سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
مەملەكەت باسشىسى بالالار مەن جاستاردىڭ دەنساۋلىعىنا الاڭدايتىنىن ايتىپ, تۇتاس ۇلتتىڭ بولاشاعىنا وراسان زور زيان كەلتىرىپ جاتقان ۆەيپتەردىڭ تارالۋىنا توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن ناقتى شارالار قابىلداۋ قاجەتتىگىنە تاعى دا توقتالدى. ۇلتتىق قۇرىلتايدا پرەزيدەنت كوتەرگەن ماسەلەنىڭ ءبىرى – ناسىباي اتۋ. بۇل كەسەلدى «دەنساۋلىققا زيان ءارى ۇيات ادەتتىڭ ءبىرى» دەپ اتاعان مەملەكەت باسشىسى: «قازىر – ءححى عاسىر, جوعارى تەحنولوگيا مەن جاساندى ينتەللەكتى قارقىندى دامىعان زامان. ال ءبىزدىڭ ازاماتتارىمىز اۋزىنا ناسىباي سالىپ, قاقىرىپ-تۇكىرىپ جۇرەدى. وسى جاعىمسىز قىلىقتى اتا ءداستۇرى سانايدى. شىن مانىندە, بۇل – بارىپ تۇرعان مادەنيەتسىزدىك. ونى توقتاتۋ قاجەت», دەپ قاداپ ايتتى.
نەسىن جاسىرامىز, جاستار اراسىندا ەسىرتكى قۇمارلىق, تەمەكى شەگۋ, ناسىباي اتۋ قاۋىپتى دەرتكە, قوعامدىق قاتەرگە اينالعانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. قانشاما وتباسىنىڭ شىرقىن بۇزىپ, قانشاما جاستىڭ بولاشاعىن جوققا اپارارىن بىلە تۇرا بۇل كەسەلدەردەن ءالى ارىلا الماي كەلەمىز. سول وكىنىشتى.
ەرتەدە تەك وڭتۇستىك ايماقتاردا ساتىلاتىن, تەك ەرەسەكتەر پايدالاناتىن ناسىباي بۇگىندە ەلىمىزدىڭ بارلىق ايماعىنا جەتكەن. جەتىپ قانا قويعان جوق, ناس ەكەنىن اتى ايتىپ تۇرسا دا جاس-كارىنىڭ قۇمار باسار كادەسىنە اينالدى. ناسىبايدى ساتۋشىلار دا, تۇتىنۋشىلار دا ونىڭ قۇرامىندا نە بار ەكەنىن, دەنساۋلىققا قانشالىقتى زياندىعىن بىلمەيدى. ءتىپتى بىلگىلەرى دە كەلمەيدى. كوڭىلدى كۇپتى ەتەرى – مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ناسىبايعا, ەلەكتروندى تەمەكىلەرگە اۋەستىگىنىڭ كۇن ساناپ ارتىپ كەلە جاتقانى.
ناسىباي جاسوسپىرىمدەردىڭ ومىرىنە ەش قيىندىقسىز وپ-وڭاي كىردى. ونىڭ ارزان باعاسى, قولجەتىمدىلىگى تاعى بار. ساتۋشىلار ءبىرىن «وزبەكستاننان اكەلىنگەن اككى ناسىباي» دەپ «ماقتاسا», ەندى ءبىرىن «قىرعىز جەرىنەن قىر اسىپ كەلگەن» دەپ «دارىپتەيدى». ارينە, ساتۋشىنىڭ ماقساتى – پايدا تابۋ. ناسىباي سانيتارلىق-ەپيدەميالىق زەرتحانادان دا تەكسەرۋدەن وتكىزىلمەيدى. ال ولاردى تەكسەرىپ, قاداعالاپ جاتقان بازار اكىمشىلىگى دە, ۋچاسكەلىك پوليتسيا قىزمەتكەرى دە جوق. ەڭ سوراقىسى – ناسىبايدىڭ مەكتەپ ماڭىندا ساتىلۋى. كۇنكورىس قامىندا جۇرگەن اپالار مەكتەپ قاسىندا شەمىشكە, ساعىز, كامپيت, قۇرتقا قوسا ناسىباي ساتىپ وتىرادى. بۇل مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ناسىبايعا اۋەستىگىن ارتتىرارى ءسوزسىز. ويتكەنى ەلىكتەگىش ءجاسوسپىرىمنىڭ ءبىرى ناسىبايعا قۇمارتىپ السا, ەكىنشىسى قىزىعىپ الۋى ىقتيمال. ال شىن مانىندە ناسىباي دەنساۋلىققا نەسىمەن قاۋىپتى؟
ناسىباي – قۇرامىندا ەسىرتكى بار القا تۇقىمداسىنا جاتاتىن تەمەكى وسىمدىگىنەن جاسالاتىن, قۇمارلىق ءۇشىن پايدالانىلاتىن زات. ونىڭ زيانى جونىندە حالىق اراسىندا مالىمەت تىم از, ارنايى زەرتتەۋلەر دە جوقتىڭ قاسى.
ادەتتە ونى تەمەكى ۇنتاعىنا كۇل, قالامپىر قوسىپ جاسايدى, ول اششى, كۇشتى ءيىستى زات. ناسىبايدى قۇمارلىق ءۇشىن اتۋ – كوپ ادامنىڭ جامان ادەتى. ناسىبايدىڭ ادام دەنساۋلىعىنا تيگىزەر زيانى وتە كوپ. بىرىنشىدەن, ناسىباي اتۋ تەمەكى تارتۋ, اراققا سالىنۋ, ناشاقورلىق ءتارىزدى دەرت بولعاندىقتان, وعان ۇيرەنگەندەر ءبىر مەزەت ناسىباي اتپاسا, باسى اۋىرىپ, جۇرەگى سوعىپ, مازاسىز كۇيگە تۇسەدى. ونىڭ قۇرامىنا نيكوتين, سينيل قىشقىلى, كومىر قىشقىلى, سىركە قىشقىلى, ازوت, ەفير مايى جانە وكپە قاتەرلى ىسىگىنە ۇشىراتاتىن ءتۇرلى راديواكتيۆتى قوسپا قوسىلادى. ءارى ناسىباي اتۋ ادامنىڭ جاسىن قىسقارتادى. اۋىز قۋىسى, اس قورىتۋ جۇيەسى قاتەرلى ىسىگىنە ۇشىرايدى. ءومىر سۇرۋگە, ەڭبەك ەتۋگە, وتباسىن اسىراۋعا دەگەن ىنتا-ىقىلاستى ازايتادى. تىنىس الۋ جولدارى قابىنادى. ۇدايى ناسىباي اتۋ ۇيقىسىزدىققا اكەلىپ سوعادى. تاماققا دەگەن تابەتتى جويىپ, ادام اعزاسى السىرەيدى.
ناسىباي اتاتىنداردىڭ 80 پايىزىنىڭ اۋىز قۋىسى, اس قورىتۋ جۇيەسى ىسىككە ۇشىرايدى. قۇرامىنداعى نيكوتين بارلىق قان تامىرلارىنىڭ تارىلۋىنا اكەلەدى, بۇل ميعا, جۇرەككە جانە باسقا دا ومىرلىك ورگاندارعا قان بەرۋدى ناشارلاتادى. ولار وتتەگىن قابىلدامايدى, سوندىقتان ولار ءوز فۋنكتسيالارىن قالىپتى ورىنداۋعا قابىلەتسىز بولا باستايدى. سونىمەن قاتار قان تامىرلارى جۇقارادى, بۇل قۇبىلىس ءوز كەزەگىندە ءينسۋلتتىڭ پايدا بولۋ قاۋپىن جوعارىلاتادى.
ناسىبايعا پسيحوتروپتىق زاتتاردى قوسۋ پسيحيكالىق بۇزىلۋلارعا, جەكە باستاعى وزگەرىستەرگە اپارادى. ادامنىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتى ناشارلايدى, ۇنەمى شالا ەسسىز كۇيدە جۇرەدى. ونىڭ قۇرامىنداعى اۋىر مەتالدار باۋىر مەن بۇيرەككە زيانىن تيگىزىپ, ولاردىڭ قىزمەتىن بۇزادى. قىرعىزستاننىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى عالىمدارىنىڭ ايتۋىنشا, ناسىباي بەدەۋلىككە اكەلەدى. بۇل فاكت كوپ جىلعى زەرتتەۋلەرمەن دالەلدەنگەن.
قوعامنىڭ ۇلكەن دەرتىنە اينالعان ناشاقورلىق پەن ىشىمدىكپەن كۇرەسۋ جۇمىسى ەلىمىزدە حال-قادەرىنشە ءجۇرىپ جاتىر. ۇكىمەت ەلىمىزدە تەمەكى بۇيىمدارى مەن الكوگول ونىمدەرىن كامەلەتكە تولماعاندارعا ساتۋعا تىيىم سالدى. الايدا جاس پەن كارى بىردەي قۇمار ناسىباي ساۋداسى ءالى قىزىپ تۇر. بۇل كەسەل ورتالىق بازاردى بىلاي قويىپ, ۇلكەن ساۋدا ورتالىقتارى مەن دۇكەن-دۇڭگىرشىكتەرگە ەمىن-ەركىن ەنىپ الدى. كەز كەلگەن ءۇيدىڭ بۇرىش-بۇرىشىندا اشىق ساۋدالانىپ جاتقان ناسىبايدىڭ قالاي جاسالىپ, قايدان كەلىپ جاتقانىن ويلاپ باس اۋىرتىپ جۇرگەندەر شامالى. دەسە دە, مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ ناسىبايعا قۇمارلىعى قوعام مەن كوپتى ويلانتىپ جۇرگەنى دە راس. بۇل ماسەلەنى ەندى مەملەكەت باسشىسى كوتەرىپ وتىر. ەندەشە, ناسىباي اتۋدى حالىق اراسىندا بارىنشا شەكتەپ, جاستار اراسىندا, ونىڭ ىشىندە مەكتەپ جاسىنداعىلارعا مۇلدەم تىيىم سالاتىن ۋاقىت جەتتى. ارنايى زاڭ قابىلداپ, ونىڭ ورىندالۋىنا قاتاڭ كوڭىل بولگەنىمىز ءجون. رەسەيدە, تۇرىكمەنستان مەن اقش-تا ناسىباي ساتۋعا تىيىم سالىنعان. ناسىبايدى تاسىعان جانە ساتقان ادامدارعا ايىپپۇل سالىنىپ, ول تاعى قايتالانسا, باس بوستاندىعىنان ايىرۋعا دەيىن جازا قولدانىلادى.
حالقىمىز ەجەلدەن-اق «دەنساۋلىققا زور كەسەل, ۇيرەتە كورمە اۋزىڭدى, ناسىباي مەن شىلىمعا» دەگەن. ادام باقىتتى بولۋ ءۇشىن وعان دەنساۋلىق كەرەك, ال دەنساۋلىق كەپىلى – سالاماتتىلىقتا. سوندىقتان جاستار دەنساۋلىققا كەرى اسەر ەتەتىن زياندى ادەتتەردەن اۋلاق جۇرسە جارار ەدى.
ساعىندىق وردابەكوۆ,
مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
تاراز
