كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
وسىناۋ ۇلان-عايىر ۇلت قازىناسىن جيناپ, جۇيەلەپ, عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن مۇحتار ماعاۋين جىراۋلار پوەزياسىن جوعارى باعالايدى. دەمەك ءبىز ۇمىتۋعا بولمايتىن, ادەبيەت پەن مادەنيەتتىڭ قانداي بيىگىنە جەتسەك تە, قايىرا سوعىپ وتىرۋعا ءتيىس. ەگەر ويتپەگەن جاعدايدا اشىق كۇندە اداسۋىمىز مۇمكىن, ۇلت تانىمىنان اداستىرماس تەمىرقازىقتىڭ ءبىرى جىراۋلار شىعارمالارى ەكەنى ءسوزسىز. اسانقايعى, قازتۋعان باستاعان ول ەڭبەكتەردىڭ ىشىندە شوقتىعى بيىك سانالاتىن بۇقار جىراۋ تولعاۋلارى تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا, ارينە اۋەلى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلىنا جۇگىنەمىز. ەل كومەكەي اۋليە اتاپ كەتكەن جىراۋ شىعارمالارىن تۇڭعىش جيناستىرۋشى ماشەكەڭ: «بۇقارەكەڭ سويلەگەن ۋاقىتىندا ءسوزى مۇنداي ءجۇز ەسە, مىڭ ەسە شىعار. بىزگە كەلىپ جەتكەن تامىرى عانا, بۇل كىسىنىڭ ءسوزىن تۇگەل جازامىن دەۋشىگە نۇقتىڭ ءومىرى, ايىپتىڭ سابىرى, اپلاتوننىڭ اقىلى كەرەك», دەپتى. بۇگىنگە جەتكەن ول كىسى ايتقاندارىنىڭ جۇقاناسى عانا ەكەنىن وسىدان-اق باعامداۋعا بولار.
جاقىندا تاريحشى عالىم جامبىل ارتىقباەۆ وسى بۇقار تولعاۋلارىنىڭ بىرىنە قاتىستى پىكىر ءبىلدىردى. زەرتتەۋشى بۇعان دەيىن جىراۋدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا قاتىستى كىتاپ جازىپ, كوپتەگەن ماقالا جاريالاعانى بەلگىلى. «جانىس قارابايدىڭ قولىندا, تۇندە تۋعان ۇل ەدىڭ» – بۇقار جىراۋ مۇراسىنا كولدەنەڭ ەنگەن ءسوز» دەگەن سوڭ «بەس عاسىر جىرلايدى» كىتابىنان قاراساق, شىنىمەن-اق سونداي جولدار بار ەكەن:
ء«اي, ابىلاي سەن ون ءبىر جاسىڭدا
اشەيىن-اق ۇل ەدىڭ.
ون بەس جاسقا كەلگەندە,
ارقادا ابىلمامبەت تورەنىڭ
تۇيەسىن باققان قۇل ەدىڭ.
ابىلاي اتىڭ جوق ەدى,
سابالاق اتپەن ءجۇر ەدىڭ.
ونى دا كورگەن جەرىم بار,
جانىس قارابايدىڭ قولىندا
تۇندە تۋعان ۇل ەدىڭ».
مۇنداعى «قۇل ەدىڭ» دەگەن تۇس, سونداي-اق سوڭعى ەكى جول جامبىل ارتىقباەۆ ايتقانداي جىرعا قيسىنسىز كىرىكتىرىلگەنى كوزگە ۇرماي قالمايدى. «ون بەس جاسقا كەلگەن جىگىت جانىس قارابايدىڭ قولىندا تۇندە تۋعانى» قالاي؟ سوندىقتان زەرتتەۋشىنىڭ مىنا پىكىرىن قابىل كورەمىز:
«بۇل ءسوز بۇقار مۇراسىنىڭ نەگىزگى يەسى ءماشھۇر ءجۇسىپ كوپەي ۇلى مەن يمانتاي ءساتباي ۇلى (پوتانين كوشىرمەلەرى) جازبالارىندا جوق. العاش رەت 1931 جىلى س.سەيفۋللين قۇراستىرعان «قازاقتىڭ ەسكى ادەبيەت نۇسقالارى» كىتابىندا جاريالاندى. جىردىڭ نەگىزگى كونتەكسىنەن كورىنىپ وتىرعانداي, بۇل جەردە اراسىنا بەس جىل سالىپ ادامنىڭ ءومىر بەلەستەرىن جىرلاعان پالساپالىق تولعاۋدا ابىلايدى سىنايتىن, ونىڭ قاي جەردە, كىمنىڭ قولىندا تۋعانىن تۇگەندەيتىن سەبەپ جوق. بۇل تولعاۋ 1778 جىلى بۇقار جىراۋ توقسان بەس جاسقا كەلىپ, ءدۇنيا ىسىنەن بەزىپ, كوكشەدەگى حان ورداسىمەن قوشتاسقاندا شىققان. ء«يا, تويىمسىز دۇنيە» دەپ تولعانعان جىراۋ دۇنيە ىسىنەن قول ۇزەتىن ساتىنە اسىق. ءومىر ءوتتى, كوز ىلەسپەس جىلدامدىقپەن بالالىق بال داۋرەن, جىگىتتىك جيىرما بەس, وردا بۇزعان وتىز بەس, قىلىشتاي قارىمدى قىرىق بەس, ەل ءىسىن ەلەككە سالعان ەلۋ بەس, الىستى اڭداعان الپىس بەس, جەتى قازىنانىڭ ەسەبىنە كىرگەن جەتپىس بەس, سامۇرىقتاي سەرپىلىپ سەكسەن بەس – ءبارى دە تاريحتىڭ قوينىنا ەندى. كارى جىراۋدىڭ حانعا ارناپ ايتقان سوڭعى تولعاۋلارىنىڭ ءبىرى ءومىر اسۋلارى تۋرالى ەدى. ءبىر شالاعاي جىرشى العان دا جيىرما جاسقا جانىس قارابايدى جاپسىرا سالعان. بۇل جەردە ابىلايدىڭ جيىرما جاسىنداعى ەرلىگى, شارىشپەن جەكپە-جەگى ايتىلۋعا ءتيىس ەدى.
ۇمبەتەيشە:
«جيىرما جاسىڭ تولعاندا,
قالماقپەن سوعىس بولعاندا,
العاشقى باقتى تاپقاندا,
شارىشتىڭ باسىن قاققاندا,
قانجىعاڭا باس بايلاپ,
جاۋ قاشتى دەپ ايعايلاپ,
ابىلايلاپ شاپقاندا,
ۇمىتتىڭ با سونى, ابىلاي!» دەسە ءبىر ءسارى, بۇقارشا:
«التىن تۇعىر ۇستىندە,
اق سۇڭقار قۇستاي تۇلەدىڭ,
داۋلەت قۇسى قوندى باسىڭا,
قىدىر كەلدى قاسىڭا»
دەسە ءبىر ءسارى. «جيىرما جاسقا كەلگەندە جانىس قارابايدىڭ قولىندا تۋىپ ەدىڭ, ونى دا كورگەن كۇنىم بار» دەۋدىڭ ءوزى ابسۋرد. وسى سەبەپتى تولعاۋدى بۇقار جىراۋدىڭ تولعاۋى دەپ قابىلداعانمەن دە, جوعارىدا كورسەتىلگەن ەكى جولدى تولعاۋدىڭ تۇپنۇسقاسى ۇمىتىلعان سەبەپتى كەزدەيسوق ەنىپ كەتكەن قيسىنسىز دۇنيە رەتىندە باعالايمىز. تولعاۋدىڭ دۇرىس نۇسقاسى:
ء«اي, ابىلاي, ابىلاي!
سەن ون ءبىر جاسىڭدا,
تۇرىمتايداي ۇل ەدىڭ.
ون بەس جاسقا كەلگەندە,
ارقادا ابىلمامبەت تورەنىڭ
جىلقىسىن باعىپ ءجۇر ەدىڭ.
ابىلاي اتىڭ جوق ەدى,
سابالاق اتپەن ءجۇر ەدىڭ.
جيىرما جاسقا كەلگەندە,
ونى دا كورگەن كۇنىم بار.
جيىرما بەسكە كەلگەندە,
باقتى بەردى باسىڭا,
تاقتى بەردى استىڭا»,
دەپ جالعاسا بەرەتىن ۇزاق تولعاۋدىڭ دۇرىس نۇسقاسىن ۇسىنادى. بۇدان بىلاي كىتاپ قۇراستىرۋشىلار بۇقار جىراۋ شىعارماشىلىعىن باستىرعاندا وسىنداي تۇزەتۋلەردى ەسكەرسە دەگەن نيەت بىزدىكى. «ساۋلەسى بار جىگىتتەر ءبىر ويلانار...» دەگەندەي دۇنيە.
