«التىن ادام»

سارماتتار ءداۋىرىنىڭ جاۋىنگەرىنە ەسكەرتكىش ورناتىلدى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىل­دىعىنا وراي جىلىوي اۋدانىنىڭ ورتالىعى – قۇلسارى قالاسىندا ەرەكشە ەسكەرتكىش اشىلدى. ەرەكشە بولاتىنى سول, بۇل – «ال­تىن ادامنىڭ» ەسكەرتكىشى. ال بۇل «التىن ادام» قايدان, قاشان, قالاي تابىلىپ ەدى؟ ءدال وسى اۋداننىڭ اۋماعىندا ارالتوبە اتالاتىن قورىم بار. بەل­گىلى ارحەولوگ زەينوللا ساماشەۆ جەتەكشىلىك ەتكەن باتىس قازاقستان ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى 1989 جىلى وسى قورىمدى اشقان ەكەن. الايدا, ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن اتالعان قورىمدا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسى جالعاسىن تاپپاعان. كەيىن ارادا ون جىل وتكەندە, ياعني, 1999 جىلى ءدال وسى قورىمنان ءۇش زيرات قازىلدى. قاي كەزدە ەكەنى بەلگىسىز, ايتەۋىر بۇرىن تونالعان ەكى زيراتتان ءمايىت قاڭقالارى, شىنى مونشاق پەن جەبە, قانجار سىنىقتارى تابىلعان. سول كەزدە قازبا جۇمىسىن جۇرگىزگەن زەي­نوللا ساماشەۆ قورىمداعى ءۇشىنشى زيراتتىڭ تونالماعانىن ايتىپ ەدى. ءۇشىنشى زيراتتى قازۋ بارىسىندا شالقاسىنان جاتقىزىلعان ءمايىت, ونىڭ جانىندا جۇزدەن استام جەبە سالىنعان قورامساق پەن قىش قۇمىرانىڭ بارى انىقتالدى. سونىمەن بىرگە, قايقى قىلىش تا بولعان. مۇنى ارحەولوگتار سارماتتار قوعامىنىڭ جوعارى لاۋازىم يەسى, قولباسىلىققا قوسا ابىزدىعىمەن تانىمال بولعان دەگەن توقتامعا كەلدى. ويتكەنى, ەر ادامنىڭ قاسىندا ايەلى دە, ەكى اتى دا جەرلەگەن. بۇل قورىمعا جەرلەنگەن ادامداردىڭ كيىم-كەشەگى وتە قىمبات اسىل بۇيىمدارمەن, كوركەم اشەكەيلەرمەن بەزەندىرىلگەنى بەلگىلى بولدى. قارۋ-جاراقپەن بىرگە ابىزدىڭ اساتاياعى دا تابىلىپ ەدى. سول سەبەپتەن, ەل شەجى­رەسىنە ارالتوبەدەن تابىلعان سار­مات­تار ءداۋىرىنىڭ جاۋىنگەرى «التىن ادام» رەتىندە قوسىلعان بولاتىن. سارماتتار ءداۋىرىنىڭ جاۋىنگەرى ەندى, مىنە, الدا ايتقانىمىزداي قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعى قارساڭىندا قۇلسارى قالاسىنىڭ قاق ورتاسىندا ەڭسەلى ەسكەرتكىش بولىپ بوي كوتەردى. «التىن ادام­عا» ەسكەرتكىش ورناتۋ يدەياسىن, شىندىعىن ايتۋ كەرەك, جىلى­وي اۋدانىنىڭ اكىمى ماقسىم ءىزبا­سوۆ كوتەرىپتى. ويتكەنى, ءدال وسى ازامات 1999 جىلى زەينوللا ساما­شەۆ باستاعان ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنە ۇدايى قولداۋ بىلدىرگەنىن ءبىلۋشى ەدىك. سول كەزدە ول وسى اۋدانداعى «قۇلسارىمۇنايگاز» باسقارماسىن باسقاراتىن ەدى. قازىر اۋداننىڭ باسقارۋ تىزگىنىن قولىنا العان ەلجاندى, مادەنيەت پەن ونەردىڭ شىنايى جاناشىرى ماقسىم ءىزباسوۆ بىلاي دەيدى: – «ارالتوبە قورىمىنان تا­بىلعان «التىن ادام» – كوش­پەندىلەر تاريحى مەن مادەنيەتىنىڭ تىم ارىدەن باستالاتىنىن دالەل­دەيتىن, سوناۋ سارماتتار داۋىرىنەن ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن-اق وركەنيەتتى ەل بولعانىنىڭ بەلگىسى. وسىنداي تاريحي قۇندىلىعىمىزدى دارىپتەۋ جاستاردىڭ ەلى مەن جە­رىنىڭ تاريحىن تەرەڭىرەك تانۋىنا, ەلجاندىلىق پەن ۇلتتىق رۋحاني ماقتانىش سەزىمىن قالىپتاستىرۋعا زور اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. ويتكەنى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ حا­لىققا ارناعان جولداۋىندا, «وتكەن تاريحىمىزعا تاعزىم دا, بۇگىنگى باقىتىمىزعا ماقتانىش تا, گۇلدەنگەن كەلەشەككە سەنىم دە «ماڭگىلىك ەل» دەگەن قۇدىرەتتى ۇعىمعا سىيىپ تۇر. وتاندى ءسۇيۋ – بابالاردان ميراس بولعان ۇلى مۇرانى قادىرلەۋ, ونى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ, ءوز ۇلەسىڭدى قوسىپ, دامىتۋ جانە كەيىنگى ۇرپاققا امانات ەتىپ تابىستاۋ», دەگەن بولاتىن. ءبىز دە بۇگىن تاريح قويناۋىنان جەتكەن بابالار جادىگەرىن قۇرمەتتەپ, ونى ەلدىڭ ماقتانىشىنا اينالدىرۋدى كوزدەدىك. «التىن ادام» ەسكەرتكىشىنىڭ بيىك­تىگى – 5 مەتر. ونى جەرگىلىكتى ءمۇ­سىنشى سەرىك ماتەنيازوۆ سومداپتى. بۇعان دەيىن 20-عا جۋىق ءمۇسىندى سومداعان شەبەر «التىن ادام» ەسكەرتكىشىن ءۇش ايدا جاساپ بىتىرگەن. جولداسبەك شوپەعۇل, «ەگەمەن قازاقستان». اتىراۋ وبلىسى, جىلىوي اۋدانى. سۋرەتتى تۇسىرگەن راحىم قويلىباەۆ.