*2015 – ش.ءۋاليحانوۆتىڭ 180 جىلدىعى
تاياۋدا ومبى شاhارىنا باردىم. قالانىڭ ورتاسىنداعى ءبىر كىتاپ دۇكەنىن ارالاپ ءجۇرىپ, «مينياتيۋرنىە كنيگي» اتتى سورەدە تۇرعان جيناقتارعا كوزىم ءتۇستى. ءبىر كەزدە ولاردىڭ اراسىنان شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ سۋرەتى بەينەلەنگەن ەڭبەكتى كورىپ, اقىرىنداپ قولعا الدىم. ءيا, ءوزىمىزدىڭ ايگىلى شوقانعا ارنالعان كىتاپ. تەك ەرەكشەلىگى «ەرگەجەيلى» كىتاپتار سەرياسىمەن شىققان. كولەمى كادىمگى سىرىڭكەنىڭ قورابىنداي. اۆتورى ا.چەبان دەگەن ادام. جاقسىلاپ تانىسايىن دەپ كىتاپشانى سول جاق الاقانىما سالىپ, بەتتەرىن اشا باستادىم...
شاعىن كىتاپتار تاريحى 3 مىڭ جىلدى قۇرايدى. سوعان قاراماستان, بۇل ءىس ءالى دە بولسا پوليگرافيالىق ونەردىڭ ەرەكشە تۋىندىسى ساناتىندا. بۇرىنعى كسرو, قازىرگى رەسەيدە شاعىن كىتاپ كولەمىنىڭ شەكتى مولشەرى (تىگى مەن كولدەنەڭى) 100ح100 مم بولسا, ال حالىقارالىق ستاندارت 3 ديۋيم, ياعني 76 مم دەپ الىنعان. بۇگىنگى كۇنگە جەتكەن وسىنداي شاعىن كىتاپتار اراسىنان ەڭ ەسكىسى جاپونيادا سول ەل پاتشايىمىنىڭ بۇيرىعى بويىنشا 770 جىلى قىتاي يەروگليفتەرىمەن شىعارىلعان كولەمى 57 مم. بولاتىن تۋىندى.
شاعىن قولجازبا كىتاپتار ورتا عاسىرلاردا دا قۇراستىرىلعان. كىتاپ مۇراجايى ماتەناداراندا 1434 جىلى شىعارىلعان, كولەمى 30ح40 مم. بولاتىن ەڭبەك سونىڭ ءبىر دالەلى.
بۇرىنعى كسرو زامانىندا شاعىن كىتاپتاردى نەگىزىنەن «مولودايا گۆارديا», «حۋدوجەستۆەننايا ليتەراتۋرا», «كنيگا» جانە پەرمدەگى باسپالار شىعارىپ وتىرعان. جالپى, كەڭەستىك داۋىردە مۇنداي كىتاپتار ونى ساتىپ الۋشىلار ءۇشىن كوركەمدىك نە مادەني قۇندىلىعى شامالى, تەك ءسان ءۇشىن جينايتىن كەزەكتى ءبىر دۇنيە رەتىندە قالىپتاستى دەگەن پىكىر بار. 1985 جىلدان باستاپ شاعىن كىتاپتار شىعارۋ ىسىندە داعدارىستى جاعداي باستالدى. سوعان قاراماستان, قۇرقىلتايداي قۇس سەكىلدى كىشكەنتاي كىتاپتاردى جاقسى كورەتىن ادامدار مۇنداي باسىلىمدارعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن ساقتاپ قالعان. ونى قازىرگى رەسەيدە كىشكەنتاي كىتاپتار شىعاراتىن – «لەۆشا» (ومبى), «كلەو» (سانكت-پەتەربۋرگ), «فەنيكس» (دۋبنو), «يانيكو» (ماسكەۋ) سەكىلدى باسپالار ونىمدەرىنەن كورۋگە بولادى.
شوقان جايىنداعى ومبىدان العان كىتاپ سونىڭ ءبىر ۇلگىسى دەۋگە بولادى. ول اۆتوردىڭ العىسوزىمەن باستالىپ, وندا جازۋشى ءوزىنىڭ «ليۋدي, سۋدبى, ومسك» اتتى سەريامەن بىرنەشە كىشكەنتاي كىتاپتار شىعارعانىن, الايدا شوقان ءۋاليحانوۆ تۋرالى تۋىندىعا ۇزاق ۋاقىت كىرىسە الماي, سيۋجەتتى قالاي قۇرامىن, ول قالاي كورىنەدى جانە قالاي وقىلادى دەپ تولعانعانىن ايتادى. ءبىراز قينالىستاردان سوڭ كىتاپتى ومىرباياندىق فورمات تۇرعىسىنان بەرسەم دەگەن شەشىمگە كەلگەنىن, ويتكەنى, ش.ءۋاليحانوۆ قىسقا بولسا دا جارقىن ءومىر ءسۇرىپ, ورىس جانە قازاق حالىقتارىنىڭ تاريحى مەن جادىندا قالعان تۇلعا دەپ جازىپتى.
ءبىرىنشى ءبولىمدى اۆتور «پۋت ۆ بەسسمەرتيە» دەپ اتاعان. وندا شوقاننىڭ قاي جەردە تۋعانى, اتا-تەگى جايىندا, اسىرەسە, ونىڭ اكەسى شىڭعىسقا كوڭىل ءبولىپ, ول ورىس ءبىلىمىنىڭ جاقتاۋشىسى رەتىندە, بالالارىنا رەسەيدىڭ وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك تۋدىرعان ادام ەكەندىگىن ايتىپ كەتەدى. كادەت كورپۋسىندا گ.پوتانينمەن بىرگە وقىپ, ونىڭ كوزقاراسىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتكەن وقىتۋشىلاردى جازىپتى. وسى بولىمدە 1856 جىلى ومبىعا كەلگەن اتاقتى گەوگراف, جيhانكەز پ.پ.سەمەنوۆ-تيان-شانسكيگە شوقاننىڭ تابيعي تالانتى, ءبىلىمى ەرەكشە اسەر ەتكەنىن اتاپ كەتىپتى. سول جىلى ونىڭ ىستىقكول مەن قۇلجاعا بارعان ساپارلارىنا دا توقتالادى. اۆتور شوقاننىڭ اتىن ايگىلى ەتكەن قاشعار ساپارىنا ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ, وعان ەڭبەكتىڭ 13 بەتىن ارناپتى. جالپى, كىتاپتاعى وسى ەڭ ۇلكەن ءبولىم 50 بەتتى قۇراپتى. اسىرەسە, 20-بەتتە بەرىلگەن نيكولاي I پاتشانىڭ جارلىعى مەنىڭ نازارىمدى اۋداردى. ويتكەنى, بۇرىن-سوڭدى بۇل دەرەكتى مەنىڭ كوزىم شالماعان ەدى. ۇيدەگى كىتاپحانامدا شوقان شىعارمالارىنىڭ 5 تومدىعى مەن تاعى ءبىراز كىتاپتارى بولاتىن. سوندىقتان بۇل قۇجاتتان ءۇزىندىنى تۇپنۇسقاسىنان بەرگەندى ءجون كوردىم.
« ... يزۆەستنو ي ۆەدومو دا بۋدەت كاجدومۋ, چتو مى سيبيرسكوگو كادەتسكوگو كورپۋسا ۆوسپيتاننيكا چوكانا ۆاليحانوۆا ۆ ناشي كورنەتى تىسياچا ۆوسەمسوت پياتدەسيات ترەتەگو گودا نويابريا ۆوسموگو دنيا ۆسەميولوستيۆەيشە پوجالوۆالي ي ۋچرەديلي: ياكو جە مى سيم جالۋەم ي ۋچرەجداەم, پوۆەۆەلەۆايا ۆسەم ناشيم پودداننىم, ونوگو چوكانا ۆاليحانوۆا زا ناشەگو كورنەتا نادلەجاششيم وبرازوم پريزناۆات ي پوچيتات; ي مى نادەەمسيا, چتو ون ۆ سەم ەمۋ ۆسەميولوستيۆەيشە پوجالوۆاننوم چينە تاك ۆەرنو ي پريلەجنو پوستۋپات بۋدەت, كاك تو ۆەرنومۋ ي دوبرومۋ وفيتسەرۋ نادلەجيت».
«دوستوين پامياتي ليۋدەي» اتتى بولىمدە شوقاندى ومبىلىقتاردىڭ قالاي قۇرمەتتەيتىندىگى ايتىلادى. كادەت كورپۋسىندا ورناتىلعان مەموريالدىق تاقتامەن بىرگە ول تۋرالى ەكسپوزيتسيا دا اشىلعانىن جازىپتى. شوقاننىڭ اتىن تاريحتا ماڭگى قالدىرۋ ماقساتىندا 1986 جىلى ومبى قالاسىنىڭ ورتالىعىنداعى رككا-نىڭ 20 جىلدىعى اتىنداعى كوشەگە ش.ءۋاليحانوۆ ەسىمى بەرىلگەندىگى دە نازاردان تىس قالماپتى.
كىتاپ جاقسى بەزەندىرىلگەن. وعان 18 فوتو بەرىلگەن. وسىلاردىڭ ىشىندە ءبىز ءۇشىن قۇندى جادىگەردىڭ ءبىرى 2010 جىلى رەسەيدە شىققان «چوكان ۆاليحانوۆ» (1835-1865) اتتى ماركا ما دەپ ويلادىم. بۇل تەك فيلاتەليستەر عانا ەمەس, جالپى, ءبىزدىڭ تاريحشىلار ءۇشىن دە قىزعىلىقتى دۇنيە ەكەندىگى كۇمان تۋدىرمايدى. ويتكەنى, كسرو كەزىندە 1965 جىلى شوقاننىڭ دۇنيەدەن ءوتۋىنىڭ 100 جىلدىعىنا وراي مەملەكەتتىك پوشتا ارىسىمىزدىڭ سۋرەتى سالىنعان «چ.چ.ۆاليحانوۆ (1835-1865) – كازاحسكي ۋچەنىي – پروسۆەتيتەل» دەگەن 4 تيىندىق ماركا شىعارعان ەدى. ال اتالعان ماركانى (15 رۋبل) قازىر باسقا ەل شوقاندى تاعى دا پاتشا وفيتسەرىنىڭ كيىمىندە شىعارعانىمەن, ار جاعىندا قازاقتىڭ كيىز ۇيلەرى مەن تۇيە ۇستىندەگى ادامدار بەينەلەنىپتى. قازاقتىڭ سول كەزدەگى تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن حابار بەرەتىندەي ۇلتتىق سيپات بار. تومەنگى تۇسىنا روسسيا. RUSSIA – 2010 دەپ بەلگى سوعىپتى. سونىمەن بىرگە, «نارودنىي پروەكت «دوروگوي چوكانا» اتتى ۆىمپەلدەن (60-بەت) شوقاننىڭ تۋعانىنا 175 جىلدىعىنا جانە ومبىنىڭ ىرگەسى قالانعانىنىڭ 300 جىلدىعىنا وراي ومبى, كوكشەتاۋ, سىرىمبەت دەپ اتالعان ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلعانىنان حاباردار بولاسىز. اۆتور شوقان اتىنداعى كوشەنىڭ ءبىر كورىنىسى مەن ونىڭ بويىندا قازاقستان ۇكىمەتى ورناتقان ەسكەرتكىشىنىڭ دە فوتوسىن بەرۋدى ۇمىتپاعان.
سونداي-اق, جازۋشى ساپارعالي بەگاليننىڭ كەزىندە ماسكەۋدىڭ «دەتسكايا ليتەراتۋرا» اتتى باسپاسىنان «چوكان ۆاليحانوۆ» اتتى كىتابى شىققانىن وسى ەڭبەكتىڭ 50-بەتىندە بەرىلگەن مۇقابادان كورىپ, ەندى ءبىلىپ جاتقان جايىمىز بار.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اۆتوردىڭ «رادۋگا» اتتى باسپادان شىعارعان شاعىن دا بولسا قۇندى بۇل ەڭبەگى رەسەيلىكتەردىڭ, ونىڭ ىشىندە ومبىلىقتاردىڭ شوقان ەسىمىن قالاي ارداقتايتىنىن, وعان دەگەن كوزقاراسىنىڭ قانشالىقتى ەكەندىگىنەن ءبىرشاما حابار بەرەتىن ورنى ەرەكشە تۋىندى دەمەكپىز. سىعىمدالعان اقپاراتتان-اق ءبىرتالاي نارسەگە قانىعاسىز. جانقالتانى ايتپاعاندا, ءتوسقالتاڭىزعا دا سىيىپ كەتەدى.
ال ەندى وسىنداي تاعىلىم الارلىق تاماشا شاعىن كىتاپتى دايىنداپ, شىعارۋشى ادام كىم, نەمەن اينالىسادى دەگەن ويعا كەلەسىز. ءبىزدىڭ عالامتوردان تاپقانىمىز مىناۋ: الەكسەي ميحايلوۆيچ چەبان, 1954 جىلى تۋعان. 1997-2000 جىلداردا ف.م. دوستوەۆسكي اتىنداعى ومبى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ىسكەرلىك ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىندا قىزمەت ىستەپتى. 2003 جىلى «پريزنانيە ۆ ليۋبۆي» اتتى العاشقى ولەڭدەر جيناعىن شىعارىپتى. سودان بەرى 8 ولەڭدەر جيناعى مەن 100 كىشكەنتاي كىتاپتىڭ اۆتورى اتانىپتى. 2004 جىلدان كاسىپكەرلىكپەن اينالىساتىن كورىنەدى. پوليگرافيا ونەرىنىڭ كۇردەلى ءبىر ءتۇرىن مەڭگەرگەن, باسقاداي تۇلعالارمەن قاتار, شوقانداي اسىلىمىزدى الاقانعا سىيدىراتىن كىتاپقا ەنگىزىپ, اسپەتتەگەن ازاماتقا ريزا بولىپ, شىعارماشىلىعى جەمىستى بولسىن دەگەن تىلەكتەن باسقا ايتارىمىز جوق.
جالپى, شاعىن كىتاپتار ءوزىنىڭ كىشكەنتاي كولەمىنە قاراماي, كىتاپ ونەرى, باسپا مەن مۇقابا جاساۋ ونەرىن تولىقتاي كورسەتەدى. الايدا, قازىرشە ونى كوبىنەسە, كادەسىي, تاڭسىق زات سەكىلدى قابىلداعانىمىزبەن, بىراق ۇلكەن ەستەتيكالىق ءلاززات بەرەتىن دۇنيە ەكەندىگى اقيقات. ەڭ باستىسى, ادام تالانتىنىڭ كەرەمەت شىعارمالارىن ەرەكشە قىرىنان كورسەتە الاتىن, قۋانىش سىيلايتىن كىتاپ. كىشكەنتاي ەكەندىگىنە قاراماي ول ادامزات دانىشپاندىعىنىڭ ۇلان-عايىر مۇمكىندىگىن, وي-اقىلى كەنىشىن بويىنا سىيدىرا بىلگەن كىتاپ اتتى كەرەمەتتىڭ بارلىق قاسيەتتەرىن بويىنا ساقتاعان قويماسى.
ومىرزاق سۇلتانوۆ,
س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى.
استانا.
