بۇل قاسىمدى دا ءبىر بايقاڭىزدار!

ادەبيەتتانۋ عىلىمىمەن شۇعىلداناتىن جان­بو­تا­ بۇل قۇجاتتى ە.ىسما­يىلوۆتىڭ قورىنان كوزى شالعان بويدا سۋرەتكە تارتا قويسا كەرەك. فوتودان ءتۇسىرىلىپ العاندىقتان ءسال ب ۇلىڭعىرلاۋ كورىنگەنىمەن, اقىننىڭ البىرت جاستىعىن, بويىنداعى قۋاتىن ءارى مەن دەپ قاسقايعان رۋحىن انىق اڭعارتاتىن بىردەن-ءبىر پوەتيكالىق سۋرەتى وسى بولماقشى, تەگىندە. سۋرەت قاسىم جالعىز بولماعانىمەن دە قۇندى. اراسىندا اقىن قاسقايىپ, ەرەكشەلەنىپ تۇر. سولدان وڭعا ساناعاندا ءبىرىنشى وتىرعان ەسماعامبەت ىسمايىلوۆتىڭ ءوزى, ەكىنشى ءسال جوعارىراق قوناقتاپ وتىرعان تۇلعانى تاني المادىق, ءۇشىنشىسى – قاسىم امانجولوۆ. الاشتانۋشى عالىم تۇرسىن جۇرتباي ورتاداعى جاس جىگىت جۇماعالي ساين ەكەنىن ايتىپتى, الايدا انىقتاۋ كەرەك. فوتوسۋرەتتىڭ استىنا «ك-بوروۆوە, 1939 گ.» دەپ جازىلعان.

جانبوتا كارىپباەۆتىڭ ايتۋىن­شا, بۇلار سول كەزدە ءار سالادا جۇرگەن قازاقتىڭ ماڭدايالدى جاستارى. اراسىندا ەرمۇحان بەكماحانوۆ تا بولعان دەسەدى ەكەن بىلەتىندەر. بىلايشا ايتقاندا, بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتتىرەتىن قازاق جاستارىنىڭ باسىن قوسىپ, كوكشەتاۋعا ەكى اي دەمالىسقا كۋرورتقا اپارىپ, كومسومولدان كوممۋنيستىك پارتياعا قابىلداعان. پارتيالىق ۇگىت-ناسيحاتتان بولەك ولار ساۋىقتىرۋ كەشەنىندە ەم العان. مۇنداعى قىرىققا جۋىق تالانتتى جاستىڭ تۇگەلى دەرلىك كەۋدە اۋرۋىنا شالدىققاندىقتان, بۋرابايعا اكەپ, قىمىزبەن ەمدەگەن جانە ءبىر جاعىنان ميلارىنا پارتيانىڭ جولىن سىڭىرۋگە تىرىسقانىن ايتادى.

اڭگىمەنىڭ جانى بار. سەبەبى ەسماعامبەت پەن قاسىم قۇرداس, 1911 جىلعى, ورتالارىنداعى جىگىت تە وسىلار قۇرالپى. ماسەلە, وسى ۋاقىتتا تۋعانداردىڭ كوبىنىڭ كەۋدەسى اۋىراتىنى – سۇمدىق فاكت. ۇلت باسىنان كەشىرگەن قاسىرەتتى ايگىلەيدى. قاسىم 45-اق جاسىندا قۇرت اۋرۋىنان قايتسا, ەسماعامبەت 55 جاستان اسپاپتى. ەكىنشى جاس جۇماعالي ساين بولسا (ول 1912 جىلى تۋعان), 50-گە جەتپەگەن.

قاسىم شىعارماشىلىعى مەن ءومىرى تۋرالى ەستەلىگىندە ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ اقىنمەن تانىسقانىن بىلاي ەسىنە الىپتى. «مەن قاسىمدى 1937 جىلداردان بىلە باستادىم. ەڭ العاش «لەنينشىل جاس» گازەتىنىڭ باسقارماسىندا ماعان جۇماعالي ساين: «بۇل – سەرى اقىن», دەپ تانىس­تىردى. تالدىرماش, اشاڭ كەلگەن كىشكەنە قاسىم جىميىپ تۇردى دا, بايقاپ كورىڭدەرشى دەپ ەش قاعازعا قاراماستان, جاتقا ءبىر-ەكى ليريكالىق ولەڭىن ايتىپ بەردى. سونىڭ ءبىرى ءالى كۇنگە ەسىمدە – «كوكتەم» دەگەن سۋرەتتى ليريكاسى. «اقىرىن جىلجىپ قانا كوكتەم كەلدى, سىقىلدى جاس جىگىتتىڭ ساۋلەتايى» دەگەن كوكەيگە قونىمدى اقىن ءسوزى قاسىمنىڭ اقىندىعىن بىردەن تانىتقانداي ەدى. ءبىزدىڭ دوستىعىمىزدىڭ باسى وسىدان باستالىپ ەدى» دەيدى دە, اقىننىڭ جاقىن دوستارىن تۇگەندەگەندە, تاعى دا اۋەلى جۇماعالي سايننان باستايدى.

دەمەك, ەسماعامبەت 1937 جىلدان بەرى دوستاس بولسا, 1939 جىلى بۋرابايدا بولعاندا دوستىقتارى كادىمگىدەي ورنىعىپ قالعان. ونىڭ ۇستىنە بۇل كىسى 1938-1939 جىلدارى «ادەبيەت تەو­رياسىنىڭ ماسە­لەلەرى» كىتابىن جازۋ بارىسىندا وعان دەيىن قازاق پوەزياسىندا تۋماعان جانرلار بەلگىلى بولىپ, قاسىنداعى قاسىم, جۇماعالي, قاليحان بەكحوجين سىندى اقىندارعا تاپسىرىس بەرگە­نىن ايتادى. سوندا قاسىم مەن جۇما­عالي ەكەۋى ەكى سونەت جازىپ ۇسى­نادى. قىسقاسى, شى­عار­ماشىلىق باي­لا­­نىس­­تا ەتەنە جۇرگەنىن بىلدىرەدى.

فوتوسۋرەتتىڭ استى­نا «بۋراباي» دەپ جازىلماسا دا, ارتىنداعى تا­بيعات «ارقانىڭ كەربەز سۇلۋ كوك­شەتاۋىمىن» دەپ تۇرعان جوق پا؟ قاسىمنىڭ ءدال وسى ساپار بارىسىندا تۋعان ولەڭدەرىنىڭ سىرى مىنا سۋرەتتەن كەيىن اشىلا تۇسەرى ءسوزسىز. ءدال وسى 1939 جىل قاسىم شىعارماشىلىعىندا ۇلكەن بەت­بۇ­رىس جىلى بولعانىن ەسماعامبەت ىسمايىلوۆ تا, عافۋ قايىربەكوۆ تە جازادى. عافاڭ ونىڭ سىرىن بىلاي تۇسىندىرەدى: «بۇل جولدا ول پۋشكين, لەرمونتوۆ, بايرون ۇلىلىقتارىنا كەزدەسەدى. شىعىس پوەزياسىنان ءنيزاميدى قالاپ, ونى ۇزاق ارداقتاپ, قازاقشاعا اۋدارىپ باعادى. بارا-بارا ءوزى ۇنەمى قىزىقتاپ جازاتىن پوەزيانىڭ ۇيرەنشىكتى ۇلگىلەرىنەن, فورمالارىنان بوي تارتىپ, جاڭا ىرعاق, جاڭا قيسىندار ىزدەپ شارق ۇرادى. ءسويتىپ, ونىڭ پوە­زياسى بىرتە-بىرتە مارقايا, ماڭىزدانا باستايدى» دەيدى عافۋ. 1938 جىلى شىققان ء«ومىر سىرى» اتتى ولەڭ كىتابىنان كەيىنگى شىعارماشىلىق جولىنا توقتالعاندا وسىلاي دەگەن عافاڭ «ەندى ونىڭ ءار ولەڭ سايىن ءوسىپ بارا جاتقانى بايقالا باستايدى» دەپ كوكشەتاۋعا بارعانداعى وسى ساپارىندا جازعان «بۋراباي تولقىندارى» ولەڭىنەن مىسال كەلتىرەدى:

«باۋرىندا وقجەتپەستىڭ تۇردىم جال­عىز.

كول جاتتى كۇلە تولقىپ, ايتىپ اڭىز.­

ۇستىندە بۋرابايدىڭ جارق-جۇرق ەتىپ,­

قايىقپەن كەلە جاتتى اققۋداي قىز», دەگەن ءتورت جولداعى بايانداۋ باي­سال­دىلىعى, كارتينا-سۋرەتتىڭ (اقىن, وقجەتپەس, كول, قايىقتاعى قىز) ىق­شام تىعىزدىعى, تاعى ەندى ولە­ڭ­­نىڭ ەمەس, ولەڭدەگى سۋرەتتىڭ قي­مى­لى, العاشقى شۋماقتان سوڭ ولەڭنىڭ دە, وقيعانىڭ دا دەرەۋ وز­گە­رۋى, شامىرقانىپ, داۋىرلەپ با­رىپ تىنۋى – مىنە, وسىلاردىڭ بارى­­نەن قاسىمنىڭ اقىندىق تۇلعا­سى­نىڭ­ ەندى مۇلدە باسقاشا اياق الىسىن قاداعالاۋعا بولاتىن ەدى. ءوز ىشىندەگى ەرەكشە دراماتيزمىمەن, دامۋ زاڭدىلىعىمەن وسىناۋ ولەڭ وتە ىقشام پوەماعا دا ۇقساسا كەرەك», دەيدى عافۋ قايىر­بەكوۆ. اقىننىڭ ولەڭ تۋرالى پىكىرىنە قاراعاندا, قاسىمنىڭ بۇل ساپارى شىعارماشىلىق ساپار بولعانعا ۇقسايدى. سەبەبى ءدال وسى بۋراباي دەمالىسىندا اقىن ءبىر ەمەس, ەكى ولەڭ جازعان. ودان كوپ بولۋى دا مۇمكىن, 1939 جىلى جازىلعان «بۋراباي تولقىندارى» مەن «كوكشەتاۋ» اتتى ەكى شىعارما اتالعان ساپاردىڭ اسەرىنەن تۋعانى انىق. ەكەۋى دە كەڭ تولعاۋلى شوقتىقتى تۋىندى. 1939 جىلدان باس­تاپ قاسىمنىڭ اقىندىق شابىتى ۇدەيە ءتۇستى دەپ مىسالعا كەلتىرەتىن «بۋراباي تولقىندارى» شىعارماسى 17 شۋماقتان تۇرادى. درامالىق شيەلەنىسكە تولى, جەل مەن تولقىن, قالتىلداعان قايىقتاعى اقىن مەن قىز – بىتپەيتىن ارپالىسقا تولى ومىردەگى ماڭگىلىك جەلى. «تولقىننىڭ ويناقتاپ ءجۇر اساۋ تايى» دەسە, ەندى بىردە «كوك الا ايعىرلارداي جاتىر تۋلاپ» دەپ سۋرەتتەيدى داۋىلداعى كول بەتىندەگى قۇبىلىستاردى. قازاق دالاسىنا ءتان سۋرەتتەر كەسەك-كەسەگىمەن كورىنەدى.

12 شۋماقتان تۇراتىن «كوكشەتاۋ» جىرى تابيعات ليريكاسى, سۇلۋ كوكشەنى جىرلاعان ساكەن, ماعجان سۋرەتتەرىن ەسكە سالماي قويمايدى. الايدا سول ۋاقىتتىڭ كوزىمەن قاراعانعا دا, قازىر دە وزىق ۇلگى دەرلىك.

«كوك قاسقا كوكشەتاۋدىڭ بەتە­گە­سى,

سىقىلدى سەپكەن التىن كۇن ساۋ­لەسى.

تىڭداعان بۇلبۇل ءۇنىن ويشىل ورمان,

تولىقسىپ باس يزەسەر ەرتە-كەشى.

سىقىلدى توقسان اۋىل توقسان كولى,

جىلتىلداپ قارار-داعى تارتار سەنى.­

ارالاپ سۇلۋ كوكشە ساي-سالاسىن,

شىعادى ساياحاتتاپ سامال جەلى», دەگەندەگى جاندى بەينەلەر كۇنى بۇ­گىنگە كوپ كەزىگە بەرمەيتىن سۋرەتتەر, توگىلىپ تۇرعان شۋماقتار.

«1939-1941 جىلدار اراسىندا­ قاسىمنىڭ تۆورچەستۆولىق ومى­رىن­دە ەلەۋلى ورلەۋ ءداۋىرى باس­تالدى. مۇنىڭ باستى سەبەبى – قازاق پوەزيا­سىندا اقىندىق ونەرگە تالاپ-تىلەك كۇشەيدى. بۇرىنعى جىر ۇلگىسىن­دەگى تولعاۋلاردىڭ ورنىنا ورىس پوەزياسىنىڭ ۇلگىسىندەگى, اباي داس­تۇرىندەگى ويلى, ماعىنالى كوركەم پوەزيالىق شىعارمالار جاساۋ – 1939 جىلعى قازاقستان جازۋشىلارىنىڭ ءىى سەزى كوتەرگەن باستى مىندەتتىڭ ءبىرى بولاتىن. اسىرەسە پۋشكين, لەرمونتوۆ, ماياكوۆسكي, بايرون, شەۆچەنكو شىعارمالارىن تەرەڭدەي وقىپ, ولاردان قازاق تىلىنە اۋدارا باستاۋى قاسىمنىڭ تۆورچەستۆولىق جولىن انىقتاي تۇسەدى. وسى كەزدەردە جازعان «لەنين جانە دۇنيە», «نار تاۋەكەل», «داۋىل», «كوكشەتاۋ», «ورامال», «زۋلا, زۋلا, تۇركسىب», «سۇلتانماحمۇت تۋرالى باللادا», «عاشىق ەدىم قايتەيىن», «سونەت», «جولداس مارشال» سياقتى اقىن ولەڭدەرىندە قاندايلىق ءورىستى ويلار, قاندايلىق تەرەڭ سەزىم قۋاتى, قاندايلىق وتكىر ءتىل بايلىعى, قان­دايلىق جاڭالىقتى سەرپىن جاتىر؟ بۇل 1930-جىلداردىڭ ورتا كەزىنە دەيىن جازعان تولعاۋلاردان شوقتىعى بولەك تۇرعان شىعارمالار ەكەنىن بىردەن تانيسىڭ», دەيدى ەسماعام­بەت ىسمايىلوۆ. ياعني جوعارىداعى عافۋدىڭ, مۇنداعى ەسماعامبەتتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, 1938 جىلى جارىق كورگەن ء«ومىر سىرى» اتتى جيناعىنان سوڭ قاسىم شىعارماشىلىقتا وزگەشە ءورىس تاپقان. اسپەتتەپ ايتساق, ولەڭ ورىسىندە جاڭا ءداۋىردى باستاپ جىبەرگەن. ءبىز كورسەتىپ وتىرعان مىنا سۋرەت تۋرا سول جاڭاشىل جىرلار اكەلە باستاعان 1939 جىلداعى اقىننىڭ جارقىن بەينەسى. جىر الەمىندە جاڭاشا تۇلەپ, قىرانشا قومدانعان قاسىمنىڭ دەر شاعى. ونىسى فوتوداعى تۇرىنەن دە انىق بايقالادى. 28-اق جاستا ەكەن. كەلسەڭ كەل دەگەندەي قاسقايا قالىپتى. بۇعان دەيىن اقىننىڭ قانشاما پورترەت, سۋرەتتەرىن كورىپ كەلدىك. اسىرەسە ورالدا كوركەمونەرپازدار الدىندا سكريپكا ۇستاپ تۇسكەنى. البىرت تا, بالعىن شاعىن ايگىلەۋشى ەدى. ال مۇندا «ولار دا بۇل قاسىمدى ءبىر بايقاسىن» دەپ رۋح شاقىرىپ تۇرعانداي. بەت-الپەتى اققۇبا الدە قاراتورىعا كەلىڭكىرەيتىن سىڭايلى. جالپى العاندا, قاسىمنىڭ ءتۇسى قانداي بولدى دەگەن سۇراق وسى جەردەن تۋادى. بىرەۋلەر اقسۇر ءوڭدى دەسە, بىرەۋلەر اققۇبا بولعان سياقتى دەيدى فوتولارىنا قاراپ. ال سوعىستان سوڭ بىرگە ءجۇرىپ, بىرگە تۇرعان حالىق قاھارمانى قاسىم قايسەنوۆ جازۋشى جۇماباي شاشتاي ۇلىنا «ۇزەڭگى جولداس» حابارىندا مىناداي قىزىق ەستەلىك ايتادى: «ول كەرەمەت ەپوپەيا ەدى عوي... قاسىممەن تۇڭعىش رەت جۇماعالي سايننىڭ ۇيىندە تانىستىم. فۋرمانوۆ پەن كالينين كوشەسىنىڭ قيىلىسىندا ءبىر بولمەلى ءۇيى بار بولاتىن. ءۇش بالاسى­­مەن سول ءبىر بولمەلى ۇي­دە تۇراتىن. مەنى سوعىستان الىپ كەلگەن ساين. ساينمەن ۋكراينادا تانىسقام, كيەۆ قالاسىندا. سول مەنى ەلگە الىپ كەلدى عوي. ءبىر كۇنى جۇما­عالي سايندىكىنە بار­سام,­ ساقال-مۇرتى وسكەن, الاسا بويلى سارى بىرەۋ دومبىرا شەر­تىپ, ءان سالىپ وتىر. جارىقشاق داۋسى بار.

جۇماعالي ەكەۋى وتىر ەكەن, مەن كىرىپ بار­­­دىم. جۇمەكەڭ «تانىسىپ قو­يىڭدار, مىناۋ – قاسىم, مۇنىڭ دا اتى قاسىم, پارتيزان بىراق» دەپ ەكەۋمىزدى تانىستىردى. ول دا ورنىنان تۇرىپ, دومبىراسىن قويىپ: «اداسىم ەكەنسىڭ عوي», دەدى. قازاق اتتاس ادامىن اداس دەيدى. جاقىنداسىپ سويلەستىك. ءبىر ۋاقتا دومبىراسىن قايتا قولىنا الىپ, «تۋعان جەرىن» ايتتى. ونىڭ الدىندا «داريعا, سول قىزىن» ايتقان. «تۋعان جەرىن» ايتقان كەزدە... «سەندە تۋدىم, سەندە ءوستىم, سەندە ولسەم, ارمانىم جوق بۇل دۇنيەدە دەر ەدىم». سول اراعا كەلگەندە جىلادىق. مەن دە جىلادىم (دەپ حابار ۇستىندە كوزىنە جاس الادى). ۇشەۋمىز دە سوعىستان كەلگەنبىز. ابدەن زارىققان... كوز جاسىمدى كورسەتپەيىن دەپ تومەن قاراپ وتىردىم. اقىرىن قاراسام ەكەۋى دە جىلاپ وتىر. سودان باستاپ جۇماعالي, قاسىممەن دوس بولدىق. سولاي, قاسىم ەكەۋمىز ول كىسى قاشان قايتىس بولعانشا بىرگە جۇردىك. ول كەرەمەت, ءوزىن-ءوزى بىلگەن, ءوزىنىڭ ۇلى اقىن ەكەنىن ابدەن سەزگەن, سونداي ادام بولاتىن.

...مەن ەندى ولاردى جاقسى كورىپ, ارالاسىپ, بىرگە ءجۇرىپ, بىرگە تۇرعان اداممىن عوي. ولاردىڭ ارقايسىسى تۋرالى, ەسىمە جاقسى جەرلەرى تۇسسە دە, ول دەگەن اۋىر تيەدى. ساعىنام ولاردى... (كوزى جاساۋراپ)», دەيدى.

كەزىندە جازۋشى جۇماباي شاش­تاي ۇلى جۇرگىزگەن «ۇزەڭگى جولداس» حابارىنان بۇل ەستەلىك ىقشامدالىپ الىندى. باتىر قاسىم اقىن قاسىم­نىڭ ءتۇسى سارى دەگەنى نازار اۋدارتپاي قويمايدى. انىعىندا تاڭعالدى­­رادى. اقىنمەن بىرگە جۇرگەن ەسماعام­بەت, سىرباي, عافۋ, تاكەن, تاحاۋي, بەردىبەك, تاعى باسقالارى قالاي سيپات­تادى ەكەن؟ سالىستىرىپ بىلە­تىن-اق سۇراق. ءبىزدىڭ قولعا تۇسكەن مىنا فوتودان اجىراتۋ قيىن سياقتى. ەسكى فوتواپپارات ونىمدەرىنىڭ كوبى وسى­لاي قارايتىپ كورسەتكەندىكتەن. باستىسى, سۋرەتتەگى ءتۇر-تۇلعاسىنان مىنەز كەلبەتى مەن جان دۇنيەسىنىڭ ءىزى تانىلادى. قازاق ولەڭىن جاڭا بيىكتەرگە شىعارارداعى اقىن كەلبەتى بولعاندىعىمەن قۇندى.