ەلباسىنىڭ «نۇرلى جول» اتتى جاڭا ەكونوميكالىق ساياساتقا باعدارلانعان جولداۋى ءتول تاريحىمىزدا «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى», «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى», تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى» دەگەن اتپەن بۇگىنگە جەتىپ وتىرعان قازاق حالقىنىڭ حاندىق داۋىرىندەگى ادەت-عۇرىپتىق زاڭ ەرەجەلەرى مەن قۇقىقتىق نورمالارى ىسپەتتەس قۇندى قۇجات.
حالقىمىزدىڭ ەرتەڭىن ويلاعان, بولاشاعىن بولجاعان حاندارىمىز بەن بيلەرىمىز سول كەزدىڭ وزىندە-اق ەلىمىزدىڭ داۋلەتى مەن ساۋلەتىن, ىنتىماعى مەن قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋ باعىتىمەن ءجۇرىپ, ونى جالپاق قازاق دالاسىنا جاريالاپ وتىرعان. قاسىم حاننىڭ, ەسىم حاننىڭ جولدارى مەن تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى», مىنە, وسىنداي ىزگىلىكتى ماقساتتاردان تۋىنداعان يگىلىكتى شارالار ەدى. م ۇلىك زاڭى, قىلمىس زاڭى, اسكەري زاڭ, ەلشىلىك جورالارى, جۇرتشىلىق زاڭىن تاراۋ-تاراۋىمەن تالداي وتىرىپ, كۇندەلىكتى ومىرگە ەنگىزگەن قاسىم حاننىڭ ەرەجەلەر جيىنتىعى حالىق اراسىندا جوعارى ىلتيپاتپەن «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» اتانىپ, ول حVII عاسىردا حاندىق قۇرعان ەسىم حاننىڭ «ەسكى جولىنا» ۇلاستى. تاريحتان بىلەتىنىمىزدەي, ەسىم حان قاسىم حاننىڭ عاسىرلار بويى سۇرىپتالىپ, ورنىققان وسىناۋ ومىرشەڭ ەرجەلەرىن وزگەرىسسىز پايدالانىپ, ەل ىشىندە جاپپاي قولداندى, ءارى ونى ءوز زامانىنىڭ قاجەتتىلىگىنە وراي جەتىلدىرىپ, جۇيەلەدى. ءسويتىپ, ونى حالىق «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» دەپ اتاپ, ەل ورتاسىندا ءادىل تورەلىك ايتىپ, داۋ شەشىپ جۇرگەن بي-قازىلاردىڭ وسى ەرەجەنى ءبىلۋى مىندەتتى سانالدى. ال تاۋكە حاننىڭ تۇسىندا (1680-1708 ج.ج.) حالقىمىزدىڭ دانا بيلەرى تاۋكە حان باسشىلىعىمەن بەس تاراۋدان تۇراتىن قاسىم حان, ەسىم حان ەرەجەلەرىنە قالماقتىڭ جورتۋىل-شاپقىنشىلىعىنا بايلانىستى تاريحي-ساياسي جاعدايدىڭ اسا شيەلەنىسكەن قيىن كەزەڭىندە تاعى دا ەكى تاراۋ قوسىپ, «جەتى جارعى» دەپ اتادى. ياعني, تاۋكە حان كەزىندە قوسىلعان ەكى تاراۋ – جەسىر داۋى مەن قۇن داۋى ەدى. حالقىمىزدىڭ باسىنا تۇسكەن سول ءبىر زۇلماتتى زاماندا شاپقىنشىلىق, كىسى ءولتىرۋ كوپ بولعاندىقتان, قۇن داۋى ءوز الدىنا بولەكتەنىپ, قىلمىس زاڭىنا اينالعان.
بۇگىندە اتا-بابالارىمىز ارمانداپ كەتكەن تاۋەلسىزدىك تۋى كوكتە جەلبىرەگەن ءبىزدىڭ كەڭ-بايتاق قازاقستانىمىزدا سول حاندارىمىز بەن بيلەرىمىزدىڭ جولدارى مەن جارعى-جوسىندارىن قازىرگى ءداۋىر تالابىنا ساي ءارتۇرلى زاماناۋي زاڭدار مەن جۇيەلى جوسپارلار, سان الۋان باعدارلامالار الماستىرعان. سولاردىڭ بارلىعى بۇگىندە ەلىمىزدىڭ وركەندەپ-وسۋىنە, العا قويعان ماقسات-مۇراتتارىمىزعا جەتۋىمىزگە قىزمەت ەتۋدە. بۇل رەتتە باسقاسىن بىلاي قويعاننىڭ وزىندە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ بارشا قازاقستاندىقتارعا جىل سايىنعى ستراتەگيالىق جولداۋلارىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. ستراتەگيا – كۇننەن كۇنگە, جىلدان جىلعا ەلىمىزدى, قازاقستاندىقتاردىڭ ءومىر, تۇرمىس-تىرشىلىگىن جارقىن ەتە تۇسەتىن ناقتى پراكتيكالىق ىستەر باعدارلاماسى. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ وسىنداي باعدارلامالارى – باياندى, جوسپارلارى – جۇيەلى, جولدارى – ايقىن. سونىڭ ارقاسىندا ەگەمەندىك العان جيىرما جىلدان ءسال استام ۋاقىت ىشىندە ەلىمىزدە عاجايىپ ىستەر اتقارىلدى. كۇن وتكەن سايىن مەملەكەتىمىزدە العا قاراي قارىشتاپ دامۋدىڭ وزىندىك ەرەكشە ءۇردىسى قالىپتاسىپ, ءاربىر قازاقستاندىقتىڭ جۇرەگىندە وتانعا دەگەن شەكسىز ماقتانىش, ۇلكەن سەنىم ورنىقتى. از عانا مەرزىمدە ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە الەمنىڭ الپاۋىت ەلدەرىن مويىنداتقان قازاقستانىمىزدىڭ ەكونوميكالىق جۇرەك ءدۇرسىلى جاھان ەلدەرى باسشىلارى مەن ساياساتكەرلەرى نازارىن ەرىكسىز وزىنە اۋداردى.
بارشامىزعا بەلگىلى – 2007 جىلدارى الەمدىك داعدارىستىڭ باستالعان كەزەڭىندە, ياعني كوپتەگەن ەلدەردىڭ توز-توزى شىعىپ, تۇرالاعان تۇسىندا ءبىزدىڭ ەلباسى ابدىرامادى, ساسپادى, كەرىسىنشە حالقىن سابىرعا شاقىردى جانە تەك شاقىرىپ عانا قويعان جوق, سول داعدارىستان قازاقستانىمىزدى ءىس-ارەكەتىمەن, ساليقالى ساياساتىمەن الىپ شىقتى. ەندى, مىنە, ءبۇگىندە الەم تانىعان قازاقستان ىنتىماعى جاراسقان, كوك بايراعى كوك كۇمبەزىمەن تالاسقان, ەكونوميكاسى ارتىپ, باق-بەرەكە قاراسقان, اسۋدان اسۋعا اداسپاي اسقان ەڭسەسى ەرەن ەگەمەن ەلگە اينالىپ وتىر. بىراق, بۇعان توقمەيىلسىپ, مىسە تۇتىپ وتىرعان ءبىز جوق! ءبىز شىن مانىندە ىرگەتاسى مىعىم, ەكونوميكاسى دامىعان, وركەنيەتتى, الەۋەتى جوعارى, مىزعىماس ءماڭگىلىك ەلگە اينالۋىمىز كەرەك. بۇل جونىندە پرەزيدەنتىمىز وتكەن جىلعى «قازاقستان جولى-2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى ءوزىنىڭ حالىققا جولداۋىندا جان-جاقتى تەرەڭنەن تولعاپ, زەردەلەپ ايتقان ەدى دەسەك تە, بيىلعى «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» جولداۋىندا ماڭگىلىك ەل يدەياسىن تاعى دا ناقتىلاي ءتۇستى. «ماڭگىلىك ەل – ەلدىڭ بىرىكتىرۋشى كۇشى, ەشقاشان تاۋسىلماس قۋات كوزى. ول «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ عانا ەمەس, ءححى عاسىرداعى قازاقستان مەملەكەتىنىڭ مىزعىماس يدەيالىق تۇعىرى!» دەي كەلە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ماڭگىلىك ەل يدەياسىنىڭ باستاۋى تىم تەرەڭدە جاتقانىن, وسىدان 13 عاسىر بۇرىن تونىكوك ابىزدىڭ «تۇركى جۇرتىنىڭ مۇراتى – ماڭگىلىك ەل» دەپ وسيەت قالدىرعانىن, ءبىزدىڭ جالپىۇلتتىق يدەيامىزدى ومىرشەڭ ەتەتىن – ەلدىڭ بىرلىگى ەكەنىن, بىرلىك بولعان جەردە تىرلىك بولاتىنىن تاعى ءبىر شەگەلەدى. پرەزيدەنتىمىز بيىلعى نۇرلى جولداۋىندا ەل دامۋىنىڭ بارلىق سالاسىنا جەكە-جەكە توقتالىپ, ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, ۇلتارالىق كەلىسىم مەن تۇراقتىلىق, الەمدىك قارجىلىق جانە ەكونوميكالىق داعدارىستار قاتەرىمەن كۇرەس, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىككە قولداۋ كورسەتىپ, جاعداي جاساۋ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جانە تۇرمىس-تىرشىلىك احۋالىن كوتەرۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن كوپتەپ اشۋ, ءبىلىم مەن دەنساۋلىق جانە اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىن جاقسارتۋ, وتاندىق بانك سالاسىن تۇراقتاندىرۋ, قايتارىمسىز نەسيەلەردى مەملەكەت ەسەبىنەن وتەۋ, جالعا بەرىلەتىن قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىستارىن سالۋ, بارشا قازاقستاندىقتاردى اۋىزبىرشىلىككە ۇندەۋ, مەملەكەتىمىزدىڭ بولاشاعى جولىندا ايانباي ەڭبەك ەتۋ سياقتى قاداۋ-قاداۋ ءماسەلەلەردىڭ شەشىمىنە ناقتى باعىت-باعدارلار بەردى. جانە وسى ماقساتتارعا جەتۋ جولىندا ۇلتتىق قوردان ميللياردتاعان تەڭگە بولىنەتىنىن دە ايتتى.
ەلباسى ەل يگىلىگى ءۇشىن قاراجاتتى اياپ وتىرعان جوق. تەك بولىنەر وسىناۋ اۋقىمدى قارجىلار تالان-تاراجعا ۇشىراماي, ءتيىمدى, ماقساتتى جۇمسالسا ەكەن دەگەن تىلەك بار. بۇل تۇرعىدا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ءوزى جولداۋدا: «مەن قۇرعان كوميسسيا قارجىنىڭ ءتيىمدى جۇمسالۋىن قاتاڭ قاداعالاپ, جەكە وزىمە بايانداپ وتىراتىن بولادى. ءار تەڭگە ءۇشىن قاتاڭ سۇراۋ بولماق. بارلىق اكىمدەرگە ايرىقشا جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. «نۇر وتان» وسى جۇمىسقا بەلسەندى ارالاسىپ, بارلىق دەڭگەيلەردە قاتاڭ پارتيالىق باقىلاۋ ورناتۋى ءتيىس» دەگەنى كوڭىلگە مەدەۋ.
«نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» جولداۋىندا ەلباسى كولىكتىك-لوگيستيكالىق ءجانە يندۋستريالىق, سونداي-اق ەنەرگەتيكالىق, الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋعا, سونىمەن قاتار, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق ينفراقۇرىلىمدارىن جاڭعىرتۋعا, تۇرعىن ءۇي ينفراقۇرىلىمىن نىعايتۋعا, شاعىن جانە ورتا بيزنەس پەن ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى قولداۋ بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرۋعا باسا نازار اۋداردى. جانە كۇن تارتىبىندەگى وسىناۋ ماسەلەلەردىڭ قوردالانعان تۇستارىن شەشۋ جولدارىنا توقتالىپ, جاۋاپتى تۇلعالارعا ناقتى تاپسىرمالار جۇكتەدى. ونىڭ ىشىندە ءبىرىنشى كەزەكتە, نەگىزگى اۆتوجولدار جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ, جۇمىس ىستەپ تۇرعان ەكونوميكالىق ايماقتاردا ينفراقۇرىلىمدار قالىپتاستىرۋ جۇمىستارىن اياقتاۋ, تابيعي گاز تاپشىلىعى سەزىلىپ وتىرعان «ەكىباستۇز – سەمەي – وسكەمەن» جانە «سەمەي – اقتوعاي – تالدىقورعان – الماتى» باعىتتارىندا جوعارى كەرنەۋلى جەلىلەر سالۋ, جىلۋ جانە سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەلەرىن جاڭعىرتۋ قارقىنىن جەدەلدەتۋ, جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا كوزقاراستى قايتا قاراۋ, مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەردە ورىندار تاپشىلىعىن شەشۋ مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن قالىپتاستىرۋ, شاعىن جانە ورتا بيزنەستى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ درايۆەرى رەتىندە دامىتۋ جانە ونىڭ ۇلەسىن 2050 جىلعا قاراي ءىجو-ءنىڭ 50 پايىزىنا ۇلعايتۋ بويىنشا جۇمىستى جالعاستىرۋ سياقتى اسا ماڭىزدى ماسەلەلەر بار. سونىمەن قاتار, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى الدا ۇلكەن دە جاۋاپتى جۇمىستاردىڭ كۇتىپ تۇرعانىن, تولىسقاندىقتىڭ جاھاندىق سىنىنان ءوتۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ توپتاسا ءبىلۋىمىزدىڭ, بارلىق قازاقستاندىقتار اراسىنداعى سەنىمدى نىعايتۋعا ءتيىس ەكەنىمىزدى, ءبىر-بىرىمىزگە تاعاتتى بولۋىمىز كەرەكتىگىن, بۇلاردىڭ قازاقستاننىڭ بولاشاعىنا كىلتتەر ەكەنىن, ەتنوسارالىق كەلىسىمنىڭ ومىرشەڭدىك وتتەگىسى ەكەنىن باسا ايتتى. وسى ورايدا ەلباسىمىز تۇراقتىلىق پەن كەلىسىم سيپاتىنا ناقتى انىقتاما بەرە كەلە: «تۇراقتىلىق پەن كەلىسىم دەگەنىمىز نە؟ ول – وتباسىلىق ءال-اۋقات, قاۋىپسىزدىك, باسپانا. بەيبىتشىلىك – اكە مەن انا قۋانىشى, اتا-انالار دەنساۋلىعى جانە ءبىزدىڭ بالالارىمىزدىڭ باقىتى. بەيبىتشىلىك – تۇراقتى جۇمىس, جالاقى جانە ەرتەڭگى كۇنگە دەگەن سەنىم. بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق – كۇن سايىنعى ەڭبەكپەن قورعاپ, نىعايتۋدى قاجەت ەتەتىن جالپىحالىقتىق جەتىستىك» دەدى. سونىمەن قاتار, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى جولداۋدا كەلەر جىلدىڭ ۇلتتىق تاريحىمىزدى ۇلىقتاۋ جانە بۇگىنگى بيىكتەرىمىزدى باعالاۋ تۇرعىسىنان مەرەيلى بەلەستەر جىلى ەكەنىن, ياعني ەلىمىزدىڭ 2015 جىلى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مەن اتا زاڭىمىزدىڭ 20 جىلدىعىن, سونداي-اق, ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعىن سالتاناتپەن اتاپ وتەتىنىنە توقتالدى. بۇل مەرەكەلەردىڭ ەل مەرەيىن ۇلىقتاۋ مەن ۇرپاق جادىنا سىڭىرۋدە ەرەكشە مانگە يە بولارىندا داۋ جوق. ءبىزدىڭ جالپىۇلتتىق يدەيامىزعا اينالعان ماڭگىلىك ەلگە جەتۋ جولىنداعى وسىنداي ءاربىر مەرەكەلەرىمىز بەن بەرەكەلەرىمىز, جەتىستىكتەرىمىز بەن العان اسۋلارىمىز بارشا قازاقستاندىقتى شاتتىققا بولەيدى, مەرەيىن ۇستەم ەتىپ, بولاشاققا دەگەن سەنىمىن ارتتىرا تۇسەدى. جانە ءبىزدىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدى اداستىرماي ماڭگىلىك ەلگە جەتكىزەتىن – تەك قانا نۇرلى جولدار ەكەنىن ءاردايىم ەسىمىزگە سالىپ تۇرادى.
سارقىتبەك مولداباەۆ,
زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قارجى پوليتسياسى اكادەمياسىنىڭ باستىعى.
