كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
كۇشتىك قۇرىلىمداردى «وياتقان» وقيعا
ماسكەۋدەگى 143 ادامنىڭ جانىن قيعان وقيعادان كەيىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىعىمەن قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ شۇعىل وتىرىسى ءوتىپ, مەملەكەت باسشىسى بەيبىت تۇرعىندارعا قاتىستى ماسكەۋ وبلىسىندا بولعان زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتى ايىپتاي وتىرىپ, تەرروريزمگە قارسى كۇرەستە قازاقستاننىڭ رەسەيمەن بىرگە ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
سول جيىندا قۇقىق قورعاۋ قۇرىلىمدارى مەن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ جۇمىس جوسپارى, سونداي-اق ەكسترەمالدى جاعدايلارداعى ولاردىڭ قىزمەتىن ۇيلەستىرۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلدى. ءسويتىپ, پرەزيدەنت ەل ازاماتتارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن جانە تەرروريزمگە قارسى كۇرەس ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ باسقا مەملەكەتتەرمەن جانە حالىقارالىق ۇيىمدارمەن ىقپالداستىعىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان بىرقاتار تاپسىرما بەردى.
لاڭكەستىكتىڭ ەرتەسى كۇنى-اق رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين ءوز حالقىنا شۇعىل ۇندەۋ جولداپ, وندا بۇل تەررورلىق ارەكەتتى ۇيىمداستىرعان, جۇزەگە اسىرعان ادامداردىڭ ءبارى قولعا تۇسكەنىن, ولار زاڭعا سايكەس ءادىل جازاسىن الاتىنىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق مۇنداي ز ۇلىمدىقپەن كۇرەستە وزگە ەلدەردى دە كۇش بىرىكتىرۋگە شاقىردى.
قاۋىپسىزدىك ارحيتەكتۋراسى
ماسكەۋدەگى لاڭكەستىك ارەكەت 3 ءساۋىر كۇنى استانادا وتكەن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى حاتشىلارىمەن وتكەن ۇلكەن جيىننىڭ دا كۇن تارتىبىنە قويىلدى. قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەستەرى حاتشىلارىمەن كەزدەسۋىندە سويلەگەن سوزىندە دە تەرروريزمدى قاتاڭ ايىپتاپ, وڭىرلىك جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى قاقتىعىستاردان عانا ەمەس, حالىقارالىق تەرروريزمنەن دە تونەتىن قاۋىپ كۇشەيىپ كەلە جاتقانىنا ايرىقشا ءمان بەردى.
– حالىقارالىق تەرروريزمگە قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرىن بولەك قاراستىرامىز. ارينە, مۇندا ءبىز ساياسي ەرىك-جىگەر كورسەتۋگە ءتيىسپىز. سولايشا بىرگە ەكەنىمىزدى تانىتىپ, ەڭ باستىسى, ءتيىمدى ارەكەت ەتۋىمىز كەرەك. قازاقستان بۇل يگى ىسكە ءوزىنىڭ ەلەۋلى ۇلەسىن قوسادى. بۇعان سەنىمدى بولىڭىزدار. سوندىقتان مەن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ استانادا وتەتىن الداعى سامميتىنە زور ءۇمىت ارتامىن, – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, تاياۋدا كوپتەگەن بەيبىت تۇرعىننىڭ ءومىرىن جالماعان ماسكەۋ وبلىسىنداعى قايعىلى وقيعا لاڭكەستەردىڭ زورلىق-زومبىلىقتىڭ ەڭ قاتىگەز ءارى ز ۇلىم تاسىلدەرىن قولداناتىنىن كورسەتىپ وتىر.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى كەزدەسۋدە ۇيىمنىڭ ءبىر كەزدەرى وڭىردەگى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ, ء«ۇش ز ۇلىم كۇشكە» بىرىگىپ قارسى تۇرۋ ماقساتىندا قۇرىلعانىن دا اتاپ وتكەن بولاتىن. ياعني شىۇ-نى ءاۋ باستاعى قۇرۋداعى ماقسات – وسىنداي قاۋىپ-قاتەرگە قارسى كۇرەستە كواليتسيا قۇرىپ, بىرلەسە ارەكەت ەتۋ بولدى. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى تەرروريزمگە, سەپاراتيزمگە جانە ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل جونىندەگى 2025-2027 جىلدارعا ارنالعان ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسىن قابىلداۋ كەرەكتىگىن كەسىپ ايتتى.
وسى جيىنداعى پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ شىۇ-نى جاڭارىپ كەلە جاتقان حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك ارحيتەكتۋراسى نەگىزدەرىنىڭ ءبىرى دەپ باعالاۋى ورىندى. سوندىقتان گەوساياسي احۋالعا اسەر ەتەتىن مۇنداي لاڭكەستىك قاتەر تونگەن قيىن جاعدايدا اتالعان ۇيىمنىڭ وڭىردەگى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەيتىن ءوزارا كەلىسىلگەن ءارى ناقتى قادامداردىڭ ۇلگىسىن كورسەتۋ كەرەكتىگىن حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ كۇتىپ وتىرعانى راس.
ال ناقتى قادامنىڭ ۇلگىسى رەتىندە قاسىم-جومارت توقاەۆ بارلىق ەل تەرروريزمگە قارسى كۇرەستە ءوزارا قارىم-قاتىناستارىنداعى قايشىلىقتارعا قاراماستان, ۇلكەن حالىقارالىق كواليتسيا اياسىندا كۇش بىرىكتىرۋگە ءتيىس ەكەنىن جانە قازاقستان وسى ماڭىزدى ىسكە ءوز ۇلەسىن قوسۋعا دايىن ەكەنىن اتاپ ءوتتى. پرەزيدەنتتىڭ پايىمداۋىنشا, لاڭكەستىكپەن كۇرەس كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ كۇن تارتىبىندە ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى كەرەك.
اقورداداعى القالى باسقوسۋدان كەيىن اتالعان ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەر قاۋىپسىزدىك كەڭەسى حاتشىلارىنىڭ استاناداعى 19-كەزدەسۋى ءوتتى. سول جيىننىڭ دا نەگىزگى كوتەرگەن ماسەلەسى حالىقارالىق تەرروريزممەن كۇرەس توڭىرەگىندە بولدى, كواليتسيانىڭ كەرەكتىگى كوپ ايتىلدى. جيىندا ءسوز العان شىۇ باس حاتشىسى چجان مين بيىل يران, رەسەي جانە پاكىستاندا بولعان لاڭكەستىك ارەكەتتەرگە كوڭىلىن ءبىلدىرىپ, بۇل قاتەر الەمدىك اۋقىمىن كەڭەيتىپ كەلە جاتقانىن ايتتى.
– ءدال قازىر حالىقارالىق قاۋىپسىزدىك توڭىرەگىندەگى احۋال كۇردەلى ءارى تۇراقسىز, قاۋىپسىزدىكتىڭ شىرقىن بۇزعان ءداستۇرلى جانە ءداستۇرلى ەمەس قاتەرلەر ءبىر-بىرىمەن بىتە-قايناسىپ بارادى, گەوساياسي تاۋەكەلدەر ارتىپ, تەرروريزم, ەكسترەميزم جانە سەپاراتيزم ءورشۋىن جالعاستىرىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءبارى جاھاندىق جانە ايماقتىق تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىققا بارىنشا قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر. سوندىقتان تەرروريزممەن كۇرەس قاشاندا ۇيىم جۇمىسىنىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولماق جانە ءبىز وسى ورايدا ەلدەر اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى كۇشەيتۋگە ارەكەت قىلامىز, – دەدى مين مىرزا.
ساراپشىلار ءسوزى
جۋىردا پرەزيدەنت بەدەلدى امەريكالىق سەناتور ستيۆ دەينسپەن بولعان كەزدەسۋ كەزىندە حالىقارالىق تەرروريزمگە قارسى كۇرەستە جاھاندىق ىنتىماقتاستىق ورناتۋدا رەسەيدى قولدايتىنىن تاعى ءبىر رەت اتاپ وتكەن-ءدى. پرەزيدەنت وسى كەزدەسۋدە دە كواليتسيا تۋرالى اڭگىمەنى كەڭىنەن وربىتكەن. پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ەۋروپالىق جانە امەريكالىق زەرتتەۋلەر ءبولىمىنىڭ باسشىسى بەكجان سادىقوۆ ماسكەۋ ماڭىنداعى جانتۇرشىگەرلىك وقيعالار لاڭكەستىكتىڭ ترانسۇلتتانعاندىعىنىڭ دالەلى ەكەنىن ايتتى. بۇل قۇبىلىسپەن كۇرەسۋدە ەلدەردىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرۋ قاجەتتىگىن تاعى ءبىر مارتە كورسەتىپ وتىرعانىنا توقتالدى.
– تەرروريزمنىڭ ۇلتتىق نەمەسە گەوگرافيالىق شەكارالارى جوق, كوپتەگەن ەل مەن ولاردىڭ ازاماتتارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە قاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر. ەكونوميكا جانە بەيبىتشىلىك ينستيتۋتىنىڭ (IEP) جاھاندىق تەرروريزم يندەكسى ەسەبىنە سايكەس كەيىنگى جىلداردا جاعداي ناشارلاپ بارادى. لاڭكەستىكپەن كۇرەس كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ كۇن تارتىبىندە ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى قاجەت. قازىرگى گەوساياسي جاعدايداعى قايشىلىقتارعا قاراماستان, حالىقارالىق قاۋىمداستىق لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ ءۇشىن كەڭ اۋقىمدى كواليتسيا اياسىندا بار كۇش-جىگەرىن سالۋى كەرەك, – دەيدى ينستيتۋت ساراپشىسى.
پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ايدوس سارىم, ەڭ الدىمەن, ۇكىمەت مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسى وتىرىسىندا بەرگەن تاپسىرمالارىن ۋاقىت وزدىرماي, جەدەل ورىنداۋ كەرەكتىگىن العا تارتتى.
– قازاقستان رەسەيدەگى جاعدايدان بارىنشا ساباق الۋعا ءتيىس. ويتكەنى وقيعاعا جۇرگىزىلگەن تالداۋ قورىتىندىلارى كورسەتكەندەي قۇربانداردىڭ ۇشتەن ءبىرى تىكەلەي لاڭكەستەردىڭ وعىنان قازا تاپسا, قالعان ادام شىعىنى سول ساتتە تۇتانعان ورتتەن, تۇتىنگە تۇنشىعىپ دۇرلىگۋدەن, كۇشتىك قۇرىلىمدار مەن ساۋدا ۇيىندەگى ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ سالعىرتتىعىنان بولىپ وتىر. سوندىقتان ورتالىق جانە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى باعىتتاعى تاپسىرمالارىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە ورىندالۋىن بارىنشا قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس, – دەپ بۇل ماسەلە توڭىرەگىندەگى ءبىراز تۇيتكىلدىڭ شەتىن شىعاردى.
ونىڭ ايتۋىنشا, الدىمەن مەملەكەت ەلدەگى ءىرى ويىن-ساۋىق جانە مادەني-سپورتتىق عيماراتتاردىڭ جوبالانۋىنان باستاپ ونىڭ قۇرىلىسىنا پايدالانىلاتىن ماتەريالداردىڭ ساپاسىن, عيماراتتى قابىلداپ الار كەزدە قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن مۇقيات قاداعالاپ, قاتاڭ باقىلاۋعا الۋ كەرەك.
– ەكىنشىدەن, ۇلكەن ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋدىڭ الگوريتمىن قايتا قاراۋ قاجەت. ياعني ماسكەۋدەگىدەي وقىس جاعداي بولعاندا, ەڭ الدىمەن, ۇيىمداستىرۋشىلار عيمارات وكىلدەرىمەن, قۇقىق قورعاۋ قىزمەتىمەن نەندەي بىرلەسكەن ارەكەتكە بارۋ كەرەك دەگەن ناقتى قادامداردى بەكىتۋىمىز كەرەك. سونداي-اق ءىرى ساۋدا ورىندارىندا حالىقتىڭ قاتىسۋىمەن جاپپاي وقۋ-جاتتىعۋ جيىندارىن وتكىزۋدى جولعا قويۋ كەرەك, – دەدى ا.سارىم.
قالاي بولعان كۇندە دە رەسەيدەگى لاڭكەستىك ارەكەت قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ عانا ەمەس, جالپى قوعامنىڭ, اسىرەسە ويىن-ساۋىق, مادەني-سپورتتىق نىساندار باسشىلىعىنىڭ قامسىز, قارەكەتسىز وتىرۋعا بولمايتىنىن تاعى ءبىر كورسەتىپ بەردى. وسى قاتەرمەن كۇرەس جونىندە قولعا الىنعالى جاتقان كواليتسيا قۇرۋ ماسەلەسى ءوز جەمىسىن بەرەر دەگەن سەنىمدەمىز.
