كۇن تارتىبىندە – ادام قۇقىعى

ۆالمونتون قالاسىندا (يتا­­ليا) ريم قۇقىعى بو­يىنشا 1-ءشى ەۋرازيالىق كون­گرەسكە دايىندالۋ اياسىندا ادام قۇ­قىقتارىن قورعاۋ جانە وسى سالاداعى حالىقارالىق ىن­تىماق­تاستىققا قولقابىس ەتۋ تاقىرىبىندا حالىق­ارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. ەۋروپانىڭ, ازيانىڭ جانە لاتىن امەريكاسىنىڭ بىرقاتار ەلدەرىنىڭ دەلەگا­تسيا­لارىن جيناعان يتاليانىڭ ۇلتتىق عىلىمي زەرتتەۋلەر كەڭەسىنىڭ باستاماسىمەن ۇيىم­داس­تى­رىلعان كون­فە­رەن­تسيانىڭ جۇ­مىسىنا قر ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل اسقار شاكىروۆ قاتىسىپ بايانداما جاسادى. ومبۋدسمەن كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلاردى قازاقستانداعى قۇقىقتىق ساياسات پەن ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ سالاسىندا مەم­لەكەتتىڭ قۇقىق قولدانۋ ءتا­جىريبەسىن جەتىلدىرۋدەگى قىز­مەتىنىڭ باسىم باعىت­تارىمەن تانىستىردى. كونفەرەنتسيا جۇمىسىنىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا ازا­ماتتاردىڭ قۇقىقتارىنىڭ ساق­تالۋىن جانە وسى سالاداعى جالپىعا تانىمال نورمالار مەن ستاندارتتاردىڭ قولدا­نىلۋىن باقىلاۋ سالاسىندا ۇلت­تىق قۇقىقتىق قورعاۋ مە­كەمەلەرىنىڭ حالىقارالىق دەڭ­گەيدە ءوزارا تىعىز ءىس-قيمىل جاساۋ قاجەتتىگى تۋرالى ورتاق پىكىر ايتىلدى, دەپ حابارلادى ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل اپپاراتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. ۇشجىلدىق باعدارلاماعا قول قويدى ماۋسىمنىڭ 15-ىندە جەنەۆا قالاسىندا قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك ارىپتەستىگىنىڭ ءۇش تاراپتى وكىلدەرى حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىمەن لايىقتى ەڭبەك جونىندەگى ۇشجىلدىق باعدارلاماعا قول قويدى. اتاپ ايتقاندا, باعدارلاماعا قر ۇكىمەتى تاراپىنان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى گ. ابدىقالىقوۆا, حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى تاراپىنان س. حوففمانن جانە جۇمىس بەرۋشىلەر مەن كاسىپوداقتاردىڭ رەسپۋبليكالىق بىرلەستىگى تاراپىنان ءوز وكىلدەرى قول قويدى. اتالعان باعدارلاما وسىنىڭ الدىنداعى الەمدىك قارجىلىق جانە ەكونوميكالىق داعدارىس اسەرىن ەسەپكە الا وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلعان الەۋمەتتىك-ەڭبەك قا­تى­ناستارى اياسىنداعى ىنتى­ماق­تاستىق باعدارلاماسىنىڭ جالعاسى بولىپ تابىلادى. بۇرىنعى باعدارلاما مىڭجىل­دىقتار دامۋ ماقساتتارى مەن بۇۇ دامۋ ماقساتىنداعى كو­مەكتەر كورسەتۋ جونىندەگى نەگىزگى باعدارلامالار ەرەجەلەرىن باسشىلىققا الاتىن. باعدارلاما 2030 جىلعا دە­يىنگى قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ دامۋ ستراتەگياسىندا ايقىندالعان ۇلتتىق باسىم­دىقتارعا, سونداي-اق 2024 جىلعا دەيىنگى قازاقستاننىڭ ورنىقتى دامۋعا كوشۋ تۇجى­رىمداماسى, 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ سترا­تە­گيالىق جوسپارى سەكىلدى ورتا جانە ۇزاق مەرزىمدى ۇكىمەتتىك سترا­تەگيالارعا نەگىزدەلەدى. ىن­تىماقتاستىقتىڭ باسىم با­عىت­تا­رى نەگىزىندە حەۇ جۇمىس ور­ىن­دارى تۋرالى جاھاندىق پاك­تى­سىنىڭ قاعيداتتارىن ۇستانۋعا نازار اۋدارىلادى, دەپ حابارلادى ەڭ­بەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قو­رعاۋ مينيسترلىگىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. قاداعالاۋ قارىمى كەشە باس پروكۋراتۋرانىڭ كەزەكتى القا ءماجىلىسى ءوتىپ, وندا قىلمىستىق قۋدالاۋ ورگان­دا­رىنىڭ قىلمىستىق پروتسەستە ازا­ماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستان­دىق­تارىنىڭ قورعالۋى, سونداي-اق وسى باعىتتاعى پروكۋرورلىق قادا­عالاۋدىڭ جاي-كۇيى ماسە­لەلەرى قاراستىرىلدى, دەپ حابارلادى باس پروكۋراتۋرانىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى. القا جۇمىسىنا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى, ىشكى ىستەر مينيسترلىگى, ەكونوميكالىق قىل­­مىسقا جانە سىبايلاس جەم­قورلىققا قارسى كۇرەس اگەنت­تىگىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. مەملەكەت باسشىسى بەكىتكەن قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىم­داماسىندا ادامدار مەن ازا­ماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستان­دىق­تارىن بارىنشا قامتاماسىز ەتۋ قاجەتتىلىگى ەرەكشە اتاپ كورسە­تىلگەن. وسىعان باي­لانىستى, اسىرەسە, قىل­مىستىق پروتسەسس اياسىندا ولاردى ءمۇل­تىك­سىز ورىن­داۋ پروكۋراتۋرا ور­گاندارىنىڭ ۇدايى باقى­لاۋىندا تۇر. القاعا قاتىسۋشىلار قاراس­تىرىلىپ وتىرعان ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگىن جانە قىلمىستىق قۋدالاۋدى جۇزەگە اسىرۋشى لاۋازىمدى تۇلعالار تاراپىنان بولاتىن زاڭسىز ارەكەتتەردىڭ جولىن كەسۋ بويىنشا قابىل­دانىپ وتىرعان شارالاردىڭ تيىمدىلىگىن ودان ءارى ارت­تى­رۋ­دىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. تۇتاس­تاي العاندا, وسى سالاداعى قۇزىرەتتى ورگانداردىڭ جۇمىس دەڭگەيى قاناعات­تا­نارلىق دەپ تانىلدى. سونىمەن قاتار, كۇ­دىكتى ادامداردى ۇستاۋ بارى­سىندا جىبەرىلەتىن زاڭ بۇزۋ­شى­لىقتارعا جانە كەيبىر قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ىشكى قاۋىپسىزدىك قىزمەتتەرىنىڭ جۇ­مىس­­تارىنداعى  جەكەلەگەن كەم­شىلىكتەرگە نازار اۋدا­رىل­دى. تالقىلاۋ ناتيجەسى بو­يىنشا القا قىلمىستىق قۋ­دالاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋگە, جەدەل-ىزدەستىرۋ جانە ءىس جۇرگىزۋ ءىس-شارالا­رىنداعى زاڭدىلىقتىڭ جوعارى دەڭگەيىن قامتاماسىز ەتۋگە, وسى ماسەلە بويىنشا پروكۋرورلىق قاداعالاۋدى جانە ۆەدومستۆو­لىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋگە باعىتتالعان شەشىم قابىلدادى. پارتياارالىق كەڭەستىڭ كەزەكتى وتىرىسى “قازاقستان – 2030” سترا­تەگياسىنا سايكەس ەلىمىزدى دامى­تۋ­دىڭ ۇزاق مەرزىمدى  باسىم­دىق­تارىنىڭ ءبىرى ەكولوگيالىق ورتانى جاقسارتۋ بولىپ تابىلادى. قازاق­ستان 2030 جىلى تازا جانە جاسىل, تازا اۋالى جانە ءمولدىر سۋلى ەلگە اينالۋى كەرەكتىگى اتاپ وتىلگەن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ “جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا ءمۇم­كىن­دىكتەرى” اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا 2020 جىلعا دەيىن قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسىن 72-گە دەيىن ۇزارتۋ مىندەتى قويىلعان. ارال تەڭىزىنىڭ كەبۋىن بۇۇ عالام­دىق ەكولوگيالىق اپات دەپ تانىدى. تەڭىزدىڭ كەۋىپ كەتكەن قاباتىنان جىلىنا اۋاعا 6 ملن. توننا تۇز شىعادى. سول تۇزدىڭ قۇ­رامى سولتۇستىك پوليۋستە دە تا­بىل­عان. ارال تەڭىزىنىڭ تاعدىرىن بال­قاش كولى دە قايتالاۋى مۇمكىن. سو­نىمەن قاتار, سەمەي پوليگونىندا جاسالعان يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارى ءالى كوپ جىلدار بويى سەزىلەتىن بولادى. بۇگىندە وسى جانە باسقا دا ماسەلەلەر الاڭداۋشىلىق تۋعىزىپ وتىر. وسىعان وراي, استانا قالاسىندا “ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك – قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋدىڭ اجىراماس قۇرامداسى رەتىندە” ماسەلەسىن تالقىلاۋعا ارنالعان پارتياارالىق كەڭەستىڭ ح وتىرىسى بولىپ ءوتتى. پارتياارالىق كەڭەستى وتكىزۋدىڭ ماقساتى – 2003 جىلى بەكىتىلگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكولوگيالىق قاۋىپ­سىزدىگى تۇجىرىمداماسىنىڭ ىسكە اسىرىلۋ بارىسىن تالقىلاۋ. وتىرىسقا ساياسي پارتيالاردىڭ باسشىلارى, پارلامەنت دەپۋ­تات­تارى, باس پروكۋراتۋرانىڭ, قو­ر­شاعان ورتانى قورعاۋ, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرىنىڭ وكىل­دەرى, ساراپتاۋ قاۋىمداس­تىعىنىڭ جانە بۇقارالىق اقپارات قۇ­رالدارىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى. پارتياارالىق كەڭەستىڭ جۇمىس قورىتىندىسى بويىنشا ءتيىستى شەشىم قابىلداندى. ءلايلا ەدىلقىزى.