– بەسلان الانبەك ۇلى, ەلىمىزدە «اۋعان ارداگەرلەرى» دەيتىن ءبىر شوعىر ادام بار. ولار كورگەن قىرعىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ زۇلماتىنان كەم بولعان جوق. الايدا «اۋعاندىقتارعا» ءالى كۇنگە جەتكىلىكتى دەڭگەيدە كوڭىل بولىنبەي كەلە جاتقان سياقتى.
– كوپتەگەن وتانداسىمىز اۋعانستانداعى سوعىسقا قاتىسىپ, وزدەرىنىڭ اسكەري بورىشىن ابىرويمەن ورىندادى. ولاردى بارىمىزگە ورتاق قاسيەت اسكەري انتقا ادالدىق بىرىكتىردى. قازىرگى جاستار ءۇشىن ەل قورعاعان ارداگەرلەردەن ۇيرەنەتىن نارسە كوپ. اتاپ ايتقاندا, باتىلدىق پەن توزىمدىلىك, وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك جانە باسقا دا كوپتەگەن ادامي, كاسىبي قاسيەتتى بويلارىنا دارىتا الادى.
كەڭەس اسكەرى شەكتەۋلى كونتينگەنتىنىڭ اۋعانستان جەرىنەن شىعارىلعانىنا بيىل 15 اقپاندا 35 جىل تولدى. تاريح ساحناسىندا ءبىر ۇرپاق اۋىستى. كەشە عانا قاندى قىرعىندى كورگەن سول جاس جىگىتتەردىڭ ەڭ بەرىسى ەلۋدىڭ ورتاسىنا كەلىپ, ۇلكەندەرى الپىستى ەڭسەرىپ, زەينەتكە شىعىپ جاتىر. «ۋاقىت – بارىنە ەمشى», دەيدى عوي حالقىمىز. ايتكەنمەن, اۋعان الاساپىرانىنان قالعان جان جاراسى كوڭىلدەن كەتپەيدى ەكەن. بۇرشاقشا جاۋعان وقتىڭ ورتاسىندا ورىمدەي جاستاردىڭ تالايى قىرشىننان قيىلدى. جار ءسۇيىپ, ۇرپاق ءوربىتۋ باقىتىنان ايىرىلدى. بىراق «قىرىق جىل قىرعىن بولسا دا, اجالدى ولەدى» دەمەكشى, ەلگە امان-ەسەن ورالىپ, باقىتىن ەڭبەكتەن تاۋىپ جاتقان زامانداسىمىز جەتەرلىك.
اۋعانستاندا اسكەري جانە ازاماتتىق ينتەرناتسيونالدىق بورىشىن ابىرويمەن وتەگەن جاس جىگىتتەر ەلگە ورالعان سوڭ تالاي قيىندىقپەن بەتپە-بەت كەلدى. 1985 جىلى قايتا قۇرۋ باستالسا, 1991 جىلى كسرو ىدىراپ, ينتەرناتسيوناليست-جاۋىنگەرلەر شەنەۋنىكتەردىڭ تۇسىنىسپەۋشىلىگى مەن قوعامنىڭ ەنجارلىعىنا تاپ بولدى. سوندىقتان 80-جىلدارى اۋعانستاننان ورالعان جاستاردى قولداۋ ماقساتىندا ارداگەرلەر وداقتارى قۇرىلا باستادى. قولداۋ مورالدىق جاعىنان دا, ماتەريالدىق تۇرعىدا دا جۇرگىزىلدى. قايتىپ ورالعان جىگىتتەر كاسىپوداقتاردان ءوز ورنىن تاپتى, وندا ولاردى ءتۇسىنىپ, جان-جاقتى قولداۋ كورسەتتى.
مەن 20 جىل بۇرىن قازىرگى ءوزىم باسقارىپ وتىرعان قورعا كەلىپ, ارداگەرلەردى قولداۋ قوزعالىسىمەن تانىسىپ, بۇل جەردە اتقارىلىپ جاتقان اۋقىمدى جۇمىستى كوردىم. سول كۇننەن بەرى تالاي ۋاقىت وتسە دە, ارداگەرلەر مەن مۇگەدەكتەرگە, قازا تاپقان جاۋىنگەرلەردىڭ وتباسىلارىنا قولداۋ كورسەتۋدىڭ يگى ءداستۇرى جالعاسىن تاۋىپ كەلدى. ءوزىم دە وسى ىسكە ۇلەسىمدى قوسا الاتىنىمدى ءتۇسىنىپ, شەتتە تۇرا المادىم. ويتكەنى بويىمدا جاس ۇرپاقتى دامىتۋعا ىقپال ەتۋ ءۇشىن كۇش پەن مۇمكىندىك بار ەكەنىن سەزىندىم.
بىراق قازىرگى كۇنى اۋعانستاندا ەتىگىمەن سۋ كەشكەن جاۋىنگەرلەرگە مەملەكەت تاراپىنان جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنبەي كەلەدى. 35 جىل بويىنا ولار وزدەرىنىڭ مۇددەلەرىن قورعايتىن زاڭدى كۇتتى. بۇرىن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ارداگەرلەرىنە تەڭەستىرىلىپ, بۇل مارتەبە بەلگىلى ءبىر جەڭىلدىكتەرگە مۇمكىندىك بەرەتىن. 2020 جىلدىڭ 6 مامىرىندا «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, اۋعان ارداگەرلەرى تاراپىنان جۇمىس توبىنا ەنگىزىلگەن ۇسىنىستار وعان ەنبەي قالدى. ەندى ءبىز وزگە مەملەكەتتەر اۋماعىندا اسكەري ءىس-قيمىلدارعا قاتىسۋشى عانا بولىپ قالدىق.
قازىرگى كۇنى اۋعانستاندا سوعىسقان ازاماتتاردىڭ 20 پايىزى الەۋمەتتىك تۇرعىدا قامتاماسىز ەتىلمەگەن, كوپشىلىگى مەملەكەت تاراپىنان ەشقانداي قولداۋ كورمەستەن انا دۇنيەگە اتتانىپ كەتتى. جوعارىدا ايتىلعان زاڭ اسىعىستاۋ قابىلدانعان سەكىلدى. وعان تەز ارادا وزگەرىس ەنگىزۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. اۋعان ارداگەرلەرىنە زەينەتاقىلارىن ارتتىرۋ, قوسىمشا كومەكتى كوبەيتۋ, ەمدەۋ, ساناتوريلىك-كۋرورتتىق ساۋىقتىرۋ, كۆوتا بەرۋ, باسپانا بەرۋ سەكىلدى ماسەلەلەرىن تەز ارادا شەشۋ كەرەك. ولاردىڭ دا وتباسىلارى بۇگىنگى زاماندا لايىقتى ءومىر سۇرۋگە قۇقىلى. پرەزيدەنتتەن ءتۇيىنى شەشىلمەگەن كوپتەگەن الەۋمەتتىك ماسەلەگە الاڭداپ جان ۇشىرعان انالاردىڭ جانايقايىن جان-جاقتى تەكسەرىپ, شەشىم قابىلداۋدى سۇرايمىز.
– ءوزىڭىز باسقارىپ وتىرعان قور اۋعان ارداگەرلەرىنە قانداي قولداۋ كورسەتەدى؟
– ءبىزدىڭ قوردىڭ جۇمىسى, ونىڭ ىشىندە قايىرىمدىلىق قىزمەتىنىڭ اۋقىمى الدەقايدا كەڭ جانە تەك ارداگەرلەرگە كومەك كورسەتۋمەن شەكتەلمەيدى. فيزيولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىنە نەمەسە قانداي دا ءبىر ەرەكشە ومىرلىك جاعدايعا بايلانىستى قيىندىققا تاپ بولعان ادامدار كوپ. ورىمدەي جاس كەزىندە ۇرىس الاڭىنا اتتانعان ساربازداردىڭ باستى مىندەتى – حالىقارالىق تەرروريزممەن كۇرەسىپ, ەسىرتكى بيزنەسىنىڭ شەكارادان وتۋىنە توسقاۋىل قويۋ ەدى. وتانىنا امان-ەسەن ورالعانداردىڭ ەرلىگى ەسكەرىلىپ, ارنايى مەدالدارمەن ماراپاتتالدى. الايدا رۋحى مىقتى جانە ەڭ باتىل ساربازدار عانا ازاماتتىق ومىرگە قايتا بەيىمدەلە الدى. اۋعان سوعىسىنا 22 269 وتانداسىمىز اتتانعان. ولاردىڭ 924-ءى مايدان الاڭىندا ەرلىكپەن قازا تاپسا, 1 015 ادام مۇگەدەك بولىپ ورالىپ, 19-ى ءىز-ءتۇزسىز جوعالدى. بۇگىنگى كۇنى 70-تەن اسا ازامات اسكەر قاتارىندا قىزمەتىن جالعاستىرىپ كەلەدى.
بۇل ادامدار اۋعانستاننان كەتكەنىمەن, سوعىس سالعان ىزدەر ولاردىڭ جانىندا قالىپ قويدى. ءاربىر جاۋىنگەردىڭ بويىندا پوستتراۆماتيكالىق سيندروم بار. ولاردىڭ بۇگىنگى جاعدايى ءماز ەمەس, اشىق ايتقاندا, قيىن. ماسەلەن, ماعان ءبىزدى, اۋعان ارداگەرلەرىن الەۋمەتتىك وسال توپ ساناتىنا قوسقانى تۇسىنىكسىز. مۇنى وتان الدىنداعى بورىشىن وتەپ, انتقا ادال بولعان ادامداردى قورلاۋمەن تەڭ دەپ ەسەپتەيمىن.
ءبىزدىڭ قور تاراپىنان كومەك ارقاشان قارجىلىق تۇرعىدا بولا بەرمەيدى, بىرەۋگە كۇندەلىكتى تىرشىلىككە قاجەتتى كەڭەس نەمەسە زاڭگەرلىك كەڭەس قاجەت, ال بىرەۋ قاراپايىم ادامي قارىم-قاتىناسقا مۇقتاج. بۇلار دا جابىرقاعان جانعا دەمەۋ, كەيبىرەۋلەر ءۇشىن ول كەز كەلگەن ماتەريالدىق كومەكتەن الدەقايدا ماڭىزدى.
– سىزدەردىڭ جۇمىستارىڭىزدىڭ ءبىر باعىتى – جاستاردى قولداۋ, سالاماتتى ءومىر سالتىن ناسيحاتتاۋ. بۇل تۇرعىدا قانداي ءىس-شارالار ىسكە اسىرىلىپ جاتىر؟
– ۋاقىت وتكەن سايىن سول سۇراپىل سوعىس تاريح قويناۋىنا ءسىڭىپ, بىرتىندەپ الىستاپ بارادى. وعان قاتىسقان جاۋىنگەرلەردىڭ قاي-قايسىسى دا ازاماتتىق بورىشتارىنا ادالدىق تانىتىپ, قايسارلىق پەن قاھارماندىقتىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. ءبىز ولاردىڭ ەرلىكتەرى, جاۋىنگەرلىك جولدارى تۋرالى ايتا وتىرىپ, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بويىنا پاتريوتتىق سەزىم ۇيالاتىپ, وتانىنا, تۋعان جەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىن ارتتىرىپ, شىڭداي تۇسەتىنىمىزگە سەنىمىمىز مول. وسىعان وراي ارداگەرلەر ءوز يدەيالارىن, مۇمكىندىكتەرىن, تۇجىرىمدامالارىن جۇزەگە اسىرۋ, ومىرلىك تاجىريبەسىن كەيىنگى تولقىنعا بەرۋ, بەيبىتشىلىك, دوستىق جانە ءوزارا كومەك يدەيالارىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا جاسوسپىرىمدەردىڭ سپورتتىق جانە اسكەري-پاتريوتتىق كلۋبتارىن قۇردى.
قازىرگى تاڭدا, وكىنىشكە قاراي, جاستاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قيمىلسىز, امورفتى ءومىر سالتىن ۇستانادى. ولاردىڭ بوس ۋاقىتتارىنىڭ باسىم بولىگى گادجەتپەن ءوتىپ جاتىر. سوندىقتان ءبىز جاستارمەن كوپ جىلدان بەرى تىعىز جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. سپورتتىق جارىستارعا دا ۇنەمى قاتىسىپ وتىرامىز. ماسەلەن, بيىل كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ اۋعانستاننان شىعارىلعانىنا 35 جىل تولۋىنا وراي دزيۋدودان الماتى قالالىق ءتۋرنيرى ءوتتى. الداعى ۋاقىتتا تاەكۆوندودان ITF جانە WTF بويىنشا رەسپۋبليكالىق تۋرنيرلەر جانە حاپكيدودان حالىقارالىق جارىس وتەدى دەپ وتىرمىز.
– قور تاراپىنان پاندەميا كەزىندە, قاڭتار وقيعاسىندا حالىققا كومەك بەرۋ, قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ بويىنشا ىرگەلى ىستەر اتقارىلىپتى. سونى كەڭىرەك ايتىپ بەرسەڭىز.
– اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرى مەن مۇگەدەكتەرىن قولداۋ قورى قوعامدىق ورتادا ءجيى بايقالا بەرمەيتىن, الايدا ەل ءۇشىن قۇنى جوعارى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرادى. كوپ ادام كارانتين كەزەڭىنىڭ قيىندىقتارىن ۇمىتا باستادى. بۇل كەزدە ءتىپتى ومىرلىك ماڭىزى بار ونىمدەردى تابۋ قيىن ەدى. سوندا اۋعان ارداگەرلەرىنەن قۇرىلعان ەرىكتىلەر توبى حالىققا 10 مىڭنان اسا گۋمانيتارلىق كومەك تاراتتى.
2022 جىلدىڭ قاڭتارى ءاربىر الماتىلىقتىڭ ومىرىندە وشپەس ءىزىن قالدىردى. سول كۇندەرى الماتىدا قۇقىقتىق ءتارتىپتى ساقتاۋ جونىندەگى شتاب قۇرىلىپ, ءبىز توعىز كۇن بويى جەتى قالالىق اۋرۋحانانى, جەدەل جاردەم ستانساسىن, بىرقاتار الەۋمەتتىك نىساندى كۇزەتتىك. ارداگەرلەر
28 گۆاردياشى-پانفيلوۆشىلار اتىنداعى ساياباقتا پاترۋلدەر ۇيىمداستىردى. كومەككە مۇقتاج كەز كەلگەن ادام حابارلاسا الاتىن سەنىم تەلەفونى جۇمىس ىستەدى. وسى كۇندەرى قيىندىق پەن قاۋىپتەن قورىقپاي قوعام ءتارتىبىن قورعاۋعا شىققان جىگىتتەردىڭ ءبارىن دە باتىرلار دەپ ايتۋعا نەگىز بار.
– باتىر دەمەكشى, ءسىز حالىق قاھارمانى باقىتجان ەرتاەۆپەن كوپ جىلدان بەرى قويان-قولتىق جۇمىس اتقارىپ كەلەسىز. جۋىردا باسپاسوزدەگى سۇحباتىندا اۋعان ارداگەرى باقىتبەك سماعۇل باتىرعا جوعارى اتاقتى الۋعا سەبەپكەر بولعانىن ايتتى. بۇل قانشالىقتى راس؟
– باقىتجان ەرتاي ۇلى – ەلىمىزگە بەلگىلى تۇلعا, تانىمال قايراتكەر. سوندىقتان ونىڭ دەپۋتاتتىعى دا, ەڭ جوعارى اتاعى دا زاڭدى تالقىلاۋلاردان, قۇزىرەتتى كوميسسيالاردان ءوتىپ, بەكىتىلگەن. بۇل جەردە ءبىر ادامنىڭ ۇسىنىسى دەگەن شىندىققا سايكەس كەلمەيدى.
گەنەرال باقىتجان ەرتاەۆ ومىرىندە ءبىر كۇن دە جۇمىسسىز وتىرعان جوق. ول جاسىنان اسكەري جولدى تاڭدادى, گەنەرال دەڭگەيىنە دەيىن ءوز ەڭبەگىمەن ءوستى. قورعانىس مينيسترلىگىندە جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقاردى. سوسىن دەپۋتات بولىپ سايلاندى. ەلىمىزدىڭ بۇكىل حالىق قاھارمانى ءبىراۋىزدان ونى «Tayelsiz Qazaqstannyn Halyq Batyrlary» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى ەتىپ سايلادى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
