كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
دالا دەموكراتياسى قالىپتاستىرعان پارلامەنت وكىلدەرىندەي ەرتەدە حان-سۇلتاندار بي-شەشەندەرمەن كەڭەسىپ, كۇلتوبە, ورداباسى, ۇلىتاۋ سىندى جەرلەردە ەلدىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى شەشىمدەر شىعارعان. ۇلىس قامىن كۇيتتەگەن. جوعارىدا اقىن «شوقىعا شىقساڭدارشى حان كوتەرىپ» دەگەندە ۇلتتىڭ ءتۇپ تانىمىنان تامىر تارتىپ جازعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. حان كوتەرۋ – مەملەكەت باسشىسىن سايلاۋ دەگەن ءسوز. نە وتسە دە ەلدىڭ الدىندا, حالىقتىڭ نازارىنان تىس نارسە بولمايتىنىن بىلدىرەدى بۇل دا. بي, سۇلتانداردىڭ كەڭەسىن حان ورداسىندا وتكىزەم دەسە, وردا تاپپاي قالعان جوق قوي. ءبىزدىڭ دالالىق تانىمنىڭ ءبىر ساباق ءجىبىنىڭ ءوزى وسىنداي ۇلكەن اڭگىمەلەردى توركىندەيدى.
قازاق دالاسىندا عانا قالىپتاستى دەيسىز بە, وسىنداي وردالى جيىندار. تاۋلىقتاردىڭ ءورشىل رۋحىن جۇدىرىقتاي جۇرەگىمەن كوتەرىپ, الەمگە ايگىلەگەن راسۋل عامزاتوۆ ءتىپتى تاماشا بەزبەندەيدى: «تاۋلىقتار مەشىت قاسىنا, ياكي كارى بايتەرەك تۇبىنە ءومىر-تۇرمىس قامىن اقىلداسۋعا جينالادى. ونى بىزدە گودەكان دەپ اتايدى. سول گودەكاندا تاۋلىقتاردان: «جاندارىڭا ەڭ جاعىمدى دىبىستى ايتىڭدارشى؟», دەپ سۇراسا كەرەك.
تاۋلىقتار ءسال ويلانىپ كەزەكپەن ايتا باستايدى:
– كۇمىستىڭ سىڭعىرى.
– اتتىڭ كىسىنەۋى.
– سۇيگەن جاردىڭ ءۇنى.
– تاسقا تيگەن تاعانىڭ دىبىسى.
– بالانىڭ كۇلكىسى.
– انانىڭ بەسىك جىرى.
– سۋدىڭ سىلدىرى.
ءبىر تاۋلىق تۇرىپ:
– تەڭىزدىڭ شۋى, ويتكەنى سول شۋدا ايتقاندارىڭنىڭ ءبارى بار, – دەپتى.
تاعى ءبىر كەزەكتەگى گودەكاندا تاعى سۇراق قويىلادى: «قانداي ءتۇس جانعا جاعىمدى؟», دەگەن. تاۋلىقتار ويلانىپ ايتا باستايدى:
– اشىق اسپان.
– تاۋلاردىڭ قارلى باسى.
– انانىڭ كوزى.
– بالانىڭ شاشى.
– گۇلدەپ تۇرعان ساندال.
– كۇزگى تال.
– بۇلاقتىڭ سۋى.
ءبىر تاۋلىق تۇرىپ: «تەڭىزدىڭ ءتۇسى, ويتكەنى وندا سەندەر ايتقان ءتۇستىڭ ءبارى بار», دەپتى.
سونداي گودەكانداردا تاعى ءيىستىڭ ءتۇرى, سۋسىننىڭ ءتۇرى, تاعى دا سوندايلاردى سۇراعاندا ءاماندا اڭگىمە تەڭىزبەن ءتامامدالادى ەكەن» دەپتى عامزاتوۆ «مەنىڭ داعىستانىم» ەڭبەگىندە. تاۋلىقتار وسىلاي دەسە, الاش ۇراندى قازاق بالاسى تەڭىزدىڭ ورنىنا دالا دەۋى ابدەن مۇمكىن عوي. الەمدە نە عاجايىپ بولسا سونىڭ ءبارى دالامىزدان كەزدەسەدى. قازاق تۋمىسىنان دالاسىمەن ءبىتىسىپ, جاھانداعى قۇبىلىس اتاۋلىنى سونىمەن ولشەگەنى «قىرىندا كيىك جايلاعان, سۋىندا بالىق ويناعان» (اسان قايعى) جىراۋلار پوەزياسىنان, ودان بەرىدە اسىرەسە ماعجان جىرلارىنان انىق بايقالادى.
«كەڭ دالا, كورەسىڭ عوي, انا جاتقان
جىبەكتەي جاسىل شوپتەر بەتىن جاپقان.
اسقار تاۋ, بالدان ءتاتتى سۋلارى بار,
انە, سول انام ەدى مەنى تاپقان»
دەيدى اقىن. ءبىرتۋار ماعجاننىڭ جالعاسىنداي حح عاسىرداعى اقىنداردىڭ كوبى وسىلاي جىرلادى, سونىڭ ءبىرى قازاق جىرىنىڭ قۋاتتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى قۋاندىق شاڭعىتباەۆ ەدى:
«دالا مەنىڭ ەسى-دەرتىم,
كورسەم كوڭىل جادىرار,
سۇيەم ونىڭ ازات كوركىن,
مەندە دالا جانى بار.
سول دالانىڭ سىزى ەدى عوي
ارقام العاش تيگەنى,
سول دالانىڭ قىزى ەدى عوي
جۇرەك العاش سۇيگەنى»
بولىپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى. ءمان بەرىڭىزشى, «دالا مەنىڭ ەسى-دەرتىم» دەگەنى – كۇللى اقىل-وي, سانا-سەزىم, جانى مەن رۋحى دالاعا اينالىپ كەتتى دەگەن ءسوز. تىزبەلەي بەرسە قازاق ولەڭ-جىرىنىڭ كوبى دالا تۋرالى. انىعىندا ودان باسقا بايلىعى جوق قازاقتى دالاسى ساقتاپ تۇر ما, دالاسىن قازاعى ساقتاپ تۇر ما, بۇل ۇلكەن سۇراق.
«جان ەدىم جاپان ءتۇزدىڭ كيىگىندەي,
جۇرەتىن جات سۋاتقا ۇيىرىلمەي» دەيتىن ۇلىقبەك ەسداۋلەتتىڭ ەكى-اق جولىنىڭ وزىندە دالالىق تاعدىر يەسىنىڭ داۋىسى جاتقان جوق پا؟ مۇنى دالانى قازاق پا, قازاقتى دالا ما ۇستاپ تۇرعان دەگەن سۇراققا قاراتا ايتامىز. سارىارقادا سارى التىنداي اۋدارىلىپ-توڭكەرىلگەن كيىك تەك قازاق دالاسىندا عانا ءوسىپ-ونەتىن جاندىك دەسەدى بىلەتىندەر. اسىپ-توگىلىپ جاتسا وزبەكستاننىڭ شەت جاعاسىن شالىپ, كەرى قايتاتىن كورىنەدى. باسقا دالانى جەرسىنبەگەنى عوي. قانشا قىرىپ-جويسا دا كيىك دالاسىنان كەتپەيدى. ءبىزدىڭ حالىق تا سولاي بولسا كەرەك. قازاق جان بىتكەننىڭ سۇلۋىن, كوز بىتكەننىڭ ءمولدىرىن قۇرالاي دەيدى. قىزدارىنا قۇرالاي دەپ ات قويادى. «قۇرالاي» اتتى حالىق ءانى كەزدەسەدى. كيىكتىڭ كيەسى بار دەپ ونى جويداسىز قىرۋدان ساقتاندىرار ەدى. مۇنىڭ ءبارى تەگىن ەمەس. ەل كولەمىندە قانشا اقىن بولسا, سونىڭ بارىنەن قۇرىپ كەتكەندە دالا تۋرالى ءبىر-ءبىر ولەڭنەن تابىلسا, بوكەن تۋرالى جىرلار مەن داستاندار, كۇيلەر دە ودان قالىسپايدى. قۇرمانعازىنىڭ كۇيى مەن ساكەننىڭ «اقساق كيىك» جىرىن اتاسا دا جەتكىلىكتى. توپىراعىنا كىندىگى بايلانىپ, رۋحىمەن بىتەقايناسقان بوكەنگە قازاق قازىر جان-جانۋار ەسەبىندە عانا قارايدى. ءبىزدى تاۋىپ, ءوسىرىپ-باققان دالا دەسەك, وسى دالانى ساقتاۋ ونداعى اڭ-قۇسىن ايالاۋدان باستالماي ما؟ قازاقتى قۇدايدان سوڭ ساقتاپ تۇرعان دالا ەمەس پە؟ تابانى جەرگە تيمەگەن, كەكىلى كۇنگە كۇيمەگەن ءححى عاسىردىڭ قازاعى ونى تۇيسىنە مە؟ كوپقاباتتى ءۇي تۇرعىندارىنىڭ رۋحى جەردەن, زەردەسى تابيعاتتان الىستاپ كەتكەن. قاسيەتتى توپىراقتىڭ, كيەلى جەردىڭ تۋماسى ەمەس سىندى. جەردىڭ تۇرعىنى ەسەبىندە عانامىز. بۇگىنگى تۇراعىمىزدى ۋاقىتشا جالعا العان سياقتى قاراعان سوڭ, بىزدەن كەيىن بۇل بولماسا كۇل بولسىن دەيتىن سانا قالىپتاسقانعا قايران قالماسقا بولمايدى. قازىرگىلەر تابيعي تەپە-تەڭدىك تۋرالى ءسوز ايتساڭ, «ەسىڭ دۇرىس پا؟» دەگەندەي ءبىر قارايدى دا, تەلەفونىنا تەلمىرىپ كەتە بارادى. ازەربايجان اقىنى اكبار گوشالىنىڭ ولەڭى ەسكە تۇسەدى:
«دەمىنەن جۋسان اڭقىعان,
اتتارعا ەر سالمادىق.
ۇيىقتاپ كەتسەك عالامدا
بەتىمىزدى بەلگىسىز
ءشوپ-شالاممەن جابار ما؟
انت ۇستىندە قارامايمىز بايراققا,
اسپانعا دا, اي جاققا.
ءبورى ۇلىسا ەلەمەيمىز ەسىنەپ...
سوسىن تۇرىپ دەيمىز-اۋ:
قايدان كەلدى وسىنشاما زىلدەي قايعى-قاسىرەت؟»
اڭگىمەنىڭ ءالحامىن كۇلتوبەنىڭ باسىنداعى جيىننان تەگىن باستاماعانبىز. شوقىعا حان كوتەرىپ شىعاتىن سول ۇلى جيىندار كەيىن كەلە ۇساقتالىپ-ۇساقتالىپ ءار اۋىلدىڭ باسىندا ءبىر-ءبىر وسەكتوبە پايدا بولدى. وندا دا وبال-ساۋاپ, قاردىڭ جايى, ىركىلەتىن سۋدىڭ جايى, جايىلىم ماسەلەسى, جىلقىنىڭ تەبىنى تۋرالى ءسوز بولىپ, الدىن الا قام قىلاتىن ۇلكەندەر. قازىر جەردىڭ جاعدايىن, جايىلىم شەگىن بىلەتىن دالانىڭ كورەگەن قازاعى قالماي بارادى. «قازگيدرومەت» الدىن الا بولجاعانىمەن, قاي اۋىلدىڭ سۋى قاي ارنا مەن جىرانى بويلاپ اعارىن قايدان ءبىلسىن؟ ولاردىڭ مۇزى سىندىرىلىپ, سۋدىڭ جولىن سالۋ تۋرالى باس قاتىراتىن قازاق قالماعان ەلدە. قارا كۇزدەن قىرعىنعا ۇشىراتقان كيىك قىستاي ارقادا نەگە قالىپ قىرىلىپ جاتىر؟ بەتپاققا وتەتىن بايىرعى جولىن تاپپاي سەندەلەدى ولار. گاز, مۇناي قۇبىرلارى تارتىلعان جولدارعا تىرەلەدى دە, باعىتىنان جاڭىلماعاندا قايتەدى؟ ەلدىڭ جاعدايى وزگەرگەن سايىن جەردىڭ دە جاعدايى وزگەرىپ, ءتۇرلى جولدار, نىساندار سالىنىپ جاتقان جوق پا؟ ارقانىڭ التى اي قىسىندا اداسىپ جۇرگەن بوكەندەر كوكتەمدە ارناسىن تاپپاي قار بەتىمەن اۋىلداردى الىپ كەتكەن سۋ سياقتى جوسىلادى. قولدان قىرعانى ازداي مۇنداعى قىس ولاردىڭ اجالى بولماعاندا نەسى بولماقشى؟ اق قار, كوك مۇزدا جوسىلىپ جۇرگەن كيىك ەمەس, كوز جاسى دەمەي كورىڭىز. ونى ايتاتىن ادام بولعانىمەن, قۇلاق اساتىن قۇزىرلى ورىن جوق. وبال-ساۋاپتى ءبىلىپ, جانى اشىماعان سوڭ اشارشىلىق جىلدارى قىرىلىپ جاتقان قازاقتى كورسە دە «پلان ورىنداڭدار» دەپ ۇران كوتەرگەن ەلتايلارداي وتە شىعادى.
جاقىنى تۇرماق, جانۋارعا جانى اشىپ تۇراتىن قازاق قايدا قالدى, قاسيەتى قايدا قالدى؟ «كوزدەرى مولدىرەگەن اقبوكەندى ادامنىڭ بالاسىنان كەم كورمەيتىن» ساكەندەر ايتقان جاناشىرلىق قاسيەتتەن ايىرىلىپ بارامىز. ونىڭ دا ساۋابى مەن زاۋالى قاتار جۇرمەي مە؟ بىلتىر قازاق دالاسىندا تەڭكيىپ-تەڭكيىپ كيىك قىرىلدى. بيىل سول دالادا تۋرا سول ورىنداردا قازاقتىڭ جانىنداي كورگەن جىلقىسى جۇتاپ, ارام قاتتى. اقىرى ەمەۋرىنمەن باستالعان اڭگىمەنى استارى مىڭ باتپان مىنا ولەڭمەن اياقتايمىز:
« – قاسقا-اۋ, قانىڭ قارايدى نەگە مۇلدە,
ەل بولۋدان قالايىن دەگەنىڭ بە؟
ىرىس باسى كوك ج ۇلىن – ۇلىس باسى,
قالاي, اعا, قياسىڭ ونى ولىمگە؟
– ورتەدى دەپ تۇرمىسىڭ بۇگىن عانا,
ولتىردىڭدەر سان رەت بۇرىندا دا –
دەپ كوك ايعىر كۇلەدى, و, جاساعان,
تىم بولماسا قۇتقارشى ق ۇلىندى انا...»
ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ ء«تۇس» اتتى بۇل ولەڭى جىلقى مەن قازاقتىڭ ديالوگى سياقتى قابىلدانادى. مىڭجىلدىقتار بويى يەسىمەن قوسا جەرلەنگەن جىلقى دا قازاقتىڭ ءبىر قاسيەتى. بۇرىن كىسىنەيتىن جىلقىنى اقىن جىرىندا كۇلدىرەدى... جىلقىنىڭ قازاققا قاراپ كۇلگەنى قورقىنىشتى ەمەس پە؟
