سالاماتتىلىق – ۇزاق عۇمىر كەپىلى
باتىس قازاقستان وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى قاميدوللا يرمەنوۆپەن اڭگىمە
اقجايىق وڭىرىندە سوڭعى ەكى-ءۇش جىلدا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا قول جەتكەن تابىستار ايتارلىقتاي. وسى ۋاقىتتىڭ ارالىعىندا ايماققا الەمدىك ستاندارتتار دەڭگەيىنە ساي كەلەتىن جاڭا مەديتسينالىق تەحنولوگيالار باتىل ەنگىزىلدى. مۇندا دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى جاقسارىپ, كادرلار قاتارى تولىقتىرىلدى. سونداي-اق انا مەن بالا دەنساۋلىعىن قورعاۋ باعىتىندا اتقارىلعان شارالار تەرەڭدەي ءتۇستى. ەڭ باستىسى, سالادا وسىنداي جۇيەلى, ىركىلىسسىز ىستەردىڭ ءبارى باتىس قازاقستان وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ستراتەگيالىق باعدارلاماسىنا ساي اتقارىلۋدا. اتالعان قۇجاتتا بۇعان دەيىن قول جەتكەن ناتيجەلەر مەن ورايىن تابا الماعان ىستەرگە تەرەڭ تاڭداۋلار جاسالدى. سونداي-اق وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندەگى پروبلەمالاردىڭ جاي-كۇيى مەن احۋالىنا جان-جاقتى ساراپتامالار جۇرگىزىلدى. سونىڭ ءناتيجەسىندە مۇندا بۇگىنگى كۇنى باستى كورسەتكىشتەر بويىنشا وڭ ۇردىستەر بايقالىپ وتىر. ارينە, قول جەتكەن تابىستار ەشقايدا قاشپايدى. سالا باسشىسى ق.يرمەنوۆ تە ونى تىزبەلەي بەرمەي, الدا تۇرعان مىندەتتەرگە كوبىرەك ويىسقان. –قاميدوللا مۇتيعوللا ۇلى, ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىندا حالىق دەنساۋلىعى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارعا جەتۋدەگى تابىستارىنىڭ اجىراماس ءبىر بولىگى ەكەندىگى اتاپ كورسەتىلدى. وسى ۇعىم مەن وسى ءبىر اۋىز تىركەسكە تەرەڭ بويلاي تۇسكەندە نەنى تۇيسىنەر ەدىڭىز؟ ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, حالىق دەنساۋلىعىن ساقتاۋ مەن جاقسارتۋدا باستى قاعيدا قانداي؟ – حالىق دەنساۋلىعى دەگەنىمىز – وتە كەڭ ۇعىم. ەلباسى جولداۋىندا اتاپ كورسەتىلگەندەي, رەسپۋبليكا ازاماتتارىنىڭ دەنساۋلىعىن جاقسارتۋ ارقىلى ەلىمىزدە تۇراقتى الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق دامۋدى قامتاماسىز ەتە الامىز. مەنىڭ ويىمشا, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىندە باسەكەلەستىككە قابىلەتتى قادامدار قاجەت. بۇدان ءارى مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ ءتۇرىن تاڭداۋ, ونى قالىپتاستىرۋ دەگەن ماسەلەلەر تۋىندايدى. اۋرۋدى ەمدەگەننەن گورى ونىڭ الدىن الۋ, بولدىرماۋ, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن نىعايتۋ الدەقايدا ءتيىمدى. بۇل ءوز كەزەگىندە حالىقتى سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋعا باعىتتاۋ جانە سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق ساۋاتتىلىق پەن سالاماتتىلىقتى قالىپتاستىرۋ دەگەن ءسوز. مىنە, حالىق دەنساۋلىعىن ساقتاۋ مەن جاقسارتۋدىڭ باستى قاعيداسى وسىندا دەپ ويلايمىن. –بۇگىنگى ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى تۋرالى ويىڭىزدى بىلسەك. ونى بۇدان ءارى كەڭەيتۋ جولدارى قانداي دەپ سانايسىز؟ ء–يا, بۇگىندە ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسى جان-جاقتى جەتىلىپ, قالىپتاسىپ كەلەدى. ونى بۇكىل ەل ازاماتتارى كورىپ-ءبىلىپ, بايقاپ وتىرعانى دا بەلگىلى. بۇعان قوسارىم, باستاپقى مەديتسينالىق-سانيتارلىق كومەكتى ودان ءارى جەتىلدىرۋ, تۇرعىنداردىڭ ءوز دەنساۋلىقتارىن ساقتاۋ جونىندەگى جاۋاپكەرشىلىكتەرىن كوتەرۋ جانە مەديتسينالىق كومەكتىڭ قولجەتىمدىلىگى مەن ساپاسىن ارتتىرۋ ءجۇيەنى تۇعىرلاندىرا تۇسپەك. سونىمەن بىرگە ءباسەكەلەستىككە قابىلەتتى كادر الەۋەتىن قالىپتاستىرۋ, يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار مەن ونىمدەردى ءازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ – جۇيەنى جەتىلدىرۋدىڭ باستى جولدارىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرمەك. ارينە, مۇندا مەديتسينا سالاسىنداعى ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋدىڭ دا ورنى ايرىقشا. –اتالعان جۇيەنى دامىتۋعا ءوزىڭىز باسقاراتىن باتىس قازاقستان وبلىستىق دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسى نەندەي ۇلەس قوسا الدى؟ –دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – ادامنىڭ عۇمىر جاسىن ۇزارتۋ مەن ءولىم دەڭگەيىن تومەندەتۋگە ىقپال جاساۋ. بۇل ماقساتتا ءبىز قان اينالىمى جۇيەسىندەگى باستى اۋرۋلاردى ەرتە كەزەڭىندە انىقتاۋ ءۇشىن ءتيىستى ءىس-شارالار كەشەنىن بەلگىلەدىك. بۇل ءۇشىن تۇرعىندارعا ءتيىستى مەديتسينالىق تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلىپ كەلەدى. وعان دياگنوستيكا مەن ەمدەۋدىڭ وزىق ادىستەرى پايدالانىلۋدا. سونداي-اق وبلىستا كارديولوگيالىق ناۋقاستارعا جوعارى تەحنولوگيالىق مەديتسينالىق كومەكتەر كورسەتۋ قولجەتىمدى بولىپ وتىر. وبلىستىق كارديولوگيالىق ورتالىق بازاسىندا اورتتى-كورونارلىق شۋنتتەۋ, قان اينالىمى جۇيەسى اۋرۋلارىمەن ناۋقاستانۋشىلارعا كورونوگرافيا مەن كورونارلىق قان تامىرلارىن ستەنتيرلەۋ جۇرگىزىلۋدە. –بۇعان دەيىنگى جىلداردا ءوڭىر الەۋمەتتىك كەسەل – تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىنداردىڭ سانى بويىنشا رەسپۋبليكادا الدىڭعى ورىنداردىڭ ءبىرىن الىپ جۇرەتىن. بۇگىنگى جاعداي قانداي؟ –قايتا قۇرىلىمداۋ مەن ينفەكتسيالىق ستاتۋس تۇرلەرىنە قاراي تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىندار لەگىن ءبىر بىرىنەن ءبولۋ جۇمىستارى ءجۇرگىزىلدى. سوعان ساي وكپە اۋرۋلارىن ەمدەۋ جونىندە شۇعىل شارالار قابىلداندى. مۇنىڭ ءتيىستى ءناتيجەلەرى دە ايتارلىقتاي. اتاپ ايتقاندا, ايماقتا تۋبەركۋلەزدىڭ بەلسەندى تۇرىمەن سىرقاتتاناتىنداردىڭ سانى 26 پايىزعا تومەندەدى. ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, ول ءاربىر ءجۇز مىڭ تۇرعىنعا 105,6 كورسەتكىشتى قۇرادى. بۇدان ەكى جىل بۇرىن ول 142,9 ادام دەڭگەيىندە بولاتىن. سونداي-اق تۋبەركۋلەزبەن قايتىس بولۋ كورسەتكىشتەرى دە اجەپتاۋىر كەمىدى. اتالعان اۋرۋ بويىنشا بالالار مەن ءجاسوسپىرىمدەر اراسىندا ءولىم-ءجىتىم جاعدايلارى ءتىركەلگەن جوق. ايتسە دە تۋبەركۋلەزدىڭ تارالۋىنا ەپيدەميولوگيالىق قاداعالاۋدىڭ كۇشەيتىلۋىنە قاراماستان, ونىڭ مۋلتيرەزيستەنتىك ءتۇرىنىڭ جيىرما التى پايىزعا ءوسۋى بايقالدى. سوندىقتان دا بۇل توپتاعى اۋرۋلاردى ەمدەۋ ءۇشىن ءبولىمشەلەر ەلۋ توسەكتەن سەكسەن توسەككە دەيىن ۇلعايتىلدى. –تۋبەركۋلەزدىڭ ءوزىڭىز ايتقان مۋلتيرەزيستەنتىك ءتۇرى دەگەن ۇعىمدى قالاي تۇسىنەمىز. وسىنى ايتا كەتسەڭىز؟ – مۇنىڭ ءمانىسى تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىن ادامنىڭ اعزاسى ايلار, ءتىپتى جىلدار بويى قابىلداپ جۇرگەن دارىگە ۇيرەنىپ كەتەدى دە, ەمدەلۋ ءۇردىسى قيىندايدى. وسىنى مەديتسينا تىلىندە تۋبەركۋلەزدىڭ مۋلتيرەزيستەنتىك ءتۇرى دەپ اتايدى. –دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا باستالعان رەفورمالار بۇگىندە ءوزىنىڭ العاشقى ناتيجەلەرىن بەرە باستادى. اسىرەسە ستاتسيونارلىق ەمدەۋ جۇيەسىندە ايتارلىقتاي وڭ تابىستارعا قول جەتكىزىلدى. دەگەنمەن, ەلدەگى ەمحانالار جۇيەسىندە ءالى دە شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر بار دەپ ەسەپتەيمىز. ەڭ باستىسى, مۇندا كەزەك لەگى ازايار ەمەس. بۇل كورسەتىلەتىن مەديتسينالىق قىزمەتتىڭ ساپاسىنا اسەر ەتپەي قويمايدى. ءبىر ادامعا ءبولىنەتىن ۋاقىتتىڭ ازدىعىنا بايلانىستى قابىلداۋشى دارىگەرلەر كەلگەن ەمدەلۋشىلەرگە كوبىنە قۇشاق-قۇشاق رەتسەپت دارىلەر جازىپ بەرۋمەن شەكتەلەتىندەي. ياعني, بۇل ارادا كەشەندى كوزقاراس جەتىسپەي مە دەگەن ويعا قالاسىڭ. وسى تۇيتكىلدەردى قالاي رەتتەۋگە بولادى دەپ ەسەپتەيسىز؟ –جوعارى بىلىكتى دارىگەر كادرلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ەمحانالار قىزمەتىنە دە ەلەۋلى اسەر ەتۋدە. ءبىز بۇل پروبلەمامەن شۇعىلدانىپ ءجۇرمىز. الايدا ماسەلە ءالى تۇبەگەيلى شەشىمىن تاۋىپ ۇلگەرمەگەنىن دە جاسىرىپ قالا المايمىز. ەكىنشىدەن, ءبۇگىندە بۇرىنعىداي ەمەس, تۇرعىنداردىڭ ەمحانا دارىگەرلەرىنە قارالۋ ءۇردىسى ەكى ەسەگە دەيىن ءوسىپ وتىر. ايتالىق, ورال قالاسىنىڭ ورتالىعىنداعى № 1 ەمحانانىڭ مۇمكىندىگى قىرىق مىڭ ادامعا لايىقتالسا, وعان تۇراقتى تۇردە كەلۋشىلەردىڭ سانى بۇگىندە الپىس بەس مىڭعا ارتىپ وتىر. بۇعان دەيىن ايەلدەرگە كەڭەس بەرۋ ورتالىقتارى بولەك بولاتىن. قازىر بۇل ءىستى اتقارۋ دا ەمحانالاردىڭ قۇزىرىندا. بۇعان قوسا, تۇرعىنداردىڭ ءار ءتۇرلى دەڭگەيدەگى پروفيلاكتيكالىق بايقاۋلارى دا ەمحانالاردا جۇرگىزىلەدى. وسىنىڭ ءبارى كەزەكتىڭ وسۋىنە اسەرىن تيگىزەدى. بۇل تىعىرىقتان شىعۋدىڭ باستى جولى – ەلدەگى ەمحانالاردىڭ سانىن ءوسىرۋ بولماق. ورال قالاسىندا الداعى ەكىنشى جارتى جىلدىقتىڭ باس كەزىندە تاعى ءبىر جاڭا ەمحانا سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلمەك. سوندا بەلگىلى ءبىر ەمحاناعا بەرىلگەن جۇكتەمە ەلەۋلى تۇردە ازايادى دەپ كۇتىلۋدە. وڭىردە قابىلدانعان باعدارلاماعا ساي الداعى جىلداردا دا ەمحانالار جۇيەسىن ودان ءارى كەڭەيتۋ شارالارى بەلگىلەنگەن. –جۋىردا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋدىڭ 2011-2015 جىلدارعا ارنالعان “سالاماتتى قازاقستان” مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ جوباسى جاريالاندى. وسىعان بايلانىستى ايتار ويىڭىز بەن ۇسىنىس-تىلەكتەرىڭىز قانداي؟ –باعدارلاما جوباسىندا حالىقتىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعىن جەتپىس جاسقا دەيىن ۇلعايتۋ كوزدەلگەن. سونىمەن بىرگە, انا مەن بالانىڭ ءولىم-ءجىتىمىن 1,5 ەسەگە دەيىن تومەندەتۋ قاراستىرىلعان. ءارى جالپى ءولىم-ءجىتىمدى 15 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ كورسەتىلگەن. تۋبەركۋلەزبەن سىرقاتتانۋشىلىقتى 10 پايىزعا دەيىن تومەندەتۋ بەلگىلەنگەن. بۇل وتە كۇردەلى دە جاۋاپتى مىندەت, اسا اۋقىمدى شارا بولىپ تابىلادى. بۇعان قول جەتكىزە الساق, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى كوپتەگەن تۇيىندەر وزىنەن-ءوزى شەشىلمەك. ايتايىن دەگەنىم, سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋعا ىقپال جاساۋ, بۇل ىستە كەشەندى ءىس-شارالار بەلگىلەپ, ونى اياعىنا دەيىن جەتكىزۋ رەسپۋبليكانىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى مەن وبلىستارداعى دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارمالارىنىڭ ءتول ىسىنە اينالماق. وسى ارقىلى ولار وزدەرى اتقاراتىن باستى ءمىندەتتەرىنە ءبىر تابان جاقىنداي تۇسپەك. بۇلاي دەۋىمنىڭ باستى سەبەبى – اتالعان مەملەكەتتىك ورگاندار دەنساۋلىقتى ساقتايتىن ەمەس, اۋرۋلاردى ەمدەۋمەن شۇعىلداناتىن ورگاندارعا اينالىپ بارا جاتقانداي كورىنەدى. ياعني, ءبىزدىڭ باستى ءمىندەتىمىز – دەنساۋلىق ساقتاۋدى جولعا قويۋ بولاتىن بولسا ونىڭ باستى جولى جوعارىدا ايتقانىمىزداي, سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋ ەكەنى بەلگىلى. بۇل ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ تاپتىرماس كىلتى ىسپەتتەس. مىنە, مەملەكەتتىك باعدارلاما جوباسىنا قاتىستى ايتار ۇسىنىس-پىكىرلەرىمىز وسىنداي. – اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت. اڭگىمەلەسكەن تەمىر قۇسايىن. ورال.
