تابالدىرىقتان اتتاعان جاڭا جىل – مەرەيلى, مەرەكەلى داتالارعا تۇسپا-تۇس كەلۋىمەن, ايتۋلى وقيعالار اياسىندا ايشىقتالۋىمەن ەرەكشە بولماق. سونىڭ ىشىندە تمد ەلدەرىندە «ارداگەر جىلى» دەپ جاريالانىپ, ۇلى وتان سوعىسىنداعى جەڭىسكە 70 جىل تولۋى اتالىپ ءوتۋى اعا ۇرپاقتىڭ وشپەس ەرلىگىن تۋ ەتكەن, جاس بۋىنعا ونەگە تۇتقان ەلىمىز ومىرىندەگى جارقىن بەلەسكە اينالعالى تۇر. ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ باستاماشىلىعىمەن مايدان ارداگەرلەرىن قۇرمەتتەۋ جانە قولداۋعا ارنالعان جالپىۇلتتىق اكتسيا بۇل كۇندەرى ودان ءارى جالعاسىن تابۋدا.
وسى ماقساتتاعى شارالاردىڭ ءبىرى 30 جەلتوقساندا استانادا باستاۋ العان «جەڭىسكە قۇرمەت» رەسپۋبليكالىق مارافونى بولىپ وتىر. كەشە وعان قاتىسۋشىلار «جەڭىس» جالاۋىن قاراعاندىعا جەتكىزدى. قالاداعى «ماڭگىلىك الاۋ» ەسكەرتكىش كەشەنىنە گۇل شوقتارى قويىلدى. جالاۋدى «استانا» وڭىرلىك قولباسشىلىعى اسكەرلەرىنىڭ قولباسشىسى, گەنەرال-مايور سۇلتان كامالەتدينوۆ قابىلداپ الدى.
ۇلى وتان سوعىسى ارداگەرلەرى اتىنان ءسوز سويلەگەن 2 «قىزىل تۋ», ءىى دارەجەلى «وتان سوعىسى» وردەندەرىنىڭ, 2 «ەرلىگى ءۇشىن», «ستالينگرادتى قورعاعانى ءۇشىن» مەدالدارىنىڭ يەگەرى الپان يتجانوۆ: «مۇنداي ماڭىزدى, تاعىلىمدى شارالار جاستاردى پاتريوتيزمگە, ەلىن سۇيۋگە تاربيەلەۋدى, رۋحاني بايۋدى, بىرلىكتى, دوستىقتى نىعايتادى. ءبىزدىڭ ەرلىكتەرىمىز ۇمىتىلماي, جاس ۇرپاق بويىنا سىڭىرىلۋىنە, قادىر تۇتىلىپ, تەرەڭدەتىلۋىنە ريزامىز», دەدى.
«جەڭىس» جالاۋى ەرتەڭ شىعىس قازاقستان وبلىسىنا, ودان قاڭتار ايىنىڭ اياعىنا دەيىن ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىنە جەتكىزىلەدى.
ايقىن نەسىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان».
قاراعاندى.
سەمسەردەي سەڭگىرباەۆ
ورتا ازيا اسكەري وكرۋگى اسكەري كەڭەسىنىڭ 1941 جىلعى 12 شىلدەدەگى بۇيرىعىنا سايكەس الماتىدا قازاقستاندىق تۇڭعىش 316 اتقىشتار ديۆيزياسىن جاساقتاۋ دەرەۋ قولعا الىنعانى تاريحتان ءمالىم. سول جاساق قۇرامىندا مۇقىرى متس-تىڭ تراكتورشىسى مۇسابەك سەڭگىرباەۆ تا بولعان. ديۆيزيانىڭ كومانديرى بولىپ گەنەرال-مايور يۆان ۆاسيلەۆيچ پانفيلوۆ تاعايىندالادى. مۇسابەك اسكەرگە الىنعان كەزدە وسى 316 اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ قاتارىنا قابىلدانادى. ەڭ الدىمەن, الماتىنىڭ تۇبىندەگى اسكەري دايىندىقتان ءوتىپ, گەنەرال يۆان پانفيلوۆ باسقاراتىن ديۆيزيانىڭ 1075 پولكىنىڭ 4 روتاسىنىڭ 2-ءشى ۆزۆودى ساپىندا ماسكەۋدەن اسىپ لەنينگرادقا قاراي بەت الادى. سودان كرەستتسى قالاسىنىڭ ماڭىنا ورنالاسىپ, اسكەري دايارلىققا كىرىسەدى. اسكەري جارعىنىڭ ەرەجەلەرىنە ساي جاتتىعۋدان وتكەن جاۋىنگەرلەر جاۋمەن بەلدەسەر ساتكە ساقاداي ساي دايىن تۇرادى. ولار 12 قازان كۇنى ۆولوكولامسك ستانساسىنان ءوتىپ, وستاشوۆا قالاسىنىڭ ماڭىنا بەكىنىس جاسايدى. رۋزا وزەنىنە تاس كوپىر سالىنعان. جاۋدىڭ نەگىزگى كۇشى وسى كوپىر ارقىلى وتەتىنى بەلگىلى. سول سەبەپتى دە نەگىزگى نىسانانى كوپىرگە باعىتتاۋ تاپسىرىلادى. ءاربىر جاۋىنگەر بەلگىلەنگەن تاپسىرماعا سايكەس بەكىنىستەرىن قازىپ, اتىس ۇيالارىن جاساپ الادى. كوپ كەشىكپەي ديۆيزيا كومانديرى, گەنەرال-مايور يۆان ۆاسيلەۆيچ پانفيلوۆ, پولك كومانديرى يليا ۆاسيلەۆيچ كاپروۆ جانە پولك كوميسسارى احمەتجان مۇحامەدياروۆتار جاۋىنگەرلەردىڭ بەكىنىستەرىن ارالاپ كورىپ, دايىندىقتاعى ولقىلىقتاردى دەرەۋ تۇزەتۋدىڭ ءجون-جوسىعىن شەگەلەپ ايتىپ, شابۋىل جايىن پىسىقتاي تۇسەدى. جاۋىنگەرلەر تەكسەرۋشىلەردىڭ اقىل-كەڭەستەرىن تىڭداپ, كورسەتكەن ولقىلىقتارىن تۇزەۋگە جاپپاي جۇمىلادى.
ارتىنشا-اق جاۋدىڭ اتقان سناريادتارىنىڭ ىزىڭدارى مەن تاستاعان بومبالارىنىڭ گۇرسىلى ەستىلە باستايدى. اسپان مەن جەردىڭ اراسى عالامات گۇرىلدەرگە تولىپ, بومبا مەن سناريادتىڭ تۇسكەن جەرلەرى قوپارىلىپ, بۇلقان-تالقان بولىپ جاتادى. توڭىرەك گۇرىلدەگەن, زۋىلداعان ۇنگە تولادى. اينالانى قويۋ قارا ءتۇتىن مەن توپىراق توزاڭى تۇمشالاعان. مىنە, ءاربىر جاۋىنگەر سياقتى مۇسابەك تە وكوپ ەرنەۋىنەن سىعالاپ, جاۋدىڭ كەلەر ءساتىن, وق اتۋعا بۇيرىقتىڭ بەرىلۋىن كۇتىپ, ەلەڭدەپ ىلگەرىگە قاراي سەرگەكتىكپەن كوز تىگەدى.
پانفيلوۆ ديۆيزياسى جاۋدىڭ سمولەنسكىدەن ماسكەۋگە باراتىن نەگىزگى جولى ۆولوكولامسك تاس جولىن قورعاۋ ماقساتىمەن وسى باعىتتا نەمىستىڭ 2 جاياۋ اسكەرىنە, تانكتەرىنە, موتورلانعان ديۆيزياسىنا قارسى شابۋىل جاساۋعا قاتىسادى. ياعني, ءبىر پانفيلوۆشىعا جاقسى قارۋلانعان ءتورت نەمىستەن كەلەدى. گەنەرال ك.ك.روكوسوۆسكيدىڭ 16-ارمياسى قۇرامىندا مايداندا بولعان قازاقستاننان جاساقتالعان 316-ديۆيزيا 1941 جىلدىڭ 14 قازانىنان باستاپ ۆولوكولامسك تاس جولى باعىتىنداعى ۇرىستارعا جانتالاسا ارالاسىپ, ەرەكشە ەرلىكپەن جاۋمەن جان اياماي شايقاسادى. جاۋدىڭ 150 اۆتوماشيناسى مەن 50 تانكىسىنە جيىرما سەگىز پانفيلوۆشى-جاۋىنگەر دۋبوسەكوۆو رازەزى تۇبىندە قايسارلىقپەن تايسالماي قارسى تۇرادى. ساعاتقا سوزىلعان ۇرىستا جاۋ اسكەرى ويسىراي شىعىندالادى. دۇشپاننىڭ جاسانعان اسكەرى مەن تانكىلەرى بىرىنەن كەيىن ءبىرى قىزىل جالىنعا ورانىپ جاتادى. وسىنداي كەسكىلەسكەن قاندى مايداندا ساياسي جەتەكشى ۆ. كلوچكوۆ باسقارعان 4 روتانىڭ 2 ۆزۆودىنىڭ 28 جاۋىنگەرى 1941 جىلدىڭ 16 قاراشاسىندا اسقان ەرلىك پەن قاھارماندىق تانىتىپ, الەمدى ءدۇر سىلكىندىرىپ, ابىرويلى زور جەڭىسكە يە بولعانىنان سەسكەندى مە, نەمىستەر جاعى ءبىر ساتكە ارتيللەريادان وق اتۋىن توقتاتادى دا, كەشىكتىرمەي تىنىشتىقتى بۇزىپ, شابۋىلعا شىعادى. فاشيستەردىڭ بىرنەشە تانكى انتالاپ كەلە جاتادى. دوڭبەكشىگەن تەمىر قۇرساۋدىڭ ءىزىن باسىپ, العا قاراي بۇكشەڭدەي قادىمداعان جاۋىنگەرلەر قۇمىرسقاداي ءورىپ كەلەدى. جاسىل شينەلدى, قوڭىر دۋلىعالى جاۋ جاعىنىڭ سۇستى سۇمىرايلارىن كورگەندە مۇسابەك:
– ءبىزدىڭ ك ۇلىمىزدى كوككە ۇشىرماقشى نيەتپەن ز ۇلىمداردىڭ ەنتەلەۋىن قاراشى. جاقىنداي ءتۇس, جاقىندا. شايقاسىپ كورەلىك, كىم مىقتى ەكەن؟! – دەپ تىستەنە ايبارلانادى. جەرگە ەتبەتتەي جاتقان مۇسابەك قارۋىن تانككە قاراي كەزەنىپ, ازىرلىك قامىنا كىرىسە باستايدى. تانكتەردىڭ الدىڭعىسى كوپىرگە ەندى جەتە بەرگەندە مۇسابەك گراناتانىڭ ءبىرىن قۇلاشتاپ لاقتىرادى. تانك كىلت توقتايدى. گراناتا تەمىر تاجالدىڭ «جاندى جەرىنە» ءدوپ تيسە كەرەك, بۋداقتاعان قىزىل جالىنعا ورانىپ, لاپىلداي جونەلەدى. سول-اق ەكەن ارتيللەريستەر وقتى جاڭبىرشا جاۋدىرادى. بىرنەشە تانك تاپجىلماعان بەتتە ورنىندا قالادى. قارا تۇتىنگە كومىلىپ, بىقسىپ جاتقانى قانشاما. مۇسابەك باسىن قىلتيتقان جاۋ جەندەتتەرىن شەتىنەن قاڭباقتاي ۇشىرىپ, جەر جاستاندىرا بەرەدى. قاراۋىلعا ىلىنگەنى قۇر كەتپەيدى. العاشقى ايقاس كەڭەستەر وداعى جاۋىنگەرلەرىنىڭ پايداسىنا شەشىلەدى. جاۋ شابۋىلىنا تويتارىس بەرىلىپ, ەلىرگەن نەمىس جاۋىنگەرلەرىنىڭ ەڭسەلەرىن ءتۇسىرىپ, مىستارىن باسىپ, مەسەلىن قايتارىپ تاستايدى. شابۋىل باسىمدىقپەن تويتارىلادى.
كەڭەس جاۋىنگەرلەرى كەلەسى كۇنى دە قيان-كەسكى شابۋىلعا شىعادى. مۇسابەك كەشەگىدەن گورى بۇگىن باتىلداۋ, شيرىعا تۇسكەن, قيمىلى دا جىلدام. ولار وستاشوۆا قالاسىندا ءۇش كۇن قيان-كەسكى ۇرىسقا قاتىسادى. بىراق وڭايلىقپەن بەرىسپەيدى, بەرىك بەكىنەدى. نامىستارىن قورعاپ, جاۋدىڭ دىتتەگەنىن بولعىزباي, ساعىن سىندىرىپ, العا قاراي جىلجۋىنا مۇمكىندىك بەرمەي قويادى.
پولك كوميسسارى احمەتجان مۇحامەدياروۆ 15 قاراشا كۇنى جاۋىنگەرلەردى شاقىرىپ الادى. شتابقا ءبارى تەز-اق جينالادى. ەشقايسىسى دا نەگە شاقىرىلعاندىقتارىن ناقتى بىلمەيدى. ءبارىنىڭ كوكەيلەرىندەگى وي ورتاق.
– كوپ كەشىكپەي ۇلكەن شايقاسقا شىعۋىمىز كەرەك. سونى ءتۇسىندىرەتىن بولار, – دەپ وزدەرىنشە وي توپشىلايدى.
جاۋىنگەرلەردىڭ ويلاعاندارى ءدال شىقتى. مۇحامەدياروۆ بلينداجدان اسىعا شىعادى دا, ساپتا قاز-قاتار ءتىزىلىپ تۇرعان جاۋىنگەرلەرگە قاراپ:
– كوپ سوزاتىن ەشتەڭە جوق. ءبىزدىڭ داڭقتى قىزىل ارميا شابۋىلعا كوشەدى. العاشقى كەزەك ءبىزدىڭ ديۆيزيا جاۋىنگەرلەرىنە جۇكتەلىپ وتىر. بۇل – ۇلكەن سەنىم ءارى زور جاۋاپكەرشىلىك. ءبىزدىڭ پولك بۇرىن دا مىندەتىن ءمىنسىز اتقارىپ, وتانعا دەگەن ادالدىقتارىن تانىتقان. وسى جولى دا سەنىمدى ابىرويمەن اقتايتىندارىڭا ەشقانداي كۇماندانبايمىن. شابۋىل ەرتەڭگى ساعات توعىزدا باستالادى دەپ كۇتىلۋدە, پانفيلوۆتىڭ بۇيرىعى بۇل. ونى ەكى ەتپەي ورىنداۋ – قاسيەتتى بورىش, – دەپ ءسوزىن تۇيىندەيدى.
جاۋىنگەرلەر ۇزاق ءتۇندى ۇيقىسىز وتكىزەدى. پوليترۋك ۆاسيلي گەورگيەۆيچ كلوچكوۆ تا كوز ىلمەيدى. ول تۇنىمەن روتاداعى جاۋىنگەرلەرمەن اڭگىمەلەسىپ, تاڭ اتا الدىڭعى شەپتە تۇرعان ءبىرىنشى ۆزۆودقا كەلەدى. شابۋىلدى باستايتىن وسىلار بولاتىن. سوندىقتان دا كلوچكوۆ ۆزۆودتىڭ قيمىلىنا ءوزى تىكەلەي باسشىلىق جاساپ, ءاربىر جاۋىنگەرگە ۇرىستاعى مىندەتىن تاعى دا ءبىر تاپتىشتەپ ءتۇسىندىرىپ جۇرگەندە شىتىرمان شايقاسقا شىعاتىن ۋاقىت تا تايانادى.
ماسكەۋدى نىساناعا العان جاۋ قيان-كەسكى شابۋىلعا دۇركىرەي كوتەرىلەدى. ولار ۇرىسقا كىرىسپەس بۇرىن ارتيللەريادان وق اتقىلاپ, سناريادتارىن جاڭبىرشا جاۋدىرىپ, جەر بەتىنىڭ استان-كەستەڭىن شىعارىپ, سەس كورسەتىپ الاتىن ادەتىن بۇل جولى دا بۇلجىتپاي قايتالايدى. «وسىنشالىق قورقىنىشتى عالاماتتان جەر بەتىندە ۇرەيلەنبەگەن تىرشىلىك نىشانى قالماعان شىعار» دەگەن بوس بولجامعا كەلگەن جاۋ جاعى بولات ساۋىتتى تانكتەرىن قاپتاتىپ, جان-جاعىنان جاياۋ جاۋىنگەرلەرى اش بورىدەي انتالاپ, قالاعا قاراي ورە ەنتەلەپ, دالباقتاي ۇمتىلادى.
نەمىستىڭ وسىنداي قالىڭ ارمياسىنىڭ ءبىر بولىگى دۋبوسەكوۆو رازەزىنىڭ باعىتىندا دا, اۋەلى جيىرمادان استام تانكتى, سودان كەيىن تاعى دا وتىز تانكتى العا سالىپ, ۇرىسقا جوڭكىلە شىعادى. وق بوراتىپ كەلە جاتقان ساربازدار مەن تانكتەر مەجەلى جەرگە جەتكەندە ۆاسيلي كلوچكوۆتىڭ:
– اتىڭدار! – دەگەن ءۇنى ساڭق ەتەدى. سول-اق ەكەن, ساتىر-سۇتىر اتىس دۇنيەنىڭ الەم-تاپىراعىن شىعارادى. اتىس سايابىرلاعان كەزدە شىنجىر تابانى ۇزىلگەن, قيراعان, ورتەنگەن تانكتەردىڭ ارا-اراسىمەن كەيىن قاراي زىتىپ بارا جاتقان جاۋ جاعىنىڭ جاۋىنگەرلەرى دە سيرەپ قالعان ەدى. مۇسابەك ىشتەن وزىنە-ءوزى كۇبىرلەيدى. نە ءولىم, نە ءومىر. ەكىنىڭ ءبىرى. مەن جەڭىس جاعىندامىن. وتان الدىنداعى انتىم دا, سەرتىم دە وسى. تەكەتىرەسكەن شاقتا تابان تىرەپ تۇرار تۇعىرىم – ازاماتتىق ارىم. «ولىمنەن ۇيات كۇشتى».
وسىنداي ويعا شومعان مۇسابەكتىڭ جانارىندا نامىس وتى نايزاعايداي جارقىلداي تۇسەدى. ۇرەيلى قورقىنىشتى سەيىلتىپ تۇرعان دا سول جارقىل ۇشقىنى. نامىس پەن قورقىنىش قاتارلاسقاندا, ەكەۋى دە ولىسپەي بەرىسپەۋگە جانتالاسادى. تىنىشتىق ۇزاققا سوزىلمادى. كوپ كەشىكپەي شابۋىلعا شىققان نەمىس جاۋىنگەرلەرى اتىستى قايتادان باستايدى. مۇسابەك جاتقان وكوپتىڭ ارت جاعىندا قاتارىنان ەكى سنارياد گۇرس-گۇرس جارىلىپ, قويۋ قارا ءتۇتىن بۇرق ەتىپ كوتەرىلەدى. ءدال وسى كەزدە:
– «اتىڭدار! – دەگەن كلوچكوۆتىڭ ايبىندى ءۇنى انىق ەستىلەدى. ارتىنشا: – رەسەي كەڭ-بايتاق, بىراق شەگىنەر جەر جوق, ارتىمىزدا – ماسكەۋ!» – دەپ ۇران تاستاعان كلوچكوۆ جاقىنداپ قالعان تانككە گراناتانىڭ ءبىرىن ءوزى باستاپ لاقتىرادى. مۇسابەك تە گراناتانىڭ ءبىرىن سىلتەپ قالادى. تانكتىڭ ومىراۋىن وت قاپتاپ, قىزىل جالىن كوككە بۋداقتاي شۇباتىلادى. بىراق العا قاراي جىلجىپ كەلەدى. تاجال جاقىنداپ قالىپتى. تاباندا نە ىستەرىن بىلمەي, قاتتى ساسقالاقتاعانىمەن, قىسپاقتان شىعۋدىڭ ايلا-شارعىسىن تەز ويلانىپ, نامىسىن نايزاعايداي جارقىلداتۋعا بەكىنگەن مۇسابەك:
– نەسىنە تايسالامىن! ءبارى ءبىر ءولىم! ەندى ءتىرى قالۋىم ەكىتالاي. ودان دا ز ۇلىم جاۋدىڭ مىنا ساۋىتىن وتقا وراپ, تاس-تالقانىن شىعارىپ, كوزىن جويىپ, قۇرتا كەتەيىن, – دەپ وي تۇيەدى دە, گراناتا قۇشاقتاعان بەتتە تانكتىڭ استىنا قاراي ارىستانشا اتىلىپ, كولدەنەڭدەي قۇلايدى. گۇرس ەتكەن قورقىنىشتى ۇرەيلى ءۇن جەردى سىلكىنتىپ, توڭىرەكتىڭ استان-كەستەڭىن شىعارىپ, الاساپىران كۇيگە ءتۇستى...
بار-جوعى جارتى ساعاتقا سوزىلعان بۇل ۇرىستا اربىرەۋى ءبىر-ءبىر تاجالدان كەم ەمەس, جاۋدىڭ جيىرما, ودان كەيىن وتىز تانكىن جەر جاستاندىرعان جاۋىنگەرلەر سانى جيىرما سەگىز-اق ەدى.
مۇسابەك سەڭگىرباەۆپەن مايدانعا بىرگە اتتانىپ, سول ۇرىستا ءبىرگە بولعان جەرلەسى, ەڭ سوڭعى كورگەن ءتىرى قالعان قاندى كويلەك جولداسى يۆان دەميدوۆيچ شادرين ەدى. ونىڭ ەستەلىگىندە مۇسابەكتىڭ ءوزى انت ەتكەنىندەي, اقتىق دەمى بىتكەنشە شايقاسقانى, سوڭعى وتىز تانككە قارسى شابۋىلدا ەكى تانكتى ورتەپ, جارالانعانىنا قاراماستان, قولىنا گراناتا الىپ, وكوپتان ورمەلەپ شىعىپ بارا جاتقان ءساتىن بىلاي ەسكە تۇسىرەدى: «مۇسابەك سەڭگىرباەۆ پانفيلوۆشى 28 باتىردىڭ ىشىندەگى ەڭ جاسى ەدى. وسى 28 باتىردىڭ ىشىندە ەكى كومسومول مۇشەسى بولدى, ءبىرى – دۋتوۆ, ەكىنشىسى – مۇسابەك سەڭگىرباەۆ. جالعىز عانا كوممۋنيست بار ەدى, ول – پوليترۋك كلوچكوۆ. ولاردىڭ قاتارى الدىنداعى ۇرىستاردا قاتتى سيرەپ قالعان-تىن. قار جامىلعان, مۇز قۇرسانعان قاراشا تاڭى تىپ-تىنىش اتىپ كەلە جاتتى. بۇل الدامشى تىنىشتىق ەكەنىن جاۋىنگەرلەر ءبىلدى. كەشىكپەي اسپاندى كۇركىرەگەن ءۇنى كەرنەپ قۇزعىنداي قاپتاپ «مەسسەرشميدتەر» شىقتى دا, قورعانىس شەپتەرىن بومبامەن توپەلەپ وتەدى. ونىڭ گۇرسىلى مەن ءتۇتىنى سەيىلەر سەيىلمەستەن جاۋ اۆتوماتشىلارى تىزبەكتەلە وق جاۋدىرتىپ, العا قاراي ەنتەلەپ جىلجىدى. بۇل شابۋىلدى جىگىتتەر بىردەن تويتاردى. ەندى نەمىستەر ۇرىسقا 20 تانكىسى مەن اۆتوماتشىلاردىڭ جاڭا توبىن ايداپ سالادى. پوليترۋك ۆ. كلوچكوۆتىڭ: «قورقاتىنداي ەشتەڭە جوق, ارقايسىمىزعا ءبىر تانكىدەن دە كەلمەيدى ەكەن» دەگەن ءسوزى جاۋىنگەرلەردىڭ كوڭىلىن سەرگىتىپ جىبەرەدى. ەرجۇرەك پانفيلوۆشىلار گراناتامەن, جارىلعىش قۇمىرامەن, تانكىگە قارسى قارۋمەن 14 تانكىنى وتقا ورايدى. باسقا تانكىلەر ارتقا شەگىنەدى. جاۋىنگەرلەر جارالارىن تاڭىپ ۇلگەرمەستەن وكوپتارعا قاراي جاۋدىڭ 30 تانكىسى تاعى دا لاپ قويادى. پانفيلوۆشىلار: «ءبىر ادىم دا كەيىن شەگىنبەيمىز», دەپ انت ەتەدى. جاۋىنگەرلەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى وققا ۇشىپ, قاتاردان شىعىپ قالىپ جاتادى. اۋىر جارالانعان پوليترۋك ءبىر بۋما گراناتىن قىسا ۇستاپ تاقاپ كەلىپ قالعان تاجالدىڭ استىنا قۇلاپ, تانكتى جارىپ ۇلگەرەدى.
اڭىزعا اينالعان بۇل ۇرىس ءتورت ساعاتقا سوزىلادى. جاۋ ون سەگىز تانكىسىنەن, جۇزدەگەن اۆتوماتشىلارىنان ايىرىلىپ, بىراق قورعانىس شەبىن بۇزىپ وتۋگە مۇمكىندىگى بولمادى. كەلەسى ءبىر كيانكەسكى ۇرىستا فاشيست تانكىلەرى ءبىزدىڭ وكوپتارعا جاقىنداعاندا ەڭ ءبىرىنشى بولىپ مۇسابەك لاقتىرعان اۋىر گراناتا العاشقى تانككە ءدال ءتيىپ, جالىنعا وراندى. جاۋ تانكىسىنىڭ قىپ-قىزىل ورتكە شالىنىپ, دىمى قالماي جانۋى ءبارىمىزدى جەڭىسكە دەگەن سەنىمىمىزدى نىعايتىپ, رۋحىمىزدى كوتەرىپ, جىگەرلەندىرە ءتۇستى. ەندى ءبىر قاراعاندا مۇسابەك قولىنا گراناتا ۇستاپ العان بەتتە وكوپتان ورلەپ شىعىپ بارا جاتقانىن بايقادىم. سوڭعى شابۋىلعا تويتارىس بەرۋ كەزىندە مۇسابەك الدىمەن ءبىر اۋىر تانكتى جويدى. ەكىنشىسىنە قاراي ەڭبەكتەپ ۇمتىلعان كەزدە تانكتەن اتىلعان وقتان اۋىر جارالاندى. ىشەك-قارنى اقتارىلىپ جاتتى. سوعان قاراماستان, دەنەسىن ىشقىنىپ-تىستەنە كوتەرىپ, جاقىنداپ قالعان اۋىر تانكتىڭ استىنا قۇلادى. تانكتىڭ كۇل-تالقانى شىعىپ, ورتكە وراندى», – دەپ مۇسابەكتىڭ ەرەن ەرلىگىن كوزبەن كورگەندىگىن ايتادى. وسى ديۆيزيادان اتتارى اڭىزعا اينالعان باۋىرجان مومىش ۇلى, مالىك عابدۋللين, الياسقار قوجابەكوۆ جانە باسقا باتىرلار شىعادى. ولاردىڭ قاھارماندىق ەرەن ەرلىكتەرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ «موسكۆا ءۇشىن شايقاس», الەكساندر بەكتىڭ «ارپالىس» اتتى كىتاپتارىندا شىنايىلىقپەن جازىلىپ, ناقتى كورسەتىلگەن.
جيىرما سەگىز باتىر جاۋ تانكتەرىن ءتورت ساعاتتان استام ۋاقىت تاپجىلتپاي ۇستاۋعا قاتىسقان جيىرما ءتورت جاستاعى قاتارداعى جاۋىنگەر مۇسابەك سەڭگىرباەۆتىڭ جارقىن بەينەسى قازىر دە قارۋلاس جولداستارىمەن ءبىر ساپتا دۋبوسەكوۆو رازەزى تۇبىندە تۇر. ولاردىڭ تاستان قاشالعان تۇلعالارى كەشەگى مايدان دالاسى – بۇگىنگى كوك بارقىن القاپتان اسقاقتاپ كورىنەدى. كوش جەردەن «رەسەي كەڭ-بايتاق, بىراق شەگىنەر جەر جوق, ارتىمىزدا – ماسكەۋ!» – دەگەن پوليترۋك كلوچكوۆتىڭ ءۇنى جاڭعىرا ەستىلگەندەي بولادى.
ماسكەۋ ءۇشىن بولعان وسى ءبىر قاس-قاعىم ساتتەگى قيان-كەسكى الاساپىران شايقاستا ۆاسيلي گەورگيەۆيچ كلوچكوۆ باستاعان گاۆريل ميتين, گريگوري بەزرودنىي, نيكولاي بولاتوۆ, ياكوۆ بوندارەنكو, پەتر دۋتوۆ, پەتر ەمتسوۆ, نيكولاي انانەۆ, نۇرسۇلتان ەسەبولاتوۆ, دميتري كولەينيكوۆ, ءالىپباي قوساەۆ, اسقار قوجابەرگەنوۆ, گريگوري كونكين, ابرام كراچكوۆ, نيكولاي ماكسيموۆ, يۆان موسكالەنكو, نيكولاي ميتچەنكو, يۆان ناتاروۆ, گريگوري پەترەنكو, مۇسابەك سەڭگىرباەۆ, دۋشانقۇل شاپوكوۆ, نيكولاي تروفيموۆ, يۆان شەپوتكوۆ ەرلىكپەن قازا تابادى. وتان ءۇشىن جان قيعان سول جيىرما سەگىز پانفيلوۆشىعا 1942 جىلعى 12 شىلدەدە باتىر اتاعى بەرىلدى.
اتاقتى 28 گۆاردياشى-پانفيلوۆشىلاردىڭ ەسىمدەرى حالىق جۇرەگىنە جازىلعان. مىنە, سونىڭ ءبىرى – جالپاق جەتىسۋدىڭ شۇيگىن, شالقار اتىرابىنداعى ەرجۇرەك باتىردىڭ اۋلەت-ۇرپاعى قالىڭ ەلى تۇراتىن قىزىلارىق اۋىلىنا قونىس تەپكەن مۇسابەك اتىنداعى سوۆحوز ىرگەلى شارۋاشىلىقتىڭ بىرىنەن سانالاتىن-دى. مۇندا مۇسابەك باتىردىڭ كۇنەس اپاسى, ۇلى تولەۋحان تۇرادى. نەمەرە-شوبەرەلەرى دۇنيەگە كەلىپ, ەرجەتىپ, ءوسىپ وركەندەۋدە. مۇسابەك اتاسىنداي باتىر بولعىسى كەلەتىن تيمۋر, باۋىرجان, مانشۇك سياقتى ۇرپاقتارى جايقالا وسكەن قۇراقتاي بوي تۇزەپ, ءبىلىم الىپ, ەڭبەك ەتىپ, ەل-جۇرتىن ءسۇيسىندىرۋىنىڭ ءوزى ماقتانىش. كوكسۋ اۋدانىنىڭ اكىمى باقبەرگەن يسابەكوۆ باتىردىڭ كىندىك قانى تامعان جەرى, التىن ۇيا بەسىگى مۇسابەك سەڭگىرباەۆتىڭ 100 جىلدىعىن سالتاناتپەن اتاپ وتۋگە قىزۋ دايىندالىپ جاتقاندىعىننان قۇلاعدار ەتكەنى بار. دەمەك, «ەرلىك – ەلگە مۇرا, ۇرپاققا ۇران» بولىپ قالا بەرەتىندىگى ايان.
وتان ءۇشىن تاجالعا تايسالماي تاپ بەرگەن تارلانداردىڭ ەرلىكتەرى ۇمىتىلعان جوق. ولاردىڭ ەسىمدەرى قۇرمەتپەن اتالىپ ءجۇر. مىسالى, كوكسۋ اۋدانىندا بالپىق بي كەنتىندەگى ساياباقتا مۇسابەك سەڭگىرباەۆتىڭ ەسكەرتكىشى ورناتىلعان. باتىر ەرلىگى ۇمىتىلماي, ءاردايىم ەسكە الىنادى. جاس جەتكىنشەكتەردى پاتريوتتىق رۋحتا تاربيەلەۋگە ۇلگى-ونەگە تۇتىلادى. قازىرگى كەزدە باتىرعا كورسەتىلىپ وتىرعان قۇرمەت پەن ءىلتيپات وراسان زور. بۇل ەلى ءۇشىن جان قيعان ەرلەر ەرلىگىنىڭ ماڭگىلىك ۇمىتىلماي-تىندىعىنىڭ جارقىن كورىنىسى ەكەنى انىق.
ءالي ىسقاباي,
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ
ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى, الماتى وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى.
الماتى وبلىسى,
كوكسۋ اۋدانى.
