قوعامى (كەيىن ۇلت مادەنيەتىن زەرتتەۋ ينستيتۋتى), تاعى باسقا مەكەمە-ۇيىمدار قازاق ەلىنىڭ مادەنيەتى, تاريحى, ەتنوگرافياسى, فولكلورى جايىندا ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرىپ, قيساپسىز قولجازبا ماتەريالدار جيناقتاپ, م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ قولجازبالار قورىن تولىقتىرىپ بايىتقان.
عالىم ورازگۇل امىرالىقىزى 1906 جىلى حاتقا تۇسىرىلگەن «قوبىلاندى باتىر», «بوزمۇنار» جىرلارىنىڭ كوشىرمەلەرىن 1955 جىلى ورىنبور ارحيۆىنەن الدىرتىپتى. ءسويتىپ, ەسكى ءسوزدىڭ – ەل قازىناسىنا قايتا قوسىلۋىنا, وقىمىستىلار قاۋىمىنىڭ عىلىمي تالقىسىن سالۋعا سەبەپشى بولعان.
ول كىسى عىلىم اكادەمياسىنىڭ م.و.اۋەزوۆ ينستيتۋتىندا 16 جىل ديرەكتوردىڭ عىلىمي جۇمىستارى جونىندەگى ورىنباسارى قىزمەتىن اتقارىپ, 1950-1970 جىلدارى باتىس قازاقستان, ماڭعىستاۋ, سەمەي, شىعىس قازاقستان, وڭتۇستىك قازاقستان, قوستاناي, سىر ەلى جانە ءامۋداريا بويىنداعى شىمباي, حوجەلى, قوڭىرات, شابباز (قازىرگى بەرۋني), كونە ۇرگەنىش (ەرتە زامانعى بەسقالا) قالالارىنا ۇيىمداستىرىلعان 30 شاقتى ەكسپەديتسيانىڭ قۇندى دەرەگىن حاتتاپ كورسەتكەن. وسى ساپاردىڭ ناتيجەسى قازاق حالقىنىڭ جىراۋلىق, جىرشىلىق, شەجىرەشىلدىك, اڭگىمەشىلدىك باي ءداستۇرىنىڭ, جاۋھار ۇلگى-نۇسقالارىنىڭ قورىن مولايتتى دەۋگە نەگىز بار.
اسىلى, حالىق ادەبيەتى نۇسقالارىن جازىپ الۋ, قۇنتتاپ جيناقتاۋ («قۇنتتىعا قۇت ۇيىرىلەر» دەگەن قاناتتى ءسوز بار), مۇقيات تابيعي قالپىندا مۇرتىن بۇزباي ساقتاۋ, جانرلارعا جىكتەۋ, شەبەرلىكپەن پايدالانا ءبىلۋ مەن تولىق كارتوتەكا جاساۋ – ايرىقشا ايتۋلى عىلىم مەحناتى.
«ورتالىق عىلىمي كىتاپحانا مەن ينستيتۋت قولجازبالارىنىڭ تولىق كارتوتەكاسى جاسالدى, ءسويتىپ بۇل ەكى فوندتا 200 مىڭنان اسا شىعارما سانى بار ەكەنى انىقتالىپ وتىر. بارلىق شىعارمالار جانرعا ءبولىنىپ تە رەتتەلدى. سوڭعى ەسەبىمىز بويىنشا (مايدا جانرلاردى ەسەپتەمەگەندە) قازىر قولىمىزدا ءىرى جانرلاردان: باتىرلىق جىرلار – 92 (بارلىق ۆاريانتتارىمەن 300), عاشىقتىق, تۇرمىس-سالت جىرلارى – 227 (بارلىق ۆاريانتتارىمەن 399), تاريحي ولەڭ, جىرلار مەن اڭىز اڭگىمەلەر سانى – 98 (بارلىق ۆاريانتتارىمەن 444), شىعىس سيۋجەتتەرىنەن كەلگەن پوەمالار, داستاندار – 81 (ۆاريانتتارىمەن 215). ءبىر عانا ماقال-ماتەلدىڭ ءوزى 20 مىڭداي, شەشەندىك ءسوز ءبىر مىڭنان اسادى, ونىڭ جۇزدەن ارتىعى كەيىنگى جىلدارى تۇسكەن, تاريحي شەجىرە 4858 بەت ەكەن», دەپ جازادى ۇلت قولجازبالارىن قىزعىشتاي قورعاعان و.نۇرماعامبەتوۆا.
عالىمنىڭ «قازاق ەپوسىن ايتۋشى جىرشى, جىراۋلار» اتتى بايىپتاماسىندا, اۋىزشا پوەزيانىڭ كوركەمدىك, كومپوزيتسيالىق قۇرىلىمىن, ءادىس-تاسىلدەرىن, تابيعاتىنا توقتالماس بۇرىن بىلگىر ەپوستانۋشىلاردىڭ ش.ءۋاليحانوۆ, ۆ.كارلسون, ا.ف.لوسەۆتەردىڭ ەلەۋلى پىكىرىن سارالايدى.
زامانا جىرشىلارىنىڭ حالىق الدىندا اقيقاتتىڭ اق سەمسەرىندەي ونەرپازدىق تۇلعاسىندا, جىرشىلىق, جىراۋلىق, شەجىرەشىلدىك, اڭگىمەشىلدىك بولمىسىندا, ءسوز ساپتاۋ, وي تولعاۋ ونەرىندە نەشەمە الۋان تاسىلدەر, سان سيپاتتى سارىن-ماقامدار, ءداستۇرلى, تۇراقتى بەينەلى, سۋرەتتى ورالىمدار قولدانىلادى. شەبەر, پسيحولوگ, العىر جىرشىلار جىردىڭ قۇلاقكۇيىن اسەرلەندىرىپ, تىڭداۋشىلاردى جىردى ۇيىپ تىڭداۋعا مەيىرلەندىرىپ قۇشتارلاندىرۋدى, كيەلى قاۋىمدى وزىنە باعىندىرۋدى دىتتەيدى. بۇل ورايدا فولكلورتانۋشى و.نۇرماعامبەتوۆا ماراباي جىراۋدىڭ (1843-1906) مىنانداي قۋاتتى, جاندى دانالىعىنان مىسال كەلتىرەدى:
الدامشى ەكەن بۇل جالعان,
بۇل جالعاندا كىم قالعان.
بۇل جالعاننىڭ جۇزىنەن,
قارا دا وتكەن, حان دا وتكەن,
مىرزا دا وتكەن, باي دا وتكەن,
باتىر دا وتكەن, بي دە وتكەن,
اقىن دا وتكەن, سەرى وتكەن,
ويلاپ تۇرساڭ, الەۋمەت
شەگىنە مۇنىڭ كىم جەتكەن؟..
تەڭىزدەي تولقىعان حالىق جىرشىلارىنىڭ كوزىن كورىپ, جىرلارىن حاتقا تۇسىرگەن و.نۇرماعامبەتوۆا «حالىق جىراۋى عىلىم اكادەمياسىندا» («قازاق ادەبيەتى», 9.05.1958 جىل) اتتى ماقالاسىندا راحمەت مازقوجاەۆ (1881-1976) 1958 سول جىلى اقپاندا ينستيتۋتقا ارنايى شاقىرىلعانىن ايتتى.
ول 4 تسيكلدەن تۇراتىن «كورۇعلى سۇلتاننىڭ اۋەزحاندى العان ساپارى» (راۋشانبەك كورۇعلىنىڭ اكەسى, كوردە تۋعان كورۇعلى, كورۇعلىنىڭ رايحان ارابپەن سوعىسى, كورۇعلىنىڭ يرانشاحى شاعاداتپەن سوعىسى) دەيتىن جىردى تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ جىرلاعان. كولەمى – 4465 جول. سونىمەن قاتار الشىننىڭ قىزى ايمانكۇل مەن مايلىقوجانىڭ ايتىسى. مۇنى دا جازىپ العان – و.نۇرماعامبەتوۆا. بۇل بەينەبىر ساحنالىق قويىلىم. جىرشىنىڭ شەبەرلىگى, ىشكى جان دۇنيەسى مۋزىكالىق قابىلەتى ادەمى باياندالادى.
راحمەت جىراۋ مازقوجاەۆتىڭ شەبەرلىك سىرلارىنا قانىق زەرتتەۋشى ونىڭ الدىن الا تىڭداۋشىلاردى وزىنە ىڭعايلاستىرۋ ماقساتىن:
ءسوز ولشەۋىن بىلمەگەن,
قۇر شاعالاشا شۋلايدى.
...تال جىبەكتەي تازا ءسوز,
ەش جەرىڭدى جىرمايدى –
اتتى تەرمە-تولعاۋلارىمەن كورسەتىپ, سونان سوڭ نەگىزگى «جىر جەلىسىنە» كوشكەنىن كورسەتەدى. مۇنى «حالىقتىڭ جىر تىڭداۋى» دەپ اتايدى ەكەن.
اسىلى, حالىق جىرشىلارىنىڭ جىرعا كىرىسەردە بەلگىلى ءبىر سارىن ۇستانادى. مۇندا توسىننان ايتىلعان تاپقىرلىق بار. جىرداريانىڭ ايدىنىندا جۇزگەن جىرشىلاردىڭ اۋزىنان دۇرلەردى جازىپ العان و.نۇرماعامبەتوۆا ويۋلى, ويلى جىر مايەگىن دايەكتەيدى:
كارىلەرىڭ – ەسكى ءسوز,
ەسكە الماي جۇرمەڭىز,
الىمدەرىڭ – كوزدى ءسوز,
كوڭىلگە الماي جۇرمەڭىز,
قاريالارىڭ – قايىر ءسوز,
بۇرىنعىدان قالعان كوز.
مۇنداعى «كوزدى ءسوز», «قايىر ءسوز» – ۇلت تىلىندەگى توسىن تىركەستەر.
فولكلورشى ورازگۇل امىرالىقىزى «قوبىلاندى باتىر» ەپوسىنىڭ نەگىزگى ۆاريانتتارى جانە ولاردىڭ ءوزارا بايلانىسى» اتتى ەڭبەگىنىڭ دەرەگىنشە, قوبىلاندى باتىر جايىنداعى جىرلار مەن اڭىز-اڭگىمەلەردىڭ سانى – 26, ال 3-ەۋى – قوبىلاندى باتىردىڭ بالالارى حاقىنداعى جىرلار. جالپى سانى – 29. «قوبىلاندى باتىر» جىرىن ماراباي, مەرگەنباي, ءبىرجان تولىمباەۆ, كوشەلەك ەلامانوۆ (1906), نۇرپەيىس بايعانين (1940), ايسا بايتابىنوۆ (1941), مۇرىن سەڭگىرباەۆ (1942), نۇرسەيىت بيتىلەۋوۆ (1954), ءسۇيىنشالى جاڭبىرشين (1958), ەرەجەپ تىلەۋماعامبەت ۇلى (1960) جىرلاعان. جىرشىلاردىڭ ۇزىن سانى – 25.
بۇل قاھارماندىق ەپوسىمىزدىڭ تولىق نۇسقاسى 1975 جىلى كسرو «حالىقتارى ەپوسى» سەرياسىمەن ورىس تىلىندە ماسكەۋدە باسىلىپ شىقتى. اكادەميالىق باسىلىمدى ازىرلەگەندەر: ن.ۆ.كيدايش-پوكروۆسكايا, و.نۇرماعامبەتوۆا. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, بۇل ءبۇتىن جىردى 1954 جىلى قۇلزاق امانكەلديننەن اسپيرانت داكەن شالابەكوۆ (1922-1958) جازىپ العان. كولەمى – 6490 جول.
و.نۇرماعامبەتوۆانىڭ قۇراستىرۋىمەن (العىسوزى مەن تۇسىنىكتەمەسى بار) باتىرلار جىرىنىڭ 2-تومدىعى «اقساۋىت» جيناعىندا دا 1977 جىلى جاريالاندى. (تيراجى – 100 000). سونىمەن قاتار «ەدىگە باتىردىڭ» جەتى نۇسقاسى توپتاستىرىلىپ باسىلدى.
جيناقتاي ايتساق, ەل ادەبيەتى ۇلگىلەرىن جيناۋشى, حاتقا ءتۇسىرۋشى, زەرتتەپ جاريالاۋشى پروفەسسور و.نۇرماعامبەتوۆانىڭ ادەبي-عىلىمي مۇراسى, ۇيىمداستىرۋشىلىق ەڭبەگى ۇلت ادەبيەتى تاريحىندا كونەرمەيدى.
سەرىك نەگيموۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, پروفەسسور
