حالىق تابىسى كەمىمەيدى

وتكەن جىل دۇنيەجۇزى ەكونوميكاسى ءۇشىن ايتارلىقتاي بولدى. ويتكەنى, 2008-2009 جىلداردا باستالعان داعدارىس تۇمانىنىڭ ءالى سەيىلىپ, تولىق اشىلماعانى بارشاعا ايان, ال ونىڭ تەك ەكونوميكاعا عانا ەمەس, الەمدىك گەوساياساتقا دا ءوز ىقپالىن تيگىزەتىنى انىق. ءبىز ءتارىزدى سىرتقا شيكىزات شىعاراتىن ەلدەر ءۇشىن بيىلعى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ورىن العان مۇناي باعاسىنداعى تەربەلىستىڭ دە ءمانى بار. جالپى, جىلدى قورىتىندىلاي كەلگەندە, جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ءبىر نەمەسە ءبىر جارىم ەسەگە تومەندەۋ ىقتيمالدىعى ايتىلۋدا. مۇنداي جاعداي الەمدەگى ازۋىن ايعا بىلەگەن الپاۋىتتار– قى­تاي, اقش, ەو ەلدەرىندە دە بار. ەكو­نوميكاسىنىڭ نەگىزىن شيكىزات قۇرايتىن ەلدەر مۇناي-گاز, ءتۇستى مەتالل, ت.ب, الەمدىك نارىقتاعى باعا باسىنە تاۋەلدى. جانە ول باعا شىعا­رىلاتىن ءونىمنىڭ ساپاسىنا, شىعا­رۋشى ەلدىڭ الەۋەتىنە, ءونىم­نىڭ مولشەرىنە قاتىستى ەمەس, نارىقتاعى الپاۋىت ويىنشىلاردىڭ تاۋارلارعا دەگەن سۇرانىسىنا, كەيدە گەوساياساتقا دا بايلانىستى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز وسى ۋاقىتقا دەيىن 6 پايىزعا دەيىن ءوسىپ كەلدى. بيىلعى جىلدى 4,3-4,2 پايىز كولەمىندەگى وسىممەن اياقتايتىن ءتۇرىمىز بار. الدىمىزعا كەۋدەلى ماقساتتار قويعان ءبىز سياقتى ەلگە ءوسۋ جىلدامدىعىنىڭ 5-5,5 پايىز بولۋى قايتكەندە دە كەرەك. سوندىقتان دا الداعى جىلى ۇمتىلاتىن مەجەمىز وسى كورسەتكىشكە جەتىپ جىعىلىپ جاتساق, ۇتارىمىز مول. كەلەر جىلدىڭ باسىنان باستاپ, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق ءوز جۇمىسىنا تولىققاندى كىرىسەدى. بۇل قادام تەك ەكونوميكامىزعا تيگىزەتىن اسەرىمەن عانا ەمەس, جالپى العاندا, تاريحىمىزدا قاتتالاتىن ايتۋلى دۇنيە ەكەنىن ۇعىنۋ ماڭىزدى. سوناۋ قادىم زاماننىڭ وزىندە ساۋدا-ساتتىق ارقىلى ەلدەر ءبىر-بىرىمەن بايلانىسىپ جاتسا, قازىرگى ۋاقىتتا ونىڭ اۋقىمى دا, سيپاتى دا ۇلعايا تۇسكەن. ويتكەنى, جەكە ەل عالامداسقان مىنا دۇنيەدە ەكونوميكاسىن قورعاپ تا شىعا المايدى, ءوسىپ, وركەندەپ دامىپ تا كەتە المايدى, سول سەبەپتەن دە, ءتۇرلى وداقتاردىڭ, ساۋدا اليانستارىنىڭ, باسقا دا قاۋىمداستىقتاردىڭ بولۋى زاڭدىلىق. ول – ءومىر مەن زامان تالابى. وسىعان بايلانىستى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق دەر ۋاقىتىندا قۇرىلىپ تۇر جانە ونىڭ اياسىنا ۇمتىلىپ جاتقان مەملەكەتتەر دە بارشىلىق. ءبىز مۇنداي وداقتاستىقتان زيان شەكپەيمىز, قايتا كەلەشەكتە پايداعا شىعاتىن بولامىز. ىقپالداسا قيمىلداعاننىڭ تيىمدىلىگىن سەزىنگەندە قازىرگى كۇنى الىپ-قاشپا پىكىر ايتۋشىلاردىڭ وزدەرىنىڭ-اق كوزدەرى جەتەتىنىنە سەنىمدىمىن. جالپى العاندا, قوشتاسىپ وتىرعان جىلدى بيۋدجەتتە قارالعان دەڭگەيدە, كىرىسى مەن شىعىسىن تولىقتاي, شامالى عانا تۇزەتۋلەرمەن اياقتاعالى وتىرمىز. 9 ايدىڭ قورىتىندىسىمەن قاراساق, بيۋدجەتكە تۇسەتىن تۇسىمدەر ارتىعىمەن ورىندالىپ تۇر, التىن-ۆاليۋتا قورىمىز ءوسىپ جاتىر, ۇلت­تىق قورداعى قاراجات ەسەلەنىپ, 105 ملرد. دوللاردان اسىپ كەتتى. سون­دىقتان دا, كارى قۇرلىقتىڭ ءوزىن­دە گرەكيا, يسپانيا ءتارىزدى ەلدەر بەل­دەرىن قىناي بۋىپ جاتقاندا, ءبىزدىڭ شۇكىرشىلىك ايتاتىن ءجونىمىز كوپ. جاڭا جىل تابالدىرىعىن, ارينە, جاقسى ۇمىتپەن اتتاپ وتىرمىز. دۇنيەجۇزىلىك ساراپشىلىق ورتالىقتاردىڭ ساراپتامالارىنا جۇگىنسەك, ولاردىڭ كەيبىرەۋى داعدارىستىڭ ءالى دە 1-2 جىلعا سوزىلۋى مۇمكىن, سوندىقتان الدا قيىنشىلىقتار ورىن الۋى ابدەن ىقتيمال دەپ ەسەپتەيدى. ال ەندى ءبىر ساراپشىلار, مۇنايدىڭ باعاسى كەلەر جىلى كوتەرىلەدى, ونىڭ ءىرى-ءىرى فاكتورلارى بار, ەگەر ول ءارى قاراي تومەندەي بەرەتىن بولسا, مۇناي شىعاراتىن ەلدەردىڭ بارلىعى بەلشەلەرىنەن شىعىنعا باتادى, سوندىقتان جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا مۇناي باعاسى كوتەرىلەدى, قالاي بولعاندا دا, كەلەر جىل ەڭ ءبىر بەلگىسىز جىلدىڭ ءبىرى, دەيدى. سوندىقتان وسىنداي بەلگىسىزدەۋ جىل الدىمىزدا تۇرعاندا وعان ەش قامسىز وتىرا المايمىز. ول قام – ەلباسىنىڭ قازان ايىنداعى جولداۋى. ونى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى ءۇشىن وتە ماڭىزى بار تاريحي جولداۋ دەپ ەسەپتەيمىن. مۇندا ۇلتتىق قوردان 9 ملرد. دوللار ءبولىنىپ, ەكونوميكاعا قولداۋ كورسەتىلەتىنى ايتىلدى. ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ مەن جولدار سالۋدىڭ قانشالىقتى ءمانى بارلىعىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. ەگەر قازاقستان كارتاسىنا قاراساق, وندا بارلىق جولداردىڭ وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە قاراي, ماسكەۋمەن جالعاۋ ءۇشىن سالىنىپ كەلگەنىن كورەمىز. بۇل – كەڭەستىك ساياساتتىڭ سالدارى, ال ەل ىشىندە كولدەنەڭ تۇسكەن, شىعىس پەن ورتالىقتى, باتىستى ءبىر-بىرىنە جالعايتىن جولدار مۇلدە از. ال جول جوق كەزدە ەكونوميكانىڭ ءوسىپ, جەتىلىپ, دامۋى نەعايبىل دۇنيە. تاسىمال جۇزەگە اسپاي, تاۋار قۇنى ارزانعا تۇسپەگەن كەزدە ءونىم وندىرۋشىلەردىڭ دە, ونى تۇتىنۋشىلاردىڭ دا ادىمىن اشا المايتىنى انىق. مىسالى, استانادان اقتاۋعا باراتىن جول ارقالىقتىڭ, تاريحي تورعايدىڭ ۇستىمەن ارال ارقىلى تۇبەككە جەتەدى. تورعايدىڭ پەرزەنتى رەتىندە ءوز باسىم وسى جول ءۇشىن قاتتى قۋانىشتىمىن. جەردىڭ شالعايلىعىنان, كولىك قاتى­ناسىنىڭ قيىندىعىنان ابدەن جاپا شەككەن حالىق كىندىك كەسىپ, كىر جۋعان تۋعان جەرلەرىنەن, مىڭعىر­تىپ مال ءوسىرىپ, جايقالتىپ ەگىن ەگەتىن, تاريحىنا كوز سالساڭ توبە قۇي­قاڭدى شىمىرلاتار نەبىر شەجىرە قات­تالعان ەلدەن كوشىپ كەتتى. بوس قالعان دالاعا قاراپ, جانىڭ ءبىر اۋىرسا, قالاعا كەلىپ, ءۇيسىز-كۇيسىز جۇرگەندەردى كورگەندە تاعى جۇرەگىڭ سىزدايدى. ال شىندىعىنا كەلگەندە, تور­عاي مەن جەزقازعان ءوڭىرى قازاق جۇرتىنىڭ ءدال كىندىگىندە جاتىر. وسىنداي ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ ءبىرى – جولدار سالۋ. قازىردىڭ وزىندە «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» تاس جولىنىڭ بويىندا قانشاما ەلدى مەكەندەر پايدا بولدى. جول دەگەن – تىرشىلىك, جەرگىلىكتى جەرلەرگە دەم بەرەتىن, ولاردىڭ دامۋىنا جول اشاتىن اسا ماڭىزدى اعزانىڭ بويىنا قان جۇگىرتەتىن كۇرەتامىر. سونىڭ ارقاسىندا قوسىمشا قانشاما جۇمىس ورىندارى اشىلادى. تسيفردىڭ تىلىمەن ايتساق, جولداۋ كولەمىندە ەكونوميكاعا 32 ملرد. دوللارداي ينۆەستيتسيا كەلەدى, ونىڭ 15-20 پايىزى بيۋدجەتتەن بولسا, قالعانىن دۇنيەجۇزىلىك بانك­تەر, كرەديتتىك ينستيتۋتتار بەر­مەكشى. ولار قازىرگى كۇننىڭ وزىندە 120-130 شاماسىندا نىسانداردى قارجىلاندىرۋعا قۇلشىنىپ وتىر. ارينە, بۇل ماسەلەدەن ءبىزدىڭ وتاندىق بانك جۇيەلەرى دە قالىس قالماۋى ءتيىس. قازاقستاننىڭ دامۋ بانكى دە وسى تۇرعىدا جۇمىستار جۇرگىزۋدە. وسىنداي كولەمدى قاراجاتتىڭ ارقاسىندا قارجىنى جول ءتارىزدى ماڭىزدى سالالارعا باعىتتاۋمەن ءبىز كەلەر جىلدىڭ تولىپ جاتقان بەلگىسىزدىگىنەن ەشتەڭەمىزدى جوعالتپاي شىعاتىن بولامىز. ەگەر تاۋەلسىز ەل اتانعان­نان بەرگى تاريحىمىزدى وي ەلەگىنەن وتكىزسەك, مەملەكەتتىك تۇرعىدا ال­دىن الا وسىنداي قام جاساۋى­مىز ءبىزدى كەزدەسكەن تالاي قيىن­دىقتاردان الىپ شىققان. سوندىق­تان دا ءوزىمىز جوبالاپ وتىرعان 5 پايىزدىڭ كولەمىندەگى وسىممەن شىعامىز دەۋگە ۇلكەن ءۇمىت بار. ءبىزدىڭ حالقىمىز رەسەي ءرۋبلىنىڭ باعاسى تومەندەگەن سايىن قورقا تۇسەدى. ول ماسەلەنىڭ دە ءوزىنىڭ شە­شۋى بار. بىلتىرعى كۇزدە ءبىز مۋلتي­­ۆاليۋتالىق قورجىنىمىزدى جۇمىس­قا قوستىق. ونداعى رەسەي ءرۋبلى­نىڭ كولەمى 10-اق پايىز, قالعان 70 پايىزىن دوللار, 20 پايىزىن ەۋرو قۇرايدى. ال قازىرگى كۇنى اقش دوللارى ءوسىپ كەلە جاتىر, نەگە دە­سەڭىز, ولاردا «جۇمسارتۋ ءمول­شەرى» دەگەن ساياسات بولعان ەدى. ول بيىل­عى قىركۇيەك ايىندا توقتاتىل­دى, وسىعان بايلانىستى اقش-تىڭ الداعى جىلدان باستاپ قارجىسىز­داندىرۋ پايىزى ءوسۋى ابدەن مۇمكىن. ولاي بولسا, امەريكانىڭ ەكونوميكاسى ينۆەستورلار ءۇشىن ەڭ ءتيىمدى, ەڭ قىزعىلىقتى ەكونوميكاعا اينالادى. ول – دوللار قۋاتىنىڭ ارتۋى دەگەن ءسوز. سوندىقتان دا ءبىز مۋلتيۆاليۋتالىق قورجىنداعى 10 پايىزعا بولا الاڭداماۋىمىزعا بولادى. ەگەر دە مۇنايدىڭ باعا­سى 60-تان تومەندەپ, ءتىپتى, 40 دوللارعا تۇسكەن كۇندە دە ۇلتتىق بانكتىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىقتا ۆاليۋتانىڭ باعامىن باسقا ءبىر دالىزگە شىعارىپ, ورنالاستىراتىن مۇمكىندىگى بار. سوندىقتان قانداي ءبىر قاۋىپ ەكونوميكامىزدىڭ باسىنا تونبەيدى دەپ ويلايمىن. حالىقتىڭ تابىسى دا بيىلعى جىلدان كەمىمەيدى. الداعى جىلدى ەلىمىز ءۇشىن جاقسى جىلداردىڭ ءبىرى بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. عالىم باينازاروۆ, ەكونوميست-بانكير, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ قوعامدىق ساياسات ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ كەڭەسشىسى.