قايسىمىز دا اۋىلىمىزدى ساعىنامىز. اتا-اجەلەرىمىز – ءبىر وڭىردە تۋىپ, ءبىر-بىرىمەن سىيلاسىپ وتكەن جاندار. ساكەن جۇسىپاحمەت ۇلىنىڭ اتاسى ءاشىم اقساقال «فرۋنزە» ۇجىمشارىنىڭ توراعاسى رەتىندە, ال اتا-اجەم قاناتتاس ۇجىمشاردا كۇن-ءتۇن دەمەي تەر توگىپتى. ەڭبەك ادامى قاي كەزدە دە قادىرلەندى. جۇرت ءاشىم اتامىزدىڭ شارۋاشىلىق باسقارۋ ءتاسىلىن اڭىز ەتىپ ايتاتىن.
ساكەڭ ەكەۋمىز ءبىرىمىز قالادا, ەكىنشىمىز اۋىلدا وسسەك تە, ەل تاربيەسى مەن ءداستۇرىن ايرىقشا سەزىنۋشى ەدىك. ستۋدەنتتىك شاقتىڭ ىزدەنىسى, تالابى, بىرلىگى ءبارىمىزدى شىڭداي ءتۇستى. كەيىن ءومىردىڭ قۋانىشى مەن قايعىسىن قاتار وتكەرىپ, قىزمەتتىڭ دە بەل-بەلەسىن ابىرويمەن مەڭگەرىپ, اتا-بابا ارۋاعىنا, اماناتىنا كىر كەلتىرمەۋگە تىرىستىق.
ادەتتە, جاس ارىپتەستەرگە ساكەن جۇسىپاحمەت ۇلىنىڭ ومىرلىك ۇستانىمى مەن قىزمەت مەكتەبىن ۇلگى ەتۋدى دۇرىس سانايمىن. سەبەبى حالقىمىزدا «قاراعايعا قاراپ تال وسەر» دەگەن ناقىل بار. ساكەن قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاڭ فاكۋلتەتىندە وقىپ جۇرگەندە-اق العىرلىعىمەن قاتارىنىڭ الدى بولدى. فاكۋلتەت عىلىمي تاجىريبەلىك كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, قوعامدىق جۇمىستاردىڭ بەلسەندىسى, ستۋدەنتتىك سپورت جارىستارىنىڭ جەڭىمپازى, ت.ب. ايتۋلى جەتىستىكتەرى از ەمەس ەدى. بۇل تالپىنىسى ناتيجە بەرىپ, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ 350-گە جۋىق تۇلەگىنىڭ ىشىنەن ءۇش ءبىتىرۋشىنىڭ ءبىرى بولىپ پروكۋراتۋرا ورگانىنا جولداما الدى. 1986 جىلى ساكەن ارىس قالاسى پروكۋرورىنىڭ كومەكشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. وقۋدى بىتىرە سالا جاۋاپتى قىزمەتتى سەنىپ تاپسىرۋ ونىڭ العىرلىعى مەن ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىگىن ايعاقتاسا كەرەك.
مەن بۇل كەزدە اقتوبە قالاسىنىڭ پروكۋراتۋراسىندا تەرگەۋشىلىك قىزمەتىمدى باستاعان ەدىم. بىردە شىمكەنتتەن اقتوبەگە كەتىپ بارا جاتىپ ساكەڭمەن جولىعىپ, قىزمەتى مەن وتباسىنداعى جاي-كۇيمەن تانىستىم. سوندا بايقاعانىم: ارىپتەسىم وتباسىنا دا, جۇمىسىنا دا اسا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, ءبارىن تاپ-تۇيناقتاي ۇيلەستىرە بىلەدى ەكەن. بۇل – قاي سالا ءۇشىن دە ماڭىزدى قاسيەت.
1989 جىلى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق پروكۋراتۋراسىنىڭ جالپى قاداعالاۋ ءبولىمىنىڭ پروكۋرورى قىزمەتىنە جوعارىلاپ, اقتوبەدە وتكەن كسرو باس پروكۋراتۋراسىنىڭ كوشپەلى جينالىسىنا جاس تا بولسا ءوز وبلىسى اتىنان قاتىسقانى ەسىمدە. سوندا ساكەننىڭ جاناشىرلىعى عوي, اقتوبەدەگى مەنىڭ جاعدايىمدى دا ەسكەرىپ, تۋعان وڭىرىمە اۋىستىرۋدىڭ قامىن ويلاستىرىپتى. سول جولى وبلىس پروكۋرورى ۆ.شۆەديۋككە مەن تۋرالى مىنەزدەمە ءبىلدىرىپ, اقتوبە وبلىسىنىڭ پروكۋرورى ا.حەگايدىڭ جىبەرمەيمىن دەگەنىنە قاراماستان وڭتۇستىككە اۋىسۋىما بارىن سالدى. قىسقاسى, كوپ ۇزاماي شىمكەنتكە ورالىپ, ساكەڭ ەكەۋمىز ءبىر كابينەتتە وتىراتىن بولدىق. بۇل جەردە سول جىلداردىڭ ءبىر ەرەكشەلىگىن دە ايتقىم كەلەدى: ءبىزدىڭ زامانداستار ءوزىن بالا جاستان وقىتىپ-توقىتقان, ءوسىرىپ-تاربيەلەگەن جەرگە ەڭبەك ءسىڭىرۋدى پارىز سانايتىن. وسى باعىتتا دا ساكەن جۇسىپاحمەت ۇلى بىزگە ونەگە بولدى.
وڭتۇستىكتەگى قىزمەت جىلدارىمىزدا ساكەڭنىڭ تىكەلەي ىقپالىمەن ومىرىمىزدە ايتۋلى كاسىبي, ادامي بەل-بەلەستەر ءوتتى. اتا-انالارىمىز دا, ارىپتەس-زامانداستارىمىز دا بۇل سىيلاستىققا قۋانىپ, تىلەۋلەستىك ءبىلدىردى. وسى جەردە ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە – ساكەڭنىڭ جۇمىستان تىس ۋاقىتتاعى ەڭبەكقورلىعى. ول – اقسۋ ەلدى مەكەنىنەن جۇرت قاتارلى جەر تەلىمىن الىپ, ءوز قولىمەن باسپانا تۇرعىزىپ, مال ۇستاپ, وتباسىنىڭ جاعدايىن ماڭداي تەرىمەن جاقسارتقان ادام. مۇنى كورىپ, ارىپتەس جاس تا, جاسامىس تا ساكەن جۇسىپاحمەت ۇلىنا بوي تۇزەيتىن.
ساكەن ابدوللانىڭ كاسىپ پەن ەڭبەككە دەگەن ادالدىعىن ەسكەرگەن سالا باسشىلىعى ونى وبلىستىق ادىلەت دەپارتامەنتى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندادى. وسىندا ءبىراز ۋاقىت قىزمەت اتقارعان سوڭ, تاعى دا جاۋاپكەرشىلىگى مەن باستاماشىلدىعى ەلەنىپ, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستىق سوتتىڭ سۋدياسى لاۋازىمىنا سايلاندى. سول كەزدە ءوزىنىڭ ورنىنا مەنى لايىقتى دەپ, مەكەمە باسشىسىنا ۇسىنىس جاساعانى ماعان زور اسەر ەتتى.
ساكەن جۇسىپاحمەت ۇلى وبلىستىق سوتتىڭ سۋدياسى قىزمەتىن اتقارعان كەزىندە ەكى ادامعا قاتىستى ايىپتاۋ ۇكىمىن شىعارىپ, اتۋ جازاسىن تاعايىنداعانى جانە ول زاڭدى كۇشىنە ەنىپ, ورىندالعانعا دەيىن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنىپ, قاتتى قوبالجىعانى جادىمىزدا. مۇنداي كەزدە زاڭگەر ازاماتتا ادىلدىك پەن جاۋاپكەرشىلىك, باتىلدىق پەن تاباندىلىق بولۋ قاجەتتىگىن ساكەڭە قاراپ تۇسىندىك. 1996 جىلى ول كىسى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ادىلەت دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالدى. ونىڭ بويىنداعى قارا قىلدى قاق جاراتىن ادىلدىك قاسيەت ودان سايىن جارقىراي كورىندى. سالا جانە وبلىس باسشىلىعى, ءوڭىر حالقى ونىڭ بويىنان جاس بولسا دا تەگەۋرىندى كاسىبي بىلىكتىلىكتى بايقادى. ساكەڭنىڭ جەتەكشىلىگىمەن ۇجىمىمىز مەملەكەت جۇكتەگەن بارلىق دەڭگەيىندەگى كورسەتكىشتەن الدىڭعى قاتارعا شىعىپ, ءبارىمىزدىڭ ابىرويىمىزدى اسىردى. مۇنى ايتاسىز, كەڭسەنىڭ الدىنداعى ەسكى اعاشتاردى وتاپ, ورنىنا شىرشا ەگىپ اباتتاندىرعاندا, قالا حالقى «زاڭگەرلەر تابيعاتقا دا ادىلەتتى قاراپ ءجۇر» دەپ قۋاندى. ساكەڭنىڭ باستاماسىمەن ەگىلگەن سول كوشەتتەر بۇگىندە شاھار كوركىنە كورىك قوسىپ, باسقا باسقارمالارعا دا ۇلگى بولعانى راس.
ادال ەڭبەك ەشقاشان ەلەۋسىز قالمايدى, ساكەن ابدوللا 1999-2002 جىلدارى الماتى قالاسى ادىلەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى, 2002-2003 جىلدارى ادىلەت مينيسترلىگى سوت ساراپتاما ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى, 2003-2004 جىلدارى جوعارعى سوت اپپاراتىنىڭ باسشىسى قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقاردى. ساكەننىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن جوعارعى سوتتىڭ اپپاراتى ءوز الدىنا زاڭدى تۇلعا مارتەبەسىن العانىن دا ايتا كەتكەن ورىندى. بۇدان بولەك ول ەلوردانىڭ كورىكتى عيماراتتارىنىڭ ءبىرى – جوعارعى سوت ءۇيىن سالۋعا باسشىلىق جاساپ, ۋاقىتىمەن تالاپقا ساي بىتۋىنە دەيىن ۇيلەستىرگەنى – ماڭىزدى ەڭبەك دەپ بىلەمىز. بۇعان كەزىندە ەلىمىزدىڭ جوعارى باسشىلىعى دا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
2004-2007 جىلدارى ساكەن جۇسىپاحمەت ۇلى جوعارعى سوت سۋدياسى قىزمەتىن اتقاردى. ال 2007-2011 جىلدارى ماڭعىستاۋ وبلىستىق سوتىنا, 2011-2013 جىلدارى استانا قالالىق سوتىنا, 2013-2018 جىلدار ارالىعىندا اسكەري سوتقا, 2018-2020 جىلدار ارالىعىندا اقتوبە وبلىستىق سوتىنا توراعالىق ەتتى. ال 2020 جىلدان باستاپ جوعارعى سوتتىڭ سۋدياسى بولدى. بۇگىندە رەسپۋبليكا سۋديالار وداعىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارىپ كەلەدى. ارىپتەسىمىز قاي سالادا, قاي قىزمەتتە جۇمىس ىستەسە دە ارتىنان تەك جاقسى ءسوز ەستىدىك. ءبىز مۇنى ارقاشان ماقتانىشپەن ايتىپ جۇرەمىز.
ءبىر عانا مىسال ايتايىن. استانا قالاسى سوتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارعاندا مەن سول مەكەمەنىڭ اپپارات باسشىسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالدىم. سوندا ساكەن وزىنە ءتان ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتىمەن قىسقا ۋاقىتتا ەلوردا سوتىنىڭ جۇمىسىن تالاپقا ساي رەتكە كەلتىرىپ, استانالىق تالعامدى جۇرتشىلىقتىڭ سەنىمىنە يە بولدى, ءارى سۋديالار مەن مەملەكەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىردى. ادەتتەگىدەي استانا قالالىق سوتىنىڭ جاڭا عيماراتىن سالۋعا باسشىلىق جاسادى. ونىڭ بويىنداعى ايرىقشا قاسيەت – جۇمىستى اۋىر, قيىن دەپ تالعاپ جاتپايدى. شەشىمىن كۇتكەن ءتۇيىن حالىقتىڭ مۇددەسى ءۇشىن قاجەت شارۋا بولسا بىلەك سىبانا كىرىسىپ كەتەدى. قىم-قۋىت, قاربالاس جۇمىستىڭ اراسىندا دا ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە جۇرەتىنى – بارشا ارىپتەسكە ۇلگى بولاتىن قاسيەت. اسىرەسە كىتاپقۇمارلىعى, عىلىمعا دەگەن ىقىلاسى – جاستارعا ونەگە. ساكەن جۇسىپاحمەت ۇلى ادىلەت سالاسىنداعى تاجىريبەسى مەن عىلىمدى ۇشتاستىرىپ, زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عىلىمي دارەجەسىن العان. قازىر ۋاقىت تاۋىپ, تمد دەڭگەيىندەگى زاڭگەر عالىمدارمەن ارىپتەستىك بايلانىس ورناتىپ, دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا جازىپ جۇرگەنىنەن دە حاباردارمىز.
جۇرتشىلىقتى تولعاندىراتىن ءبىر ءساتتى دە ايتا كەتەيىك: ساكەڭ قىزمەتتى قولدان كەلىپ تۇرعاندا قونىشتان باسىپ قالاتىنداردىڭ قاتارىنان ەمەس. ول وزىنە جۇكتەلگەن قىزمەتتى امانات, جاۋاپكەرشىلىك دەپ ۇعىپ, ەل-جۇرتقا قالتقىسىز ەڭبەك ەتۋدىڭ, كوپشىلىككە پايداسىن تيگىزۋدىڭ جولى دەپ بىلەدى. ساكەن جۇسىپاحمەت ۇلىنىڭ ادال قاسيەتى, ادالدىق ۇستانىمى وسىندا. وسىنىڭ ارقاسىندا ول ۇنەمى العىس ارقالاپ جۇرەدى. ءالى ەسىمدە, ساكەڭ وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى ادىلەت باسقارماسىنىڭ باسشىسى قىزمەتىنەن الماتى قالاسى ادىلەت باسقارماسىنا اۋىساردا, ادىلدىگىن, تۋراشىلدىعىن كورگەن, باعالاعان ءبىر توپ اقساقال, زەينەتكەر شىعارىپ سالۋعا كەلىپ, جىلى ءسوز ايتىپ, اق باتاسىن بەردى. كاسىپكە ادالدىقتىڭ جەمىسى وسىندا بولسا كەرەك.
ال استانا قالالىق سوتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىندە جۇرگەندە الدەبىر ءىسىنىڭ قيۋى كەلىسپەگەن قاريا كىسى تابانداپ تۇرىپ, ءتىپتى كوزىنە جاس الىپ «وسى ءىسىمدى ءبىر شەشسە, ساكەن بالام شەشەدى. الماتىدان اتىنا قانىقپىن» دەپ قابىلداۋىنا جازىلعانىن كورىپ, قايران قالعانبىز. مۇنىڭ بارلىعى, ارينە, حالىقتىڭ ساكەڭە باسشى رەتىندە سەنىم بىلدىرگەنى, ادالدىعىن, ىسكەرلىگىن مويىنداعانى ەدى. كەيدە ءومىردىڭ اۋمالى-توكپەلى ساتتەرىندە سابىر ساقتاپ, ۇستامدى مىنەز تانىتۋ كوپ ادامنىڭ قولىنان كەلە بەرمەيدى. بىراق ساكەڭنىڭ ورنىقتى مىنەزى, ۇستامدى قالپى تالايدى ساباسىنا تۇسىرگەنىن كوزىمىز كوردى. بولماشىعا كۇيىپ-پىسكەنىن, الدەكىمگە داۋىس كوتەرگەنىن بايقاماپپىز. ول – ناعىز زاڭ سالاسىنىڭ بىلگىرى, ءتارتىپتىڭ ادامى. ء«اربىر قۇجات, ءىس قاعازدارى ورنىندا تۇرۋى قاجەت, بۇل سالادا بەيقامدىق, اتۇستىلىك بولماۋعا ءتيىس» دەيتىنى دە ونەگە دەپ تۇسىنەمىز. بۇل – اتا-انا, ومىردەگى ۇستاز ءتالىم-تاربيەسى. الاشتىڭ ايماڭداي قالامگەرى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى: «قازاققا ايۋداي اقىرعان شەنەۋنىك تابىلۋى وڭاي, ەرىنبەي-جالىقپاي, باقىرماي-شاقىرماي ءىستى بىتىرەتىن, تەرىسى قالىڭ, كونبىس, تاباندى قىزمەتكەر تابىلۋى قيىن» دەگەن ەكەن. وسى ءسوزدى بولاشاقتا تۋرا ساكەن جۇسىپاحمەت ۇلىنداي ازاماتتاردىڭ تۋاتىنىن ارمانداپ ايتقانداي. ساكەن ابدوللا ەڭبەگى مەملەكەت تاراپىنان باعالاندى, ءالى دە باعالانا بەرەدى دەپ سەنەمىز. ەل دامۋى مەن زاڭ سالاسىنىڭ وركەندەۋىنە قوسقان ۇلەسى ءۇشىن «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. تۋعان وڭىرىنە سىڭىرگەن ەڭبەگى ەسكەرىلىپ, «شىمكەنت قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى» اتاعى بەرىلدى.
ەلدىڭ ەلدىگى, ۇلتتىڭ بىرەگەيلىگى سىن تەزىنە تۇسكەن كۇردەلى زاماندا ساكەڭنىڭ وتباسىلىق ونەگەسىن دە ايتا كەتكەن ورىندى. ادال زايىبى اياگوز حانىممەن بىرگە بەس پەرزەنتتى ۇلتتىڭ وزىق داستۇرىنە ساي تاربيەلەپ ءوسىرىپ, تالاپتى نەمەرە ءسۇيىپ وتىرعان جايى بار. ءومىرىنىڭ مەرەيلى بەلەسىنە شىققان ساكەن جۇسىپاحمەت ۇلىنىڭ ەلىن, كاسىبىن سۇيگەن جۇرەگى, ادالدىقتى قاعيدات ەتكەن قادىر-قاسيەتى ءوزىن دە, شاكىرتتەرىن دە, ارىپتەستەرىن دە ءالى تالاي اسقارالى بيىككە شىعارادى دەپ سەنەمىز.
باقىتجان ەسەنوۆ,
استانا قالاسى قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى سوتتىڭ سۋدياسى
