جانازىق جارمەڭكەسى

داستۇرگە اينالعان اۋقىمدى ءىس-شارا «فوليانت» باسپاسى­نىڭ ۇيىم­داس­تى­رۋىمەن وسىمەن جەتىنشى رەت وتكىزىلىپ وتىر. جار­مەڭ­كەگە قاتىسۋ ءۇشىن قازاقستان, رەسەي, تۇركيا, يران, وزبەك­ستان, يسپا­نيا جانە قىتايدىڭ باسپا, كىتاپ ساتۋ, عىلى­مي, ءبىلىم بەرۋ جانە پولي­گرا­فيالىق كومپانيالارىنىڭ وكىلدەرى سانا­لاتىن 70-كە جۋىق كومپانيا ءوتىنىم بەرگەن.

كورمەنىڭ سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىنە مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرى, جازۋشىلار, شەت مەملەكەتتەردىڭ ەلشىلەرى قاتىستى.

كىتاپ وقۋدى ناسيحاتتاۋ, وقۋ مادە­نيە­تىن قالىپتاستىرۋ, الەۋەتتى وقىرمان مەن ساتىپ الۋشىلارعا جەتەكشى باسپا­لار­دىڭ كىتاپ ونىمدەرىنىڭ زاماناۋي ۇز­دىك اسسورتيمەنتىن, كىتاپ شىعارۋ جانە پوليگرافيا سالاسىنداعى جاڭا تەحنولوگيالاردى ۇسىنۋ, دۇنيەجۇزىلىك كىتاپ باسىپ شىعارۋ جانە پوليگرافيا يندۋسترياسىنىڭ تاجىريبەسىن زەردە­لەۋدى, سونداي-اق باس­پا سالاسىنداعى جەتىستىكتەردى كورسەتۋدى ماقسات ەتكەن اۋقىمدى كورمە بارىسىندا ءتۇرلى ءىس-شارا ۇيىمداستىرىلدى. ەرەسەكتەرگە دە, بالالارعا دە بىردەي قىزىقتى بولاتىن بەس كۇندىك باعدارلاما مادەني جانە ىسكەرلىك تاقىرىپتاردان تۇرادى. اتاپ ايتساق, قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك جەتەكشى باسپالاردىڭ بالالار, كوركەم وقۋ جانە عىلىمي-كوپشىلىك ادەبيەتىنىڭ جاڭالىقتارىنىڭ تۇساۋكەسەرى, بەلگىلى جازۋشىلار مەن اقىندارمەن قولتاڭبا سەسسيا­لارى, كىتاپ شىعارۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى تالقىلاناتىن دوڭگەلەك ۇستەلدەر ءوتتى. بالالار الاڭىندا كىتاپ وقۋلارى, تاسقا سۋرەت سالۋ, كىتاپتارعا بەتبەلگى جاساۋ جانە باسقا دا شەبەرلىك ساباقتارى جۇرگىزىلىپ جاتىر.

18-19 ءساۋىر كۇندەرى «Professional Meetings of Publishers» دەگەن اتپەن تانىمال «Astana Publishing Fellowship» ستي­پەنديالىق باعدارلاماسى وتكىزىلدى. اتال­عان باعدارلاما ەلىمىزدەگى باسپا سالا­سىن جەرگىلىكتى دەڭگەيدەن الەمدىك دەڭ­گەيگە دەيىن كەڭەيتۋ, الەمدىك باسپا تاجى­ري­بەسىنەن ۇلگى الۋ, سونداي-اق باسپا قىزمە­تىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋدى ماقسات ەتكەن.

بيىل العاش رەت ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان باعدارلاماعا قازاقستاندىق باس­پاگەرلەردەن باسقا تۇركيا, وزبەكستان, ازەر­بايجان, رەسەي جانە تمد-نىڭ باسقا ەل­دەرى مەن تاياۋ شەتەلدەردىڭ باسپا­گەر­لەرى قاتىستى. ەكى كۇن ىشىندە باسپا وكىل­دەرى, رەداكتورلار جانە اۆتورلىق قۇقىق قىز­مەتكەرلەرى ارقايسىسى جارتى ساعات­تان تۇراتىن B2B ىسكەرلىك كەزدەسۋلەرگە قاتىستى.

نارتۇلعا مۇستافا

«Eurasian Book Fair» اياسىندا عالىم, اكادەميك, سەنات دەپۋتاتى دار­حان­ قىدىر­الىنىڭ «مۇستافا» اتتى كىتا­بى­نىڭ تانىستىرىلىمى ءوتتى. تۇساۋكەسەر ءراسىمى ۇلاربەك نۇرعالىمنىڭ مودە­را­تورلىعىمەن ءوتىپ, زيالى قاۋىم مەن وقىر­مان­دار قاتىستى. الاش قايراتكەرىنە ارنال­عان تولىمدى ەڭبەكتىڭ لەنتاسىن پرو­فەسسور ءادىل احمەت پەن «وتانداستار قورى­نىڭ» پرەزيدەنتى ابزال ساپاربەك ۇلى قيىپ, تۇلعا تۋرالى وي-پىكىرلەرىن ورتاعا سالدى.

«كىتاپ قازىنامىزدىڭ كوبەيىپ كەلە جاتقانىنىن كورىپ قۋانىپ وتىرمىز. وسىنىڭ ءبارى جۇيەلى جۇمىستىڭ ناتيجەسى. جالپى, بۇل كىتاپتا تاريحي مالىمەتتەر مەن دەرەكتەردى, ارحيۆ ماتەريالدارىن  بەرۋگە تىرىستىق. مۇستافا شوقايدىڭ مۇراسىنا قىزىعاتىندار كوپ دەپ ويلايمىن, سەبەبى مۇستافا جولى, ونىڭ مۇراتىنىڭ قانشالىقتى تۋرا ەكەندىگىن ۋاقىت ءوزى كورسەتىپ وتىر», دەدى كىتاپ اۆتورى دارحان قىدىرالى.

ءيا, بۇل كىتاپ – تۇركىستاننىڭ بىرلىگى مەن تاۋەلسىزدىگىن تۋ ەتىپ, ونى ومىرلىك مۇراتىنا اينالدىرعان, سول جولدا قۇربان بولعان الاش ارىسى تۋرالى ەڭبەك. ءتۇبى ءبىر تۇرىك جۇرتىنىڭ تاعدىرى تالقىعا تۇسكەن شاقتا باسىن بايگەگە تىككەن, سانالى عۇمىرىن ۇلت مۇددەسى مەن ەل مۇراتى جولىنا ارناعان سان قىرلى قايراتكەر تۇلعانىڭ تاعىلىمىن ارقاۋ ەتكەن كىتاپ جاڭا, تىڭ دەرەكتەردەن قۇرالعان. وقىرمان قاۋىمعا مۇستافا شوقايدىڭ قيىندىققا تولى ءومىر جولى قىزىق بولارى انىق.

وسى ورايدا فيلولوگيا عىلىم­دارى­نىڭ­ دوكتورى, پروفەسسور ءادىل احمەت بۇل كىتاپتىڭ قازاق رۋحانياتى ءۇشىن ماڭىزى جوعارى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«مۇستافا شوقاي – ەلدەر اراسىنداعى ديپلوماتيانى جالعاستىراتىن التىن كوپىر. ول قازاق ءتىلىن دە, فرانتسۋز ءتىلىن دە, سونىمەن قاتار نەمىس ءتىلىن دە جەتىك مەڭ­گەرگەن پوليگلوت, الەمگە تانىمال تۇلعا. بۇل كىتاپتىڭ جارىق كورگەنىنە قۋانىپ وتىرمىن. «التىن شىققان جەردى بەلدەن قاز» دەيدى عوي, ءالى دە زەرتتەيتىن دۇنيەلەر كوپ دەپ ايتار ەدىم», دەدى ءادىل احمەت.

ال «وتانداستار قورىنىڭ» پرەزيدەنتى ابزال ساپاربەك ۇلى وسىنداي تۋىندىلار ەلىمىزدىڭ ءيمميدجىن قالىپتاستىرىپ, ۇلتتىق رۋحانياتىمىزدى ناسيحاتتايتىنىن ايتتى.

«بۇگىن ەلىمىزدىڭ تورىندە كەرەمەت مادەني ءىس-شارا ءوتىپ جاتىر. مۇستافا شوقاي­دى بىلەتىندەر ول كىسىنىڭ ونەگەلى ءومىرىن ۇلگى ەتەدى. تاريحي تۇلعالاردىڭ ءومىرى مەن كۇرەسكەرلىگىنە ارنالعان كىتاپ­تار جالپى قازاقستاننىڭ جاقسى ءيمميد­جىن, قازاقتىڭ رۋحاني قۇندىلىعىن تانىتادى دەپ ەسەپتەيمىن», دەدى ابزال ساپاربەك ۇلى.

تاريحي ەڭبەكتىڭ وقىرمانعا جول تارتۋىنا اتسالىسقان «فوليانت» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى نۇرلان يسابەكوۆ كىتاپ اۆتورىنا شاپان جاۋىپ, ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.

ءبىرتۋار بەيبارىس

كىتاپ كورمە-جارمەڭكەسىندە ءار ساعات سايىن ءتۇرلى ءىس-شارا كەزەكپەن ءوتىپ جاتتى. وسى ورايدا انا تىلىمىزگە تارجىمەلەنگەن «بەيبارىس. ءاز-زاكىر بەي­بارىس سۇلتاننىڭ عۇمىرناماسى» اتتى اراب حالىق رومانىنىڭ تانىستىرىلىمىنا كۋا بولدىق. اۋدارعان – مەم­لەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ساۋىت­بەك ابدراحمانوۆ. تۇساۋكەسەر جيىن­نىڭ مودەراتورى – اكادەميك ديحان قامزا­بەك­ ۇلى.

بەيبارىس – ويلى دا كەمەڭگەر مەملەكەت قايراتكەرى, باتىر دا جىگەرلى قولباسشى بولعانىن بىلەمىز. اۋەلى ول ەلدىڭ ءال-اۋقاتىن كوتەرىپ, مۇسىلمان تەكتى حالىقتاردىڭ ەجەلگى جاۋى – كرەست جورىقشىلارىن تالقانداعان. موڭعولداردى مىسىرعا قاراي قيا باستىرماعان. مىسىرلىقتار تۋدىرعان بەيبارىس جايلى اڭىزدار, قيسسا, اڭگىمەلەر ءبىر ەمەس, بىرنەشە عاسىرعا ۇلاسىپ كەلەدى.

«بۇل كىتاپ وسىعان دەيىن ەكى رەت (1999, 2016 جىلدارى) جارىق كورىپ, بەيبارىس سۇلتاننىڭ 800 جىلدىعىنا بايلانىستى قايتا باسىلىپ وتىر. كىتاپقا حالقىمىزدىڭ دانا پەرزەنتى, تاريحتىڭ تەرەڭ بىلگىرى ءابىش كەكىلباي ۇلى العى ءسوز جازعان. ەڭ الدىمەن, ارابتىڭ حالىق رومانىن قازاقشا سويلەتكەن «فوليانت» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى نۇرلان مىرزاعا العىسىمىز ايتامىز. ەندى ەكى ماسەلەگە توقتالا كەتەيىن. ءبىرىنشى, حالىق رومانى دەگەنىمىز نە؟ ول اراب جۇرتىندا قالاي قالىپتاستى؟ اراب ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى عالىمى يسااك فيلشتينسكيدىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, حالىق رومانى وسى ۇلتتىڭ ارمان-اڭسارىن, تۇلعالارىنىڭ باستان كەشكەنىن اۋىزشا تانىتا سۋرەتتەگەن جۇرتتىڭ شىعارماشىلىعى. ورتا عاسىر­دىڭ مۇسىلمان دۇنيەتانىمىنىڭ ديداكتيكاسىن كورسەتەتىن جانر. ساۋكەڭنىڭ تاجىريبەسىنىڭ اسىل نەگىزى – 1975 جىلى ۆالەريا كيرپيچەنكو ورىس تىلىنە اۋدارعان «جيزنەوپيسانيە سۋلتانا از-زاحيرا بەيبارسا» اتتى كىتابى. وسى ورايدا اۋدارماشىنىڭ شەبەرلىگىن ەرەكشە ايتقىمىز كەلەدى», دەگەن مودەراتور ديحان قامزابەك ۇلى ەندىگى ءسوزدى اۆتورعا ۇسىندى.

«ەڭ الدىمەن, بۇل تاقىرىپقا كەلۋىمە اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ ەرەكشە اسەر ەتكە­نىن ايتقىم كەلەدى. مەن العاش رەت بەيبارىستىڭ ەسىمىن اسەكەڭمەن بولعان ءبىر وتىرىستا ەستىدىم. كەيىن استاناعا كەلگەن سوڭ اۋدارىپ, ءابىش اعاعا ۇسىندىم. ول كىسى تەز وقىپ, العى ءسوزىن جازىپ بەرىپ, باسىلىپ شىقتى. بۇل جەردە اۋدارماشىنىڭ العى ءسوز اۆتورىن ءدال تابۋى دا ەلەۋلى ەڭبەك اتقاردى. الەمدەگى ەڭ اتاقتى, ەڭ بەدەلدى بريتانيا ەنتسيكلوپەدياسىندا بەيبارىسقا ارنالعان ءۇش بەتتىك ماقالا جاريالانعان. بەلگىلى عالىمدار دا «جاراتقان بەيبارىس سۇلتانعا جەر بەتىندە يسلام ءدىنىن ساقتاپ قالۋدى اماناتتاعان», دەپ جازادى. بۇل دەگەن – عاجايىپ باعا», دەيدى ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ.

جيىن بارىسىندا مودەراتور ساۋىت­بەك ابدراحمانوۆتى قىرعىز رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ «دوستىق» وردەنىمەن مارا­پات­تالعانىن تىلگە تيەك ەتىپ, قۇتتىقتادى.

سونداي-اق تۇساۋكەسەرگە قاتىسقان زيالى قاۋىم وكىلدەرى دە رومان تۋرالى, اۋدارماشىنىڭ ءستيلى, ءسوز, سويلەم قولدانىسى, وي ساۋاتتىلىعى جونىندە پىكىرلەرىمەن ءبولىسىپ, تاريحي تۇلعا تۋرالى كىتاپتىڭ قىزىل لەنتاسىن قيدى. ءراسىمنىڭ سوڭى اۆتوگراف-سەسسياعا ۇلاستى.

كورمە اياسىندا بۇدان بولەك كوپتەگەن اۆتوردىڭ جاڭا شىققان كىتاپتارى تانىس­تىرىلىپ, وقىرمانمەن كەزدەسۋلەرى ءوتتى.

بار قاراجات – كومەككە

كىتاپ كورمە-جارمەڭكەسىنە نارىقتا جيىرما جىلدان اسا ۋاقىتتان بەرى جۇمىس جاساپ كەلە جاتقان «ارمان-پۆ» باسپاسى دا قاتىسىپ وتىر. وسى جىلدار ارالىعىندا باسپادان شامامەن 20 ملن كىتاپ جارىق كورىپتى. بارلىق كىتاپ ەلەكتروندى نۇس­قا­عا كوشىرىلگەن. ءونىمنىڭ 80 پايىزى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارىنا ارنالعان. اتاپ ايت­قاندا, بارلىق سىنىپقا ارنالعان مەك­تەپ وقۋلىقتارى, وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەن­دەر مەن انىقتامالىق ادەبيەتتەر, بالا­نىڭ قابىلەتىن دامىتۋعا ارنالعان تانىم­دىق كىتاپتار باسىپ شىعارىلادى. باسپا ونىمدەرى قازاق, ورىس, اعىلشىن, ياعني 3 تىلدە دايىندالادى. كومپانيا كىتاپ­تاردىڭ پوليگرافيالىق ساپاسى جوعا­رى, يلليۋستراتسيالىق كوركەمدىگى مەن ديزاي­نەرلىك راسىمدەلۋىنىڭ بىرەگەيلىگىنە قاراي جىل سايىن حالىقارالىق كىتاپ بايقاۋ­لارى­نىڭ باس جۇلدەسىن يەمدەنىپ كەلەدى.

كورمەدە «ارمان-پۆ» باسپاسىنىڭ باس رەداكتورى ايگۇل بەكبولاتوۆا مەكتەپ وقۋلىقتارىمەن قاتار, «عالامدى بىرگە باعىندىرايىق. عارىش قۇپيالارى» بالا­لار ەنتسيكلوپەدياسىن, ء«تىلاشار» بالالار كىتابىن, «حالىقتىڭ اسىل قازىناسى», «العاشقى كىتابىم» توپتامالارىن تانىستىردى. سونىمەن قاتار «Ekitap.kz» ەلەكتروندى پلاتفورماسىن وقىرمان قاۋىم نازارىنا ۇسىندى. ال ساتىلىمنان تۇسكەن بارلىق قاراجاتتى سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەن ايماقتارعا كومەك كورسەتۋ ءۇشىن جۇمساماق.

«كورمەگە كەلۋشىلەر تانىمدىق, پايدالى كىتاپتاردى ساتىپ الىپ قانا قويماي, قوعام ءۇشىن دە ىزگى ىسكە اتسالىسىپ جاتىر. ءبىر قىزىعى, وتكەن جىلدارداعى كورمە ءىس-شارالارىنا قاراعاندا وسى جىلى ءبىزدىڭ باستامامىزدى قولداپ, كىتاپ ساتىپ الىپ جاتقان وقىرماندار كوپ. سول ءۇشىن ەرەكشە­ العىس ايتامىز. بۇل ەلدە بولىپ جاتقان جاعداي بولعاندىقتان, ارقايسىمىزدىڭ ۇلەسىمىز ماڭىزدى», دەيدى باس رەداكتور ايگۇل بەكبولاتوۆا.

ال باسپانىڭ باس ديرەكتورى ديدارا الينانىڭ ايتۋىنشا, وسىنداي تابيعي اپاتتاردىڭ ورىن الۋىنا ادامزاتتىڭ قورشاعان ورتاعا دەگەن قارىم-قاتىناسى تىكەلەي اسەر ەتىپ وتىر. «سوندىقتان وزگە ەمەس, وزىمىزدەن باستاپ تابيعات انانى ايالاۋ­دى, ونىڭ بىزگە بەرگەن رەسۋرستارىن ءتيىمدى پايدالانۋدى ويلاناتىن ۋاقىت جەتتى. وسى ورايدا ءبىزدىڭ باسپادا كەيىنگى ۋاقىتتا جارىق كورگەن كىتاپتار ەكولو­گيا­لىق قاعازدا باسىلادى. وسى ارقىلى كومپا­نيا­ تابيعي رەسۋرستاردى ساقتاۋعا ءمان بە­رىپ, قورشاعان ورتانىڭ تۇراقتى دامۋىنا ىقپال ەتۋدى كوزدەپ وتىرمىز», دەدى ول.

اتالعان باسپانىڭ الدىندا كىتاپ تاڭداپ تۇرعان ءبىر وقىرمانمەن تانىستىق. بالالارىنا تۇسىنىكتى تىلدە جازىلعان وقۋلىقتار ىزدەپ ءجۇر ەكەن.

«ارمان-پۆ» باسپاسىنىڭ بالالارعا ارنالعان كىتاپتارى ەرەكشە نازارىمدى اۋداردى. مۇندا ءارتۇرلى تاقىرىپ, ياعني جول ەرەجەلەرى, تاماق ءىشۋ ادەپتەرى, سونىمەن بىرگە كليمات تۋرالى, قورشاعان ورتا تۋرالى بارلىق مازمۇنداعى كىتاپتار بار. قىسقاسى, ءاربىرى كىتاپشا بولىپ جەكە-جەكە قۇراستىرىلعان. ەڭ باس­تىسى ءارى مەنى قىزىقتىرعان تۇسى – قازاقى دۇنيەتانىممەن جازىلعانى. ياعني ەش­قانداي اۋدارما ەمەس. ايتپەسە, كىتاپ دۇ­كەن­دەرىندەگى بالالارعا ارنالعان كوپ كىتاپ كوبىنەسە شەتەلدىك اۋدارما بولىپ كەلەدى. ول جەردە دۇنيەتانىم ماسەلەلەرى, كەيبىر پىكىرلەر ءبىزدىڭ ۇلتتىق دۇنيەتانىمعا سايكەس كەلمەۋى مۇمكىن», دەيدى ورازبەك ەسىمدى وقىرمان.

سونداي-اق كورمە اياسىندا «جىلدىڭ ۇزدىك كىتابى» بايقاۋى وتەدى. بۇل دودا «ۇزدىك وقۋلىق كىتابى», «ۇزدىك ولكەتانۋ باعى­تىنداعى باسىلىم», «بالالار مەن جاس­وس­پىرىمدەرگە ارنالعان كىتاپ», «مادە­­نيەت پەن ونەر سالاسىنا ارنالعان باسى­­لىم», «عىلىم جانە يننوۆاتسيا سالا­سى­نا ارنالعان باسىلىم» جانە گران پري اتالىمدارى بويىنشا ىرىكتەلەدى. جارمەڭكەگە قاتىسقان بارلىق باس­پا اتالعان بايقاۋدا باق سىناي الادى. جەڭىستەن ءۇمىتتى كىتاپتار, ەڭ الدىمەن, ساپاسىنا, كوركەمدىك-ەستەتيكالىق بەزەندىرىلۋىنە قاراي باعالانادى. جەڭىم­پازدار كورمە اياسىندا 20 ساۋىردە ماراپاتتالادى. سونداي-اق كورمە بارىسىندا باعالى سىيلىقتار تىگىلگەن ۇتىس ويىندارى وتكىزىلەدى. مىسالى, بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ 100 جىلدىعىنا وراي مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا رەسپۋبليكالىق «مەنىڭ اتىم قوجا» كىتابىن وقۋ سايىسىنا 6 000-نان استام ۇمىتكەر قاتىسىپ جاتىر. جۇلدە قورىن تولىقتاي «فوليانت» باسپاسى ءوز ەسەبىنەن شىعارىپ وتىر. بۇل بايقاۋ دا وقۋشىلاردى كىتاپ وقۋعا ىنتالاندىرىپ, كىتاپ وقۋدى ناسيحاتتاۋ, بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ تۋىندىسىمەن, جالپى تۇلعاسىمەن تانىستىرۋدى ماقسات ەتەدى.

كورمە-جارمەڭكە 21 ساۋىرگە دەيىن جالعاسادى. كىرۋ باعاسى – 500 تەڭگە (زەينەتكەرلەرگە, بالالارعا, وقۋشىلارعا, ستۋدەنتتەرگە, كوپبالالى انالارعا, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا كىرۋ تەگىن). كىتاپ جارمەڭكەسىنەن جينالعان قاراجات سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەن ايماقتارعا جىبەرىلەدى.